جلسه 1396/09/13

بسم الله الرحمن الرحیم



تجديد حكومت عباسيان قبل از ظهورروايت پنجم قرقيسيا در كتب عامه

موضوع: تجدید حکومت عباسیان قبل از ظهور
روایت پنجم قرقیسیا در کتب عامه:حدّثنا الوليد بن مسلم عن الجبار بن رشيد الأزدى عن امّه عن ربيعة القيصر عن تبيع عن كعب قال: تكون فتن ثلاث كأمسكم الذاهب فتنة تكون بالشام ثم الشرقية هلاك الملوك ثم تتبعها الغربية و ذكر الرايات الصفر، قال: و الغربية[1]
هى العمياء
کعب گفت: سه فتنه در پیش است، فتنه ای در شام است و فتنه ای در شرقیه است که هلاکت ملوک در آن است سپس فتنه ای از غرب به دنبال آن باشد و پرچم های زرد را ذکر کرد، گفت: اما آنکه از ناحیه غرب است، فتنه ای کور است.
اشکالات این روایت:1. این روایت ظهوری در حادثه ی قرقیسیا ندارد. یک فتنه ی کوری است که در منطقه ی آفریقا رخ می دهد.
2. سند این روایت ضعیف است.
3. روایت به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله منتهی نمی شود.
4. مقصود از «عن امّه» در سند روایت مشخص نيست چه كسى است . و نام مادر او چیست و میزان اعتبار او چقدر است.
5. ربیعة بن قصیر: او در کتب رجالی عامی ذکر نشده است.
6. تبیع فرزند خوانده ی کعب و یکی از مشکلات سند این روایت است.
 
ذهبی در مورد تبیع می نویسد:
تبیع بن عامر س ( س به معنای این است که فقط یکی از صحاح (نسائی) از او نقل کرده است) الحمیری، الحبر، ابن امرأة کعب الأحبار قرأ الکتب، و أسلم فی أیام أبی بکر أو عمر. و روی عن کعب فأکثر، و عن أبی الدرداء و قال عبد الغنی المصری: هو تبیع صاحب الملاحم اللیث، عن رشید بن کیسان، قال: کنا برودس و أمیرنا جنادة بن أبی آمیة، فکتب إالینا معاویة: إنّه الشتاء فتأهّبوا، فقال تبیع ابن امرأة کعب: تقفلون إلی کذا و کذا، فأنکروا، حتّی قال له صاحبه: ما یسمونک إلا الکذاب. قال: فإنه یأتیهم الإذن یوم کذا، و یأتی ریح یومئذ تقلع هذه البنیة. فانتشر قوله، و أصبحوا ینتظرون ذلک، فأقبلت ریح أحاطت بالبنیة فقلعتها و تصایح الناس، فإذا قارب فی البحر فیه الخبر بموت معاویة، و بیعة یزید. و أذن لهم فی القفول، فأثنوا علی تبیع. توفی تبیع عن عمر طویل، سنة إحدی مئة بالاسکندریة.[2]

تبیع بن عامر حمیری، عالم، ناپسری کعب الاحبار است، او کتب یهود و نصارا را خوانده بود و در زمان ابو بکر یا عمر اسلام آورد، و بیشتر روایات او از کعب و ابو درداء است.
و عبد الغنی مصری گفت: تبیع صاحب ملاحم است.
رشید بن کیسان گفت: ما در رودس بودیم و امیر ما جنادة بن ابی امیه بود، معاویه برای ما نوشت: زمستان در پیش است پس آماده شوید. تبیع گفت: اینجا نخواهید ماند بروید جائی دیگر پس انکار کردند تا اینکه همراه او به او گفت: نمی نامیم تو را مگر کذاب. گفت: بدرستی که در روز کذا اذن می آید آن ها را، و بادی در آن روز آید که بناها را از بن بکند پس قول او منتشر شد و منتظر آن شدند پس طوفانی به طرف آن ها آمده و خانه های آن ها را احاطه کرد و آن ها را از جا کند و مردم بر همدیگر فریاد کشیدند پس در این هنگام شخصی خبر مرگ معاویه و بیعت یزید را آورد پس تبیع را بر غیب گوئی تأیید کردند.
تبیع عمر طولانی داشت و در سال 101 در اسکندریه فوت کرد.
پس تبیع اگر تضعیف و جرحی از عامه نداشته باشد لااقل مدحی هم ندارد.
7. عدم اعتبار کعب نزد خود اهل سنت:
 
ذهبی گوید: العلامة الحبر، الذى كان يهوديا فأسلم بعد وفاة النبى صلی الله علیه و آله و قدم المدينة من اليمن فى أيّام عمر، فجالس أصحاب محمّد صلی الله علیه و آله فكان يحدّثهم عن الكتب الإسرائيلية و يحفظ عجائب و يأخذ السنن عن الصحابة و كان حسن الإسلام ... و كان خبيرا بكتب اليهود، له ذوق فى معرفة صحيحها من باطلها فى الجملة[3]
فقال كعب: إنّما التوراة كما أنزله اللّه على موسى ما غيّرت و لا بدّلت و لكن خشيت أن يتكّل على ما فيها و لكن قولوا: لا إله الا اللّه و لقّنوها موتاكم «و هذا القول من كعب دال على أنّ تيك النسخة ما غيّرت و لا بدّلت. و إنّ ما عداها بخلاف ذلك، فمن الذى يستحل أن يورد اليوم من التوراة شيئا على وجه الاحتجاج معتقدا انّها التوراة المنزّلة؟ كلا و اللّه؛
او علّامه و دانشمندى كه يهودى بود و پس از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم اسلام آورد و در زمان عمر از يمن به مدينه آمد و با اصحاب پيامبر نشست و برخاست داشت و براى آنان از كتابهاى اسرائيليات سخن مى گفت و مطالب شگفتى را مى دانست و از كتابهاى يهود آگاهى داشت. او صحیح کتب یهودی را از غیر صحیح آن فی الجمله تشخیص می داد. کعب گفت: منحصرا تورات همانطور که خداوند بر موسی نازل کرد بدون تغییر و تبدیل نزد من است و لکن می ترسم که اگر آن را ترویج کنم، قرآن کنار رود و به آن عمل نشود.
اين سخن كعب حاكى از اين است كه اين نسخه تورات تغيير و تبديل رخ نداده است و نسخه هاى ديگر دستخوش تغيير شده اند. چه كسى امروز مى تواند به فرازى از تورات احتجاج كند و اعتقاد داشته باشد كه اين همان تورات اصلى است. به خدا سوگند هرگز چنين مطلبى صحيح نيست.ابن كثير پس از آنكه در تفسير سوره نمل بخشى از روايات قصّه ملكه سبأ با حضرت سليمان علیه السلام را نقل مى كند، مى گويد:
«و الأقرب فى مثل هذه السياقات أنّها متلقّاة عن أهل الكتاب ممّا وجد فى صحفهم، كروايات كعب و وهب سامحهما اللّه تعالى فيما نقلاه إلى هذه الأمّة من أخبار بنى اسرائيل من الأوابد و الغرائب و العجائب، ممّا كان و ممّا لم يكن و مما حرّف و بدّل و نسخ و قد أغنانا اللّه بما هو أصح منه و أنفع و أوضح و أبلغ و للّه الحمد و المنّة[4]
؛ »
يعنى: به نظر ما اين سنخ مطالب برگرفته از كتابهاى اهل كتاب است همانند روايات كعب و وهب- خدا آنان را ببخشد- اين دو، مطالب شگفت آورى را از اسرائيليات براى اين امّت نقل كرده اند كه دستخوش تحريف شده و دور از واقعيت اند و خداوند ما را از اين مطالب بى نياز كرده است. تعلیق زننده بر سير اعلام النبلاء پس از نقل مطلب فوق، چنين مى گويد: «و ما يحكيه كعب عن الكتب القديمة فليس بحجّة عند أحد من أهل العلم ؛» آنچه را كه كعب نقل مى كند از نظر علماء اعتبار ندارد» در نتيجه، كعب از نظر عامه اعتبارى ندارد. نظر معاويه درباره كعب: «من طريق حميد بن عبد الرحمن: أنّه سمع معاوية يحدّث رهطا من قريش بالمدينة لما حجّ فى خلافته و ذكر كعب الأحبار فقال: إن كان من أصدق هولاء المحدّثين الذين يحدّثون عن أهل الكتاب و إن كنّا لنبلو مع ذلك عليه الكذب.»حمید بن عبد الرحمن گوید: شنیدم که معاویه با بعضی از مردم قریش در مدینه صحبت می کرد هنگامی که در ایام خلافتش برای حج آمده بود و کعب الأحبار را یاد کرد و گفت: او از صادق ترین کسانی است که از اهل کتاب حدیث می کنند و با این وجود مبتلای به دروغگویی و کذب است.
ابن ابی الحدید معتزلی نقل می کند:
و روى جماعة من أهل السير أن عليا علیه السلام كان يقول عن كعب الأحبار إنه لكذاب. و كان كعب منحرفا عن علي علیه السلام [5]

نظر علمای شیعه در مورد کعب:مرحوم شوشتری نقل می کند:
و له فى مجلس عثمان مع أبى ذر مخاصمة، فقال له أبو ذر: يا بن اليهودية تعلّمنا ديننا». و مرّ- فى عاصم بن عمر- خبر عن ابى جعفر علیه السلام: كذّب كعب الأحبار»
عاصم به امام باقر علیه السلام گفت: كعب الأحبار مى گويد: كعبه هرروز براى بيت المقدّس سجده مى كند. امام فرمود: عاصم و كعب هردو دروغ مى گويند.
مرحوم مامقانى جریانی را به عنوان استدراك نقل مى كند: «و لكن عن المناقب، عن محمّد بن مسعود: إنّ عمر قال لكعب: حدّثنا عن شى ء من التوراة فى هذه الامّة، فقال كعب: لا يدخل الجنّة من امّة محمّد إلّا القليل الذى أتوا بعده، فقال له على علیه السلام: و يحك يا كعب! أتدرى ما قلت؟ قال: نعم، قال و لم لا يدخلون الجنّة و هم يشهدون أن لا إله إلّا اللّه و أنّ محمدا صلی الله علیه و آله رسوله و يصومون و يصلّون؟ فقال يا على! إنّك لتعلم ذلك و هو أنّهم سيظلمون صدّيق هذه الأمّة و عالمها الأكبر و خليفة نبيّه من بعده حقّه- و ركب حماره منطلقا إلى قبا- فقال عمر: عهد اللّه على إن لم يخرج مما قال لأضربن عنقه! ايتونى به الساعة فلمّا جى ء به و جلس عنده قال له فى ذلك، فقال: كنت على أن أكتمه و لا أذكره و ان أردت صدقتك و بحت به فقال: أصدقنى و بح به بينى و بينك فقال: هو و اللّه على بن ابيطالب، فقال عمر: كذلك لقد ضلّت أمّة محمّد و عموا من بعده و ما حفظوا وصيّته؛
روزى عمر بن الخطاب به كعب گفت: چيزى از تورات درباره اين امّت براى ما نقل كن. كعب گفت: از امت پيامبر جز اندكى از كسانى كه پس از پيامبر آمدند كسى به بهشت وارد نمى شود حضرت على علیه السلام فرمود: اى كعب مى دانى چه مى گويى؟! چرا وارد بهشت نمى شوند با اينكه شهادتين بر زبان جارى مى كنند و اهل نماز و روزه هستند؟
در پاسخ گفت: اى على تو خود مى دانى چرا؟! و مى دانى كه اينان در حق صدّيق اين امّت و عالم آنان و جانشين پيامبر ظلم روا مى دارند. كعب اين را گفت و سوار بر مركب خود شده و رهسپار مسجد قبا گرديد. عمر گفت: به خدا سوگند اگر از اين حرف ها دست برندارد او را گردن مى زنم سريعا او را احضار كنيد. چون او را احضار كردند. عمر به او گفت: منظورت كيست؟ گفت: تصميم داشتم آنرا مخفى كنم حال كه اصرار دارى من افشا و اعلان كنم منظورم على بن ابيطالب است. عمر گفت: آرى چنين است. و امت محمّد صلی الله علیه و آله پس از او در اثر بى اعتنائى به وصيت پيامبر گمراه شدند.
مرحوم شوشترى پس از نقل اين مطلب چنين پاسخ مى دهد: «اقول: على فرض صحة الخبر، ليس فيه أثر لدفع الطعن عنه، لانّ نطقه فى موضع بالحق- كنطق عمر بالحق- بلا ثمر بعد كون قوله و عمله فى ساير المواضع على خلافه و إنّما صدور مثله من مثلهما من إتمام الحجّة من اللّه على الناس [6]
؛ »
به فرض صحت اين خبر هرگز ضعف و طعن را از كعب دور نمى كند چون گفتار و كردار او برخلاف اين حقيقت است، آرى صادر شدن اين گونه اقرارها، اتمام حجّت بر مردم است.پس اولا این روایت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی باشد و ثانیا روات آن ضعیف هستندو ثالثا ارتباطی به حادثه ی قرقیسیا ندارد.
نتیجه بررسی روایات دال بر بازگشت عباسیون:ما تمام روایاتی که دلالت بر بازگشت بنی العباس به حکومت قبل از ظهور حضرت مهدی علیه السلام داشت را بررسی کردیم، اکثر آن ها یا از جهت سند ضعیف بود یا دلالتی بر مطلب نداشت لذا برخی به توجیه این روایات پرداخته اند که در جلسه ی آینده مورد بررسی قرار می گیرد.

[1] الغربیة: هي بلاد واسعة كثيرة و وعثاء شاسعة، قال بعضهم: حدّها من مدينة مليانة و هي آخر حدود إفريقية إلى آخر جبال السوس التي وراءها البحر المحيط و تدخل فيه جزيرة الأندلس (معجم البلدان ؛ ج 5 ؛ ص161).

[2] سیر اعلام النبلاء، ج4، ص414.

[3] سير اعلام النبلاء، ج3، ص490.

[4] تفسير ابن كثير، ج3، ص379- سير اعلام النبلاء، ج3، ص490.

[5] شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ج 4، ص77.

[6] همان، ج8، ص576.