جلسه 1396/07/22

بسم الله الرحمن الرحیم



تجديد حكومت عباسيان قبل از ظهورروايت يازدهم

موضوع:تجدید حکومت عباسیان قبل از ظهور
روایت یازدهمحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ فِي مَنْزِلِهِ بِبَغْدَادَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَةَ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مَابُنْدَاذَ سَنَةَ سَبْعٍ وَ ثَمَانِينَ وَ مِائَتَيْنِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ هِلَالٍ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجَرِيرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مُلْكُ بَنِي الْعَبَّاسِ يُسْرٌ لَا عُسْرَ فِيهِ لَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمُ التُّرْكُ وَ الدَّيْلَمُ وَ السِّنْدُ وَ الْهِنْدُ وَ الْبَرْبَرُ وَ الطَّيْلَسَانُ لَنْ يُزِيلُوهُ وَ لَا يَزَالُونَ فِي غَضَارَةٍ مِنْ مُلْكِهِمْ حَتَّى يَشِذَّ عَنْهُمْ مَوَالِيهِمْ وَ أَصْحَابُ دَوْلَتِهِمْ وَ يُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عِلْجاً يَخْرُجُ مِنْ حَيْثُ بَدَأَ مُلْكُهُمْ لَا يَمُرُّ بِمَدِينَةٍ إِلَّا فَتَحَهَا وَ لَا تُرْفَعُ لَهُ رَايَةٌ إِلَّا هَدَّهَا وَ لَا نِعْمَةٌ إِلَّا أَزَالَهَا الْوَيْلُ ذلِمَنْ نَاوَاهُ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَظْفَرَ وَ يَدْفَعَ بِظَفَرِهِ إِلَى رَجُلٍ مِنْ عِتْرَتِي يَقُول بِالْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ.
قال أبو علي يقول أهل اللغة العلج الكافر و العلج الجافي في الخلقة و العلج اللئيم و العلج الجلد الشديد في أمره-وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام لِرَجُلَيْنِ كَانَا عِنْدَهُ إِنَّكُمَا تُعَالِجَانِ عَنْ دِينِكُمَا وَ كَانَا مِنَ الْعَرَب [1]

ابو صادق از امير المؤمنين علیه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «دولت بنى عبّاس به آسانى و بدون اينكه مشكلى در آن باشد صورت مى گيرد، اگر ترك و ديلم و سند و هند و بربر و طيلسان عليه آنان با هم گرد آيند نيز نمى توانند آن را از قدرت بر كنار كنند و پيوسته در نعمت و كامكارى حكومت خويش به سر خواهند برد تا اينكه طرفداران و كاركنان دولتى ايشان از آنان كناره جوئى كنند و خداوند بر آنان علجى (يعنى کافر غیر عرب) را چيره گرداند او از همان جا خروج مى كند كه حكومت ايشان از آنجا آغاز شده (از خراسان)، بر هيچ شهرى نمى گذرد مگر آنكه آن را مى گشايد، و هيچ پرچمى برابر او برافراشته نمى شود مگر اينكه آن را سرنگون مى سازد، و هيچ نعمتى نمى ماند مگر اينكه آن را از بين مى برد، واى بر كسى كه با او به ستيز برخيزد، پس پيوسته اين چنين خواهد بود تا به پيروزى رسد و پيروزيش را به مردى از خاندان من بسپارد، كه به حقّ سخن گويد و بدان عمل كند».
ابو علىّ (محمّد بن همّام بن سهيل) گويد: اهل لغت مى گويند علج به معنى كافر است.و باز كسى است كه خشن باشد، و باز به معنى فرومايه، و نيز به معنى كسى است كه در كارش جدّى و سختگير باشد و امير المؤمنين علىّ بن ابي طالب علیه السلام به دو نفر كه نزد او بودند فرمود: شما از دين خود به كفر روى مى آوريد، و آن دو نفر از عرب بودند.
لَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمُ التُّرْكُ وَ الدَّيْلَمُ وَ السِّنْدُ وَ الْهِنْدُ وَ الْبَرْبَرُ وَ الطَّيْلَسَانُ :مراد این است که اگر تمام کفار بر عایه آنان اجتماع کنند، قادر به شکست آنان نیستند.
عجل: معلق کتاب الغیبة در توضیح عجل می نویسد:
قد يطلق في لسان أهل اللغة على الكفّار من العجم دون العرب.منابع روایت:1. الغیبة، مرحوم نعمانی، ص2572. بحار الانوار، ج31، ص531 از الغیبة نعمانی3. اثبات الهداة، ج3، ص502 از الغیبة نعمانی4. بشارة الاسلام، ص45 از الغیبة نعمانی5. عقد الدرر، ص77دلالت روایت:این روایت نیز مربوط به سقوط اول حکومت بنی العباس به دست هلاکو خان مغول می باشد و اصلا مدعای کسانی که به آن استناد کرده اند بر حکومت مجدد عباسیون قبل از ظهور را اثبات نمی کند مگر قسمت آخر روایت (فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَظْفَرَ وَ يَدْفَعَ بِظَفَرِهِ إِلَى رَجُلٍ مِنْ عِتْرَتِي يَقُول بِالْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ.) که خواستند مردی از عترت امام علیه السلام را بر یمانی یا سید خراسانی تطبیق دهند. در حالی که کسی که در روایت بیان شده که امر را به یکی از خاندان امام علیه السلام می سپارد، طبق صفات مذکور برای او در روایت (بر هيچ شهرى نمى گذرد مگر آنكه آن را مى گشايد، و هيچ پرچمى برابر او برافراشته نمى شود مگر اينكه آن را سرنگون مى سازد، و هيچ نعمتى نمى ماند مگر اينكه آن را از بين مى برد،) شخص مثبتی نمی باشد، پس شخصی هم که حکومت را از او تحویل می گیرد، نمی تواند شخص مثبتی باشد اگر چه ذیل روایت دلالت دارد بر اینکه او شخصی مثبت و دنبال حق است امّا این ذیل با ماقبل آن در معرفی خراسانی منافات دارد در حالی که مستدلین به این روایت قائلند که خراسانی مثبت است لذا دلالت روایت بر مدعای مستدلین به روایت، ضعیف است.
بررسی سند روایت:حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ فِي مَنْزِلِهِ بِبَغْدَادَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَةَ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مَابُنْدَاذَ سَنَةَ سَبْعٍ وَ ثَمَانِينَ وَ مِائَتَيْنِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ هِلَالٍ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجَرِيرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:
احمد بن مابنداد: ایشان مهمل است.ابو صادق: ایشان مجهول است.احمد بن هلال العبرتائی:مرحوم مامقانی می فرماید:
أقول: و الروايات الّتي أشار إليها في ذمّه، روى واحدة منها الكشّي بقوله: قال عليّ بن محمّد بن قتيبة، قال: حدّثني أبو حامد أحمد بن إبراهيم المراغي، قال: ورد على القسم [القاسم ] بن العلاء نسخة ما كان خرج من لعن ابن هلال، و كان ابتداء ذلك أن كتب علیه السلام إلى قوّامه بالعراق: «احذروا الصوفي المتصنّع». قال: و كان من شأن أحمد بن هلال أنّه كان قد حجّ أربعا و خمسين حجّة، عشرون منها على قدميه. قال: و كان رواة أصحابنا بالعراق لقوه، و كتبوا منه، فأنكروا ما ورد في مذمّته، فحملوا القسم [القاسم ] بن العلاء على أن يراجع في أمره، فخرج إليه: «قد كان أمرنا نفذ إليك في المتصنّع ابن هلال- لا رحمه اللّه- بما قد علمت لم يزل- لا غفر اللّه له ذنبه، و لا أقاله عثرته- يداخل في أمرنا بلا إذن منّا و لا رضى، ليستبدّ برأيه فيتحامى من ديوننا، لا يمضي من أمرنا إيّاه إلّا بما يهواه و يريد، أراده اللّه بذلك في نار جهنّم، فصبرنا عليه حتى بتر اللّه بدعوتنا عمره، و كنّا قد عرّفنا خبره قوما من موالينا في أيّامه- لا رحمه اللّه- و أمرناهم بإلقاء ذلك إلى الخاصّ من موالينا، و نحن نبرأ إلى اللّه من ابن هلال- لا رحمه اللّه- و من لا يبرأ منه.
و أعلم الإسحاقي - سلّمه اللّه و أهل بيته- بما أعلمناك من حال هذا الفاجر، و جميع من كان سألك و يسألك عنه من أهل بلده و الخارجين، و من كان يستحقّ أن يطّلع على ذلك، فإنّه لا عذر لأحد من موالينا في التشكيك فيما يروي عنّا ثقاتنا، قد عرفوا بأنّنا نفاوضهم سرّنا، و نحمله إيّاه إليهم، و عرفنا ما يكون من ذلك إن شاء اللّه تعالى.»قال: و قال أبو حامد: فثبت قوم على إنكار ما خرج فيه، فعاودوه فيه، فخرج: «لا شكر اللّه [2]
قدره، لم يدع المرء ربّه بأن لا يزيغ [3]
قلبه بعد أن هداه، و أن يجعل ما منّ عليه به مستقرا و لا يجعله مستودعا، و قد علمتم ما كان من أمر الدهقان- عليه لعنة اللّه- و خدمته، و طول صحبته، فأبدله اللّه بالإيمان كفرا، حين فعل ما فعل فعاجله اللّه بالنقمة، و لم يمهله و الحمد للّه لا شريك له، و صلّى اللّه على محمّد و آله و سلّم». انتهى ما رواه الكشّي رحمه اللّه.».[4]

گویم: روایاتی در ذم او وارد شده، از جمله ی آن روایات، روایتی است که کشی روایت کرده: احمد بن ابراهیم مراغی گفت: توقيع مباركى از جانب حضرت مهدى درباره لعن و نفرين بر او صادر يافت، ابتدای آن چنین بود که امام براى وكلاى عراق نوشتند: «از صوفى رياكار بپرهيزيد»!
جایگاه احمد بن هلال چنان بود که 54 حج بجا آورد كه بيست سفر آن با پاى پياده بوده است و نزد شيعيان عراق جايگاه خاصّى يافته بود، از او روایت کتابت می کردند پس آنچه در مذمت او وارد شده بود را انکار می کردند و از قاسم بن علا تقاضا كردند مجددا درباره وى از ناحيه مقدسه استفسار نمايد. در پى آن توقيع ديگرى به اين مضمون صادر شد:
«امر ما درباره ابن هلال رياكار- كه رحمت خدا از او دور باد- بدان صورت كه مى دانى، براى تو صادر شد. و او كه خداوند گناهش نيامرزد و از لغزشش نگذرد، همواره بدون اذن و رضايت ما دخالت در امر ما مى نمود؛ و استبدادى در رأى داشت؛ و از پرداخت ديون و اموال ما پرهيز داشت؛ و جز طبق هواى نفس و خواسته خودش، به امر ما عمل نمى كرد؛ كه خداوند بدين سبب او را در جهنم افكند. پس ما بر رفتار وى صبر كرديم تا آن كه خداوند با دعاى ما، عمرش را تمام ساخت؛ و ما همواره جريان او را- كه از رحمت خدا به دور باشد- در زمان حياتش براى گروهى از مواليان و پیروانمان باز مى گفتيم؛ و آنان را امر كرديم كه اين خبر را به خواص از مواليان ما برسانند. و ما از ابن هلال- كه از رحمت خدا دور باد- و از هر آن كه از او دورى و برائت نجويد، به خدا تبرّى مى جوييم. و اسحاقى- كه خداى او را در سلامت بدارد- و اهل بيت او را، از آنچه تو را درباره اين فاجر مطلع ساختيم، آگاه كن؛ و همين طور تمامى آنان كه درباره ابن هلال از تو سؤال كرده يا مى كنند؛ چه از همشهریان او و چه ديگران؛ و هر آن كه استحقاق آگاهى يافتن در اين باره را دارد از امر وى آگاه ساز؛ چرا كه هيچ عذرى براى أحدى از مواليان ما در تشكيك نسبت بدان چه افراد مورد وثوق ما به آنان مى رسانند، پذيرفته نيست؛ در حالى كه مى دانند اين افراد موثق، همان هايى هستند كه ما سرّ خود را بدانان بازگو مى كنيم؛ و آنچه را در اين جريان جزو اسرار بود و گفتنش لازم بود، شناسانديم و آشكار كرديم؛ ان شاء الله تعالى»ابو حامد گوید: پس قوم بر انکار آنچه از حضرت رسیده بود، باقی ماندند، پس برای بار سوم توقیع آمد: « او کاری کرد که مستحق این شد که قلبش منحرف شود بعد از آنکه هدایت یافته بود، و کاری کرد که ایمانش مستقر نشود و انجام داد آنچه سبب می شد که ایمانش مستودع نباشد، و به تحقیق شناختید امر او (که لعنت خدا بر او باد ) و خدمت و مدت همراهی او را، پس خداوند ایمان او را به کفر تبدیل کرد در اثر آن کارهایی که انجام داد پس خدا او را عذاب کرد و مهلت نداد و شرک خدائی که برای او شریک نیست و درود خداوند بر محمد و آل او باد.
یکی از این تعبیرات وارد شده در این توقیع برای تضعیف احمد بن هلال کافی است؛ چه رسد به تمامی عبارات این توقیع شریف.
نظر مرحوم خويى:ايشان با پذيرفتن اين كه احمد بن هلال، اعتقادى فاسد دارد او را ثقه مى داند و فساد عقيده او را در صحت روايات، مؤثر نمى داند.قول به تفصيل:البته در مقابل، گفته ديگرى است كه در آن، بين رواياتى كه پيش از انحراف نقل كرده و روايات پس از انحراف، تفاوت قائل شده، دسته نخست را مورد عمل و اعتبار و دسته دوم را مردود دانسته است. اگر بودن روایات او قبل از انحرافش اثبات شود، می توان حکم به صحت آن ها کرد مگرنه روایات او اعتباری ندارد. به هر حال ایشان از نظر ما معتبر نمی باشد.
 

[1] الغيبة للنعماني، النعماني، محمد بن إبراهيم، ج1، ص249.

[2] الظاهر أنّ في العبارة سقط، و ينبغي أن تكون: لا شكر اللّه سعيه و لا رفع قدره.

[3] كذا في المصدر، و في المتن: لم يدع المرزية بأن لا يزيغ.

[4] تنقيح المقال في علم الرجال، المامقاني، الشيخ عبد الله، ج 8، ص209.