مشخصات کتاب
سرشناسه : پوریزدی، رحمت، 1365-، گردآورنده
عنوان قراردادی : نهج البلاغه . فارسی - عربی
عنوان و نام پدیدآور : طعم شیرین نهج البلاغه (ویژه نوجوانان و جوانان)/ گردآوری رحمت پوریزدی.
مشخصات نشر : کرمان: مهرتا، 1404.
مشخصات ظاهری : 172 ص.: جدول؛ 5/14×5/21 س م.
شابک : 978-622-88556-0-8
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه: ص.169-172؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نامه ها
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Correspondence
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Quotations
رده بندی کنگره : BP38/041
رده بندی دیویی : 297/9515
شماره کتابشناسی ملی : 10126938
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا
اشاره
نشر مهرتا
طعم شیرین نهج البلاغه
(ویژه نوجوانان و جوانان)
گردآوری: رحمت پوریزدی
طراح جلد و صفحه آرا: نجف نجفی
نوبت چاپ: اول / تابستان / 1404
قطع: رقعی/ 172 ص
شمارگان: 500
شابک: 8-0-88556-622-978
کرمان، بلوار کشاورز، نبش کوچه 9، مجتمع تجاری اداری فولاد (افق)، طبقه دوم، واحد 22، تلفن 32125791-034
کلیه حقوق محفوظ و مخصوص می باشد.
سرشناسه: پورنیزدی، رحمت، 1365- گردآورنده | عنوان قراردادی: نهج البلاغه فارسی - عربی | عنوان و نام پدید آور: طعم شیرین نهج البلاغه / گردآوری رحمت پوریزدی | مشخصات نشر: کرمان مهرتا، 1404 | مشخصات ظاهری 168 ص | شابک: 6220-978 88556-0-8 | وضعیت فهرست نویسی: فیپا | موضوع علی بن ابی طالب (علیه السّلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 20ق -- خطبه ها | موضوع، 500 ,Public speaking - - - 661-Alibn Alhi-talib, Imam | موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السّلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت 400 ق -- نامه ها | 600 ,1 Correspondence -- 661-Ali ibn Abi-talib, Imam | موضوع علی بن ابی طالب . موضوع امام اول، 23 قبل از هجرت - 20ق -- کلمات قصار | موضوع: 600 ,1 Quotations -- 661-Ali ibn Abi-talib, Imam | رده بندی کنگره : 38/021 BP | رده بندی دیویی، 297/9515 | شماره کتابشناسی ملی، 10126938 | اطلاعات رکورد کتابشناسی: فییا
طعم شیرین نهج البلاغه
(ویژه نوجوانان و جوانان)
گردآوری: رحمت پوریزدی
فهرست مطالب
اهمیت نهج البلاغه ... 5
شناسنامه امام علی (علیه السّلام) ... 8
سال شمار امام علی (علیه السّلام) ... 10
جنگ های امام علی (علیه السّلام) ... 12
یاران امام علی (علیه السّلام) ... 14
سید رضی (رحمة الله علیه) ... 15
هدف از گردآوری نهج البلاغه ... 16
خطبه ها ... 19
نامه ها ... 41
حکمت ها ... 69
کتاب نامه ها ... 167
اهمیت نهج البلاغه
مَثَل من در میان شما همچون چراغ در تاریکی است که هر کس در ظلمت قرار گیرد از نور آن بهره می برد. ای مردم! بشنوید و سخنانم را حفظ کنید و گوش های قلب خود را آماده سازید تا کلامم را کاملاً درک کنید.
خطبه 187: «إِنَّمَا مَثَلِی بَیْنَکُمْ کَمَثَلِ السِّرَاجِ فِی الظُّلْمَةِ، یَسْتَضِیءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا. فَاسْمَعُوا أَیُّهَا النَّاسُ وَعُوا، وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِکُمْ تَفْهَمُوا. خطبه،187.
کتاب عظیم الشأن نهج البلاغه دریایی است که تمام آب آن را نمی توان کشید و آب فراوانی است که به عمق آن نمی توان رسید؛ کتابی است که اگر نسیم دل انگیز آن به قبری بِوَزَد، صاحب قبر را با عطر جان فزای خود زنده می کند.(1)
ما مثل آن بیماری هستیم که نسخه کاملی از یک طبیب حاذق را در جیب خود یا در طاقچه اتاق خود دارد، اما درعین حال لای آن نسخه را باز نمی کند و به آن عمل نمی کند و از آن بیماری دائماً رنج می برد. قرن های متمادی نهج البلاغه را داشتیم، اما از آن استفاده نکردیم و از معارف آن بهره نبردیم و بیماری های فردی و اجتماعی خود را برای خودمان نگه داشتیم. این، آن تأسف و افسوس بزرگی است که هر کس با نهج البلاغه آشنا شود، در دلش جا خواهد گرفت.(2)
در حقیقت نهج البلاغه شخصیت خطی و رسمی امیرالمؤمنین است؛ یعنی علی (علیه السّلام) خود نهج البلاغه ی مجسم است و این یکی دیگر از خصوصیات امیرمؤمنان است. به آنچه که می گوید
عمل می کند و آنچه را که می خواهد در زندگی خود پیاده می کند.
شخصیت امیرالمؤمنین(1)خود، کلمه به کلمه و سطر به سطر تفسیر نهج البلاغه و قرآن است؛ لذا شما وقتی نهج البلاغه را می خوانید، هم تاریخ و زندگی علی (علیه السّلام) را دانستید و هم اسلام را شناختید.(2)
شناسنامه امام علی (علیه السّلام)
نام / علی
نَسَب / بنی هاشم، قریش
کُنیه / ابوالحسن، ابو تراب،...
لقب / امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله...
ولادت / 13 رجب سال 30 عام الفیل
محل ولادت / درون کعبه، مکه
محل زندگی / مکه، مدینه، کوفه
شهادت / 21 رمضان، سال 40 هجری قمری
قاتل / ابن ملجم
محل شهادت / محراب مسجد کوفه
1) . امیرالمؤمنین به معنای امیر، فرمانده و رهبر مسلمانان است. شیعیان معتقدند این وصف تنها باید برای امام علی (علیه السّلام) به کار رود. سید بن طاووس، محدث شیعه در قرن هفتم، کتابی با عنوان( الیَقین بِاختِصاصِ مولانا عَلیّ علیه السلام بِإمرَةِ المُؤمِنین) نوشته است. او در این کتاب با اتکا به 220 حدیث از منابع اهل سنت، لقب امیرالمؤمنین را مختص به امام علی (علیه السّلام) دانسته است.
2) . مقام معظم رهبری، در کنگره چهارم نهج البلاغه (1363/1/26).
آرامگاه / نجف
مدت عمر / 63 سال
والدین / ابوطالب، فاطمه بنت اسد
همسران / حضرت فاطمه، ام البنین...
فرزندان / حسن، حسین، زینب، ام کلثوم، محسن...
آغاز خلافت / 28 صفر سال 11 هجری به مدت 29 سال
مدت حکومت / حدود 5 سال ( سال 35 تا 40 هجری قمری)
فضائل / آیه های ( ولایت(1)، تبلیغ(2)، اِکمال(3)، نجوا(4)، ...) حدیث ( غدیر(5)، منزلت(6)، مدینه العلم(7)، یوم الدار(8)...)
1) . «إِنّما وَلیُّکُمُ اللهُ و رَسولُهُ والَّذینَ ءَامَنوا الَّذینَ یُقِیمُونَ الصَّلوةَ و یُؤتُونَ الزَّکوة و هُم راکِعونَ». مائده/55.
2) . «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ». مائده/67.
3) . «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینا» مائده/3.
4) . «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَةً ذَلِکَ خَیْرٌ لَّکُمْ وَأَطْهَرُ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ». مجادله/12.
5) . «قالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَهذا عَلِی مَولاهُ». خطبه غدیر. شیخ صدوق، خصال، ج 1، ص 66.
6) . «قالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) أنتَ مِنّی بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّا أنه لانَبیّ بَعدی». تفسیر قمی، ج 2، ص 109.
7) . «قالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) أنَا مَدینَةُ العِلمِ وعَلِیٌّ بابُها، فَمَن أرادَ العِلمَ فَلیَأتِ البابَ». مناقب ابن شهر آشوب، ص 80.
8) . «قالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) إِنَّ هَذَا أَخِی وَ وَصِیی وَ خَلِیفَتِی فِیکُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِیعُوا». طبری، تاریخ الاُمَمَ وَ المُلوک، ج 2، ص 319.
سال شمار امام علی (علیه السّلام)
599 میلادی / ولادت، مکه
605 م / حضور در خانه پیامبر
610 م / نخستین پذیرنده دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به اسلام
613 م / حمایت از پیامبر در واقعه یوم الدار
616 م / حضور در محاصره شِعب ابی طالب
619 م / درگذشت ابوطالب (پدر)
622 م / لیلة المَبیت(1)خفتن به جای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
622 م / هجرت به مدینه
624 میلادی و 2 هجری قمری / شرکت در غزوه بدر
2 هجری قمری / ازدواج با فاطمه (علیها السلام)
3 ه.ق. / شرکت در غزوه احد
4 ه.ق. / درگذشت فاطمه بنت اسد (علیها السلام) (مادر)
5 ه.ق / شرکت در غزوه احزاب و قتل عمرو بن عبدود
6 ه.ق / نگارش متن پیمان صلح حدیبیه به امر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
7 ه.ق / فاتح قلعه خیبر در غزوه خیبر
8 ه.ق / شرکت در فتح مکه و شکستن بت ها به امر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
9 ه.ق / جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مدینه در غزوه تبوک
1) . «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ» بقره/207.
9 ه.ق / مأمور ابلاغ آیات برائت(1)به مشرکان
9 ه.ق / حضور در واقعه مباهله(2)
10 ه.ق / شرکت در حجة الوداع
10 ه.ق / واقعه غدیر خم
11 ه.ق / درگذشت پیامبر و تغسیل و تکفین وی به دست امام علی (علیه السّلام)
11 تا 35 ه.ق / آغاز دوران سکوت 25 ساله
11 ه.ق / ماجرای سقیفه بنی ساعده و آغاز خلافت ابوبکر
11 ه.ق / حمله به خانه علی (علیه السّلام) برای گرفتن بیعت از او
11 ه.ق / درگذشت حضرت زهرا (علیها السلام) (همسر)
23 ه.ق / شرکت در شورای شش نفره جهت تعیین خلیفه
35 ه.ق / بیعت مردم و آغاز دوره حکومت (حدود 57 سالگی)
36 ه.ق / جنگ جمل
37 ه.ق / جنگ صفین
38 ه.ق / جنگ نهروان
40 ه.ق / شهادت
جنگ های امام علی (علیه السّلام)
تصویر
تصویر
یاران امام علی (علیه السّلام)
رُشَید هَجَری / مَحرم اسرار / امام علی (علیه السّلام) او را «رشید البلایا» نامیدند و به او علم «منایا و بلایا» آموخت.(1)
صَعْصَعة بن صَوحان / سخنران زَبردست / امام علی (صَعصَعه را «الخَطیبُ الشَّحْشَح» (سخنران زبردست) توصیف کرده است.
ابوعَمرو زاذان / توثیق نزد شیعه و اهل سنت / حافظ قرآن شدن با عنایت امام علی (علیه السّلام)
اَبوهیثم تَیهان / دعوت به بیعت با علی (علیه السّلام) / امام علی از نداشتن یارانی چون او اظهار تأسف نموده و از او یاد می کند أَیْنَ ابْنُ التَیهانِ؟!
مالک اشتر / دست راست امام علی (علیه السّلام) / عهد نامه مالک اشتر
هاشِم مرقال / شجاع و دلیر / پرچم دار در جنگ صفین
قنبر / غلام حلقه به گوش / حدود 30 سال در خانه علی بود
کُمیل / یار عرفانی / آموختن دعای کمیل
میثم تَمار / حاضر جواب / دفاع از ولایت با سخنوری
عَمار یاسر / دست راست امام علی (علیه السّلام) / بهشت مشتاق اوست.(2)
مِقداد / یار وفادار / دفاع از حریم ولایت
سَلمان فارسی / بالاترین درجه ایمان / همانند لقمان حکیم است.(3)
تعداد یاران و پا در رکابان علی بن ابی طالب (علیهما السّلام) بیش از آن است که در این کتاب بگنجد لذا فقط به برخی اشاره شد.
1) . علم منایا درباره مرگ، چگونگی و زمان آن و علم بلایا درباره حوادث و گرفتاری های افراد است.
2) . إِنَّ اَلْجَنَّةَ لَتَشْتَاقُ إِلَی عَمَّارٍ؛ بهشت مشتاق عمار است. اُسدالغابة، ج 2، ص 331.
3) . عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ مِثْلُ لُقْمَانَ الْحَکِیمِ. الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ص 637.
سید رضی (رحمة الله علیه)
سید رضی 8 در سال 359 هجری قمری در بغداد زاده شد و در 6 محرم 406 هجری قمری در 47 سالگی درگذشت.
نسبش از جانب پدر، حسین بن موسی علوی با شش واسطه به امام کاظم (علیه السّلام) می رسد، مادرش از نوادگان امام زین العابدین (علیه السّلام) است.
سید رضی همچون برادرش (سید مرتضی) دارای نبوغ خارق العاده ای بود و از سن کودکی (10 سالگی) شعر می سرود در هفده سالگی اقدام به تدریس و تألیف و تصنیف نمود و پس از 17 سالگی مسئولیت سیاسی و اجتماعی و ریاست را به عهده داشت.
بنا بر نقلی شیخ مفید خوابی دید که حضرت زهرا (علیها السلام) بر او وارد می شود درحالی که حسنین (علیهما السّلام) را با خود آورده است. حضرت از شیخ مفید می خواهد که به آن دو نفر «فقه» بیاموزد؛ بنابراین گزارش، شیخ مفید بامداد همان روز در محل درس خود نشسته بود، فاطمه دختر ناصر وارد مسجد شد و دو پسرش سید رضی و سید مرتضی را با خود آورده بود. او به شیخ مفید گفت دو فرزندم را به حضورت آورده ام تا به آن دو «فقه» بیاموزی.(1)
1) . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 41.
هدف از گردآوری نهج البلاغه
من در روزگار جوانی، به نوشتن کتابی در وصف خصائص(1)و ویژگی های ائمه (علیهم السّلام)، شامل اخبار نیکو و سخنان گوهربار ایشان همت گماشتم. از فصلی که مخصوص امیرمومنان علی (علیه السّلام) بود فارغ شدم لیکن اتمام کتاب بنا بر شرایط روزگار به تأخیر افتاد. آنچه آماده بود در باب هایی جای دادم و در هر باب چند فصل نهادم. فصل آخر شامل سخنان کوتاه امام (علیه السّلام) ازجمله: پندها، حکمت ها، آداب و مثل های شگفت انگیز -به جز خُطَب طولانی و نامه های مفصل- بود.
گروهی از دوستان این فصل را پسندیده و از من خواستند کتابی بنویسم که سخنان برگزیده امام در تمام زمینه ها کلامی از خطب، نامه ها، مواعظ و آداب بپردازم؛ زیرا می دانستند چنین کتابی متضمن عجایب و شگفتی های بلاغی و نمونه های ارزنده فصاحت و گوهرهای ادبیات عرب و نکاتی درخشان از سخنان دینی و دنیوی خواهد بود؛ که در هیچ کتابی گردآوری نشده است؛ زیرا تنها امام سرچشمه فصاحت و منشأ بلاغت است و در واقع فصاحت خود را با سخنان امام می آراید و به جمال می رسد و بلاغت در جوار او به ظهور رسیده و به کمال می رسد.
خُطبا به او اقتدا کرده و واعظان از سخن ایشان استمداد جسته اند.
1) . خصائص الأئمه (علیهم السّلام) با توجه به نام کتاب، قرار بود زندگانی همه امامان شیعه را در بر بگیرد اما سید رضی به زندگانی امیرمؤمنان (علیه السّلام) بسنده کرد و روایاتی را که درباره حضرت علی (علیه السّلام) بوده، جمع آوری کرد. نگارش این کتاب موجب گشت تا سید رضی تصمیم به جمع آوری کتاب «نهج البلاغه» بگیرد و همین هم سبب ناتمام ماندن کتاب خصائص شد، زیرا همان گونه که از نام کتاب روشن است سید رضی تصمیم داشت در این کتاب زندگانی تمام ائمه (علیهم السّلام)را بیاورد اما به امام اول اکتفا نمود .
بااین وجود امام همواره پیشرو و مقدم و آنان دنباله رو و مؤخرند؛ زیرا سخنان آن حضرت رنگ علم الهی و عطر کلام پیامبر را به همراه دارد. من پذیرفتم و کار را آغاز کردم؛ زیرا می دانستم شامل بهره ای عظیم، نامی بلند و اندوخته ای برای روز محشر است…
دیدم سخنان امام حول سه محور می گردد: خطب و فرمان، نامه به این وآن، حکمت و اندرز.
به توفیق الهی شروع به کار کردم. ابتدا خطبه های اعجاب انگیز، پس نامه های دلاویز سپس سخنان کوتاه و حکمت آمیز را گردآوردم.
برای هریک بابی باز کردم و در هر باب برگ هایی اضافه قرار دادم تا آنچه بعدها به دستم رسید در آن بنویسم. اگر کلامی از امام به دستم می رسید که متناسب با هیچ یک از سه باب نبود، آن را در بابی جای می دادم که با آن همگون تر بود. چراکه خواست من از گردآوری، معانی بلند و نکته های برجسته بود نه رعایت نظم و ترتیب…. وجود برخی سخنان تکراری در کار به دلیل وجود روایت های مختلف در آن زمینه است که خواستم هیچ یک از روایات از قلم نیفتد و گاهی نیز از روی فراموشی و نه عمد تکرار شده است. با این همه ادعا نمی کنم همه سخنان امام را گردآورده ام، چه بسا آنچه به دستم نیامده بیشتر از آن باشد که به دستم رسیده …
کتاب را نهج البلاغه(1)نامیدم چرا که درهای بلاغت را برای بیننده باز می کند و طالبان را به سوی آن می خواند. هرچه دانشمند و دانش آمور بخواهد در آن است.(2)
خطبه ها
وه! چه مثال های بجا و پندهای رسایی وجود دارد اگر در دل های پاک بنشیند و در گوش های شنوا جای گیرد و با اندیشه های مصمّم و عقل های با تدبیر برخورد کند. خطبه، 83. معروف به خطبه (غَرا): «فَیَا لَهَا أَمْثَالًا صَائِبَةً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَةً لَوْ صَادَفَتْ قُلُوباً زَاکِیَةً وَ أَسْمَاعاً وَاعِیَةً وَ آرَاءً عَازِمَةً وَ أَلْبَاباً حَازِمَةً».
سخنرانی های ارزشمند و جالب را خطبه و سخنور توانا را خطیب می گویند.
در نهج البلاغه، 241 خطبه ثبت شده است درحالی که خطبه ها و سخنرانی های امام علی (علیه السّلام) بسیار بیش از این است. مسعودی، مورخ معروف که 100 سال پیش از سید رضی (رحمة الله علیه) زندگی می کرده، می نویسد:(1)(مردم بیش از چهارصد و هشتاد و اندی از خطبه های امام (علیه السّلام) را حفظ کرده اند و از آن ها استفاده می کنند.)(2)
1) . مُروجُ الذَّهَب و مَعادنُ الجَوهَر، ج 2، ص 326. فی ذکر لمع من کلامه و اخباره. «و الذی حفظ الناس عنه من خطبه فی سائر مقاماته أربعمائة خطبة و نیف و ثمانون خطبة یوردها علی البدیهة، تداول الناس ذلک عنه قولا و عملا».
2) خطبه «مونقه» خطبه ای که در آن از حرف «الف» که بیشترین و پرکاربرترین حرف است. استفاده نشده است. امیرالمؤمنین (علیه السّلام) این خطبه را بالبداهه ایراد کردند و در آن از حرف «الف» استفاده نکردند. قسمتی از خطبه: «حَمِدْتُ مَنْ عَظُمَتْ مِنَّتُهُ وَ سَبَغَتْ نِعْمَتُهُ وَ تَمَّتْ کَلِمَتُهُ وَ نفذ َتْ مَشِیتُهُ وَ بَلَغَتْ حُجَّتُهُ... بِحارالانوار، ج 74، ص 340. خطبه بدون نقطه. خطبه ای که امیرالمؤمنین (علیه السّلام) آن را بالبداهه ایراد کردن و در آن از کلماتی استفاده کردند که نقطه ندارد. قسمتی از آن خطبه: «اَلْحَمْدُ للَّ-هِ أَهْلِ الْحَمْدِ وَ مَأْوَاهُ، وَ لَهُ أَوْکَدُ الْحَمْدِ وَ أَحْلَاهُ، وَ أسعَدُ الْحَمْدِ وَ أَسْرَاهُ، وَ أَطْهَرُ الْحَمْدِ وَ أَسْمَاهُ... نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه، ج 1، ص 109.
خطبه های معروف
نام خطبه / شماره / معنی / موضوع
شقشقیه / 3 / شعله آتشی که از دل زبانه کشد / مسئله خلافت
غَراء / 83 / صفات درخشان / صفات خداوند و تقوا و دنیا
اَشباح / 91 / فرشتگان یا گسترش و وسعت / گوناگون، خلقت فرشتگان، آسمان...
قاصعه / 192 / کوبنده / نکوهش ابلیس
همام، متقین / 193 / نام شخصی به نام همام / ویژگی متقین
الزهراء / 109 / درخشنده / قدرت و عظمت خداوند
ای مردم! انسان هر چند ثروتمند باشد، از اقوام و بستگان خود، بی نیاز نیست که از وی با دست و زبان دفاع کنند.
آن ها در واقع بزرگ ترین گروهی هستند که از او پشتیبانی می کنند و پریشانی و مشکلات را از میان می برند
و به هنگام بروز حوادثِ سخت، نسبت به او از همه مهربان ترند.
آن کس که دستِ دهنده خویش را از بستگانش بازدارد، تنها یک دست را از آن ها بازداشته و در مقابل، آنان دست های بسیاری را از کمک کردن به او بازمی دارند؛
و آن کس که در برابر بستگانش، متواضع و نرم خُو وَ پُر محبّت باشد، دوستی آنان را برای خود همیشگی خواهد ساخت.(1)
1) . خطبه، 23. مَنْ یَقْبِضْ یَدَهُ عَنْ عَشِیرَتِهِ، فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ یَدٌ وَاحِدَةٌ، وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَیْدٍ کَثِیرَةٌ.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)
صله رحم کنید، گرچه با یک سلام.(1)
رو(2)به پرسیدن بر خویشان خویش *** تا که گردد مدت عمر تو بیش
هر که گرداند زِ خویشاوند رو(3)*** بی گمان نقصان پذیرد عمر او
هر که او ترک اَقارب(4)می کند *** جسم خود قوت عقارب(5)می کند
گرچه خویشان تو باشند از بدان *** بدتر از قطع رحم چیزی مدان
هر که او از خویش خود بیگانه شد *** نامش از روی بدی افسانه شد(6)
امام باقر (علیه السّلام)
صله ارحام، اعمال را پاک، اموال را افزون، بلاها را دفع، حساب را آسان می کند و اجل را به تاخیر می اندازد.(7)
1) . صِلُوا ارْحامَکُمْ وَ لَوْ بِالسَّلامِ. تُحَفُ العُقُول، ص 57.
2) . برو، رفتن.
3) . برگشتن.
4) . خویشاوندان.
5) . غذای عقرب ها.
6) . عطار.
7) . کافی، ج 2، 150. صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَکی الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَی وَ تُیسِّرُ الْحِسَابَ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَلِ.
نام نیکی که خداوند (در سایه نیکوکاری و محبّت) به انسان عطا می کند، از ثروتی که به هر حال برای دیگران به ارث می گذارد بهتر است.(1)
نام نیکی گر بماند زِ آدمی *** بِه کزو مانَد سرای زرنگار(2)
کسی که نکونام میرد همی *** زِ مرگش تاسف خورَد عالَمی(3)
برای هرکدام (از دنیا و آخرت) فرزندانی است، شما از فرزندان آخرت باشید، نه از فرزندان دنیا، چراکه هر فرزندی روز رستاخیز به پدر خود ملحق می شود،
امروز روز عمل است نه حساب و فردا وقت حساب است نه عمل!(4)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم):
برای دنیا خود چنان کارکن که گویی تا ابد زنده ای و برای آخرتت چنان کارکن که گویی همین فردا خواهی مُرد.(5)
1) . خطبه،23. لِسَانُ الصِّدْقِ یَجْعَلُهُ اللهُ لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ آلْمَالِ یَرِثُهُ غَیْرُهُ.
2) . سعدی.
3) . اسدی طوسی.
4) . خطبه، 42. پس از پایان جنگ جمل در 12 رجب سال 36 هجری امام وارد کوفه شد، آن حضرت وارد مسجد جامع شد دو رکعت نماز خواند و سخنرانی طولانی ایراد کرد. ...إِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَلاَحِسَابَ، وَغَدآ حِسَابٌ، وَلاَعَمَلَ...
5) . مجموعه وَرّام، ج 2، ص 234. إعْمَلْ لِدُنْیَاکَ کَأَنَّکَ تَعِیشُ أَبَداً وَ اعْمَلْ لآِخِرَتِکَ کَأَنَّکَ تَمُوتُ غَداً.
6) . بهشت.
7) . سعدی.
آن کس که بر او توکّل کند، مشکلاتش را کفایت می کند
و هر کس از او چیزی بخواهد به او عطا می نماید
و آن کس که به او قرض دهد (در راهش انفاق کند) به او بازمی گرداند و آن کس که شکر نعمتش را به جا آورد، به او پاداش می دهد.(1)
گفت آری گر توکل رهبرست *** این سبب(2)هم سنت پیغمبرست
گفت پیغمبر به آواز بلند *** با توکل زانوی اُشتُر ببند(3)
شُکر نعمت، نعمتت افزون کند *** صد هزاران گل زِ خاری سر زند(4)
ای بندگان خدا! خویشتن را وزن کنید (و ارزش خود را بسنجید) پیش از آن که شما را وزن کنند؛
و به حساب خود برسید، پیش از آن که شما را به پای حساب آورند.
و تا راه نفس گرفته نشده، تنفّس کنید؛ (تا فرصت ها باقی است به اعمال صالح بپردازید)
و پیش از آن که شما را وادار به تسلیم کنند (در برابر حق) تسلیم شوید(5).
چُو در گور تنگ استوارت کنند *** همه نیک و بد درکنارت کنند(6)
1) . خطبه، 90. مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ کَفَاهُ، وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ، وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ، وَ مَنْ شَکَرَهُ جَزَاهُ...
2) . مقصود توکل است.
3) . «مردی خدمت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! شترم را بدون مهار و با توکل بر خدا رها سازم و یا مهارش کنم و با توکل بفرستم؟ فرمود: مهارش کن و توکل بر خدا کن. » مِشکاه الانوار فی غُرر الاخبار، ص 320.
4) . مولوی.
5) . خطبه، 90. عِبَادَ اللَّهِ زِنُوا أَنْفُسَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا، وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا...
6) . فردوسی.
صله رحم سبب فزونی مال و طول عمر است.
صدقه پنهانی کفّاره گناهان است.
صدقه آشکار از مرگ های بد پیشگیری می کند.
خدمت به خلق از لغزش ها و شکست های خِفّت بار جلوگیری می کند.(1)
است.(4)
تا توانی به جهان خدمت محتاجان کن به دَمی(5)،
یا دِرمی، یا قَدمی، یا قَلمی(6)
قرآن را فراگیرید که بهترین گفته هاست!
و در آن بیندیشید که بهار قلب هاست!
از نور آن شفا و درمان بطلبید که شفای دل ها (ی بیمار) است!
و آن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید که نافع ترین سخن هاست.(7)
امام علی (علیه السّلام) در خطبه 198 به 42 امتیاز مهم قرآن و فضیلت های آن اشاره می کنند. مردی از امام صادق (علیه السّلام) پرسید چگونه است
1) . خطبه، 110. خطبه معروف به دیباج. صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی آلْمَالِ، وَمَنْسَأَةٌ فِی الأَجَلِ؛ وَ صَدَقَةُ آلسِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ الْخَطِیئَةَ؛ وَ صَدَقَةُ الْعَلانِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ آلسُّوءِ.
2) . دیدار دوست.
3) . بیمار.
4) . جامع التمثیل، اَمثال و حِکَم دهخدا، ج 3، ص 1366.
5) . دَم: صحبت کردن، دِرَم: پول.
6) . پوریای ولی، دوازده هزار ضرب المثل فارسی، ص 324
7) . خطبه، 110. تَعَلَّمُوا آلْقُرآن فَإِنَّهُ أَحْسَنُ آلْحَدِیثِ، وَتَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ آلْقُلُوبِ...
که قرآن هر چه خوانده و منتشر می شود جز بر تازگی و طراوتش افزوده نمی شود؟
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: زیرا خداوند آن را برای زمان و مردم خاصی قرار نداده است، بنابراین قرآن در هر عصری جدید و پیش هر ملتی تا روز قیامت تازه و شاداب است.(1)
به یقین، عالِمی که به غیر علمش عمل می کند، همچون جاهل سرگردانی است که هرگز از جهل خویش بیرون نمی آید؛ بلکه حجّت بر او عظیم تر، حسرتش پایدارتر و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است!(2)
عِلم داری و عمل نه دان که خری *** بارِ گوهر بری و کاه خوری(3)
مردم چند گروهند:
«عالم» کسی است که مطلبی را اجمال یا به تفصیل می داند.
«جاهل قاصر» کسی است که نمی داند؛ ولی دسترسی به علم هم ندارد، یا به خاطر دور بودن از مراکز علم و یا فرورفتن در غفلت و سهو و خطا. «جاهل مقصّر» کسی است که دسترسی به اسباب علم دارد، اما براثر تنبلی و سهل انگاری به سراغ علم نرفته و در جهل و بی خبری مانده است؛ ولی بااین حال از جهل خود باخبر است! یعنی می داند که نمی داند. «جاهل مرکّب» کسی است که واقعاً در جهل فرورفته و از حق و واقعیت به دورافتاده؛ امّا از جهل خود خبری ندارد؛ بلکه به عکس خیال می کند آگاه و با خبر است و آنچه را فهمیده، عین واقعیّت می باشد و به تعبیر دیگر: نمی داند که نمی داند. از همه خطرناک تر عالم
بی عمل است.آن کس که آگاهانه راه خلاف می رود و همچون دزدی است که با چراغ آمده، به کاه دان نمی زند، بلکه کالای گزیده تر را می برد.
آنکس که بداند و بخواهد که بداند *** خود را به بلندای سعادت برساند
آنکس که بداند و بداند که بداند *** اسب شرف از گُنبد گردون بِجهاند
آنکس که بداند و نداند که بداند *** با کوزه ی آب است ولی تشنه بماند
آنکس که نداند و بداند که نداند *** لنگان خرک خویش به مقصد برساند
آنکس که نداند و بخواهد که بداند *** جان و تن خود را ز جهالت بِرهاند
آنکس که نداند و نداند که نداند *** در جهل مرکب ابدالدهر بماند
آنکس که نداند و نخواهد که بداند *** حیف است چنین جانوری زنده بماند(1)
به یقین بهترین مرگ، شهادت (در راه خدا) است. سوگند به آن کس که جان فرزند ابوطالب در دست اوست! تحمل هزار ضربه شمشیر بر من، آسان تر است از مرگ در بستر در غیر طاعت خدا!(2)
البتّه اگر انسان در بستر بمیرد و در مسیر طاعت حق باشد حکم شهادت را دارد.
آن کس از شما که در بستر خویش بمیرد ولی معرفت پروردگار خود و رسول او و اهل بیتش را به طور شایسته داشته باشد، شهید از دنیا رفته است، پاداش او بر خداست و ثواب اعمال صالحی را که قصد آن را داشته، می برد و نیّتش جای ضربات شمشیرش را می گیرد.(3)
1) . به نقل از کتاب معراج السعاده، ملا احمد نراقی.
2) . خطبه، 123. إنَّ أَکْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ! وَالَّذِی نَفْسُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ، لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَةٍ عَلَی الْفِرَاشِ فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللهِ. «میتة» (با کسر میم) به معنی چگونگی و کیفیت مردن است و «میتة» (با فتح میم) به معنی شخص مرده است.
3) . خطبه.190. فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ عَلَی فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَی مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ مَاتَ شَهِیداً.
امام حسن مجتبی(علیه السّلام) در جواب مردی که به او گفت: «چرا مرگ را ناخوش داریم و آن را دوست نداریم؟» فرمود: «زیرا شما آخرت خود را ویران و دنیایتان را آباد کرده اید و دوست ندارید از آبادی به ویرانه منتقل شوید.»(1)
ای بنده خدا! در عیب جویی هیچ کس برای گناهی که انجام داده است شتاب مکن، شاید او آمرزیده شده باشد،و درباره گناه کوچکی که خود انجام داده ای ایمن مباش، شاید به خاطر آن مجازات شوی،
بنابراین، هرکدام از شما که از عیب دیگری آگاه شد، به سبب آنچه از عیب خود می داند، از عیب جویی او خودداری کند،
و اگر کسی از عیب و گناهی پاک است، باید شکر و سپاس این نعمت، او را از عیب جویی کسی که به آن عیب و گناه مبتلا شده است، بازدارد.(2)
گر به عیب خویشتن دانا شوی *** کِی به عیبِ دیگران بینا شوی(3)
هر گُلی علت و عیبی دارد *** گُل بی علت و بی عیب خداست(4)
1) . «لِأَنَّکُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَکُمْ وَ عَمَّرْتُمْ دُنْیاکُمْ وَ أَنْتُمْ تَکْرَهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَی الْخَرَابِ». معانی الاخبار، ص 390.
2) . خطبه، 140. یَا عَبْدَاللهِ، لا تَعْجَلْ فِی عَیْبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَلا تَأْمَنْ عَلَی نَفْسِکَ صَغِیرَ مَعْصِیَةٍ، فَلَعَلَّکَ مُعَذَّبٌ عَلَیْهِ.
3) . عطار.
4) . پروین اعتصامی.
بدانید که میان حق و باطل بیش از چهار انگشت فاصله نیست! کسی از حاضران درباره تفسیر این سخن سؤال کرد،
امام (علیه السّلام) انگشتان خود را جمع کرد و در (فاصله) میان گوش و چشم خود قرار داد،
سپس فرمود: باطل آن است که بگویی: شنیدم و حق آن است که بگویی: دیدم!(1)
خبر هرگز نه مانند عیان(2)است *** یقین دل، نه همتای گمان است
مرا آن گوی، کان(3)را دیده باشی *** نه آن کز دیگری بشنیده باشی(4)
من چگونه توصیف کنم سرایی را که آغاز آن سختی و مشقّت است و پایانش نیستی و فناست. در حلالش حساب و در حرامش عقاب است؛
آن کس که در آن ثروتمند شود با انواع آزمایش ها روبه رو می شود و آن کس که فقیر گردد، محزون می شود.
کسی که به سرعت به دنبال آن برود به آن نمی رسد
و کسی که آن را رها سازد، به او روی می آورد.
کسی که با چشم بصیرت به آن بنگرد او را آگاهی بخشد، و آن کس که چشم به دنیا دوزد کور دلش می کند.(5)
آنچه درباره نکوهش از دنیا آمده ناظر به دنیاپرستی است. یعنی روش کسانی است که همه ارزش ها را فدای منافع مادّی می کنند. «دل و دین» بر سر دنیا می نهند و گرنه زندگی آبرومندانه و بهره گیری معقول از مواهب الهی، هرگز در اسلام ممنوع و نکوهیده نیست.(1)
به گیتی که داند بجز کردگار *** که فردا چه بازی کند روزگار(2)
خداوند سبحان استغفار از گناه را سبب فزونی رزق و مایه رحمت خلق قرار داده و (در قرآن) چنین فرموده است:
اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إنهُ کَانَ غَفَّاراً * یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرَاراً * وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِینَ وَیَجْعَلْ لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَیَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً؛(3)
«از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است، برکات خویش را از آسمان بر شما فرو می فرستد و با بخشش اموال و فرزندان، شما را کمک می کند و باغ های سرسبز و نهرهای جاری در اختیارتان قرار می دهد»؛
پس رحمت خدا بر آن کس که به استقبال توبه بشتابد، از خطای خویش پوزش بطلبد و (با اعمال صالح) بر مرگ پیشی گیرد.(4)
1) . تمام شرح ها و برخی ترجمه ها از کتاب پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السّلام) آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از نویسندگان، دارالکتب الاسلامیه - مدرسه الامام علی بن ابی طالب (علیه السّلام) گردآوری شده است.
2) . فردوسی. منبع اصلی اشعار از کتاب نان و نمک، غلامرضا حیدری ابهری، انتشارات محراب قلم گرفت شده است.
3) . سوره مبارکه، نوح،10-12.
4) . خطبه، 143. این سخنرانی را در مراسم نماز باران در شهر کوفه ایراد فرمود. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الإسْتِغْفَارَ سَبَبَاً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَرَحْمَةِ الْخَلْقِ، «درور» به معنی ریزش شیر از پستان است، سپس در مورد باران و مانند آن نیز بکار رفته است و «درور رزق» به معنی ریزش روزی از سوی خداست.
طاعت ز گناه بیش می باید کرد *** وین توبه ز مرگ، پیش می باید کرد
حق جل جلاله از آن مستغنی است *** این کار ز بهر خویش می باید کرد(1)
به یقین، امر به معروف و نهی از منکر، دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به آن دو، نه از عمر کسی می کاهد و نه رزق و روزی کسی را کم می کند.(2)
اگر امر به معروف و نهی از منکر به صورت صحیح و معقول انجام شود و از افراط و تفریط پرهیز گردد، خداوند انسان را حفظ می کند و برکاتش را از او دریغ نمی فرماید. امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد، از جمله احتمال اثر و عدم ضرر؛
همچنین دارای دو بخش است: بخش عمومی که وظیفه همه مردم است (از طریق قلب و زبان) و بخش خصوصی که وظیفه حکومت اسلامی است (از طریق اقدامات عملی)، اگر این جهات در آن رعایت شود و همراه با ادب و احترام باشد نه تنها انجام دهندگان آن منفور نمی شوند، بلکه محبوبیّت هم پیدا می کنند.
مسلمان کسی است که مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند.(1)
به نیکی گرای و میازار کس *** ره رستگاری همین است و بس(2)
خدا را بر آن بنده بخشایش است *** که خلق از وجودش در آسایش است(3)
آگاه باشید! ظلم سه گونه است:
ظلمی که هرگز بخشوده نخواهد شد؛
ظلمی که بدون کیفر نخواهد بود؛
ظلمی که بخشوده می شود و بازخواست ندارد؛
امّا ظلمی که بخشوده نخواهد شد، شرک به خداست. خداوند متعال می فرماید: خدا هیچ گاه شرک به خود را نمی بخشد (و کسانی را که همتایی برای او قرار دهند مشمول عفو نخواهد ساخت)؛امّا ظلمی که بخشوده می شود، ستمی است که بندگان با ارتکاب گناهان صغیره به خویشتن کرده اند؛
امّا ظلمی که بدون کیفر نمی ماند، ظلم بندگان به یکدیگر است که قصاص در آن جا شدید است. این قصاص، مجروح ساختن با کارد یا زدن با تازیانه نیست؛ بلکه چیزی است که این ها در برابرش کوچک است.(4)
خانه ظلم، خراب است تو هم می دانی
مثل کف، بر سر آب است تو هم می دانی(1)
جفا پیشه مردم، نه مردم بوَد در این کالبد مار و کژدم بود(2)
نماند ستمکار بد روزگار بماند بر او لعنت پایدار(3)
مبادا در دین خدا به رنگ های مختلف درآیید، چراکه اتحاد و اجتماع در راه حق - هر چند خوشایند شما نباشد - از پراکندگی در راه باطلی که مورد علاقه شماست بهتر است
و خداوند سبحان به هیچ کس، نه از گذشتگان و نه باقی ماندگان، به سبب اختلاف و تفرقه، نتیجه خوبی نبخشیده است.(4)
میخ دو سر، به زمین فرو نرود.(5)
چو هم پْشت باشید و هم یک زبان *** یکی کوه کندن زِ بُن می توان(6)
{شخص مُتقی} پیوسته عمل صالح انجام می دهد و بااین حال ترسان است (که از او پذیرفته نشود).
روز را به پایان می برد درحالی که همّ {همت} او سپاسگزاری و شُکر (خداوند) است،
و صبح می کند درحالی که همه ی همّش یاد خداست.
شب را سپری می کند درحالی که ترسان است،
و صبح بر می خیزد درحالی که شادمان است؛
ترسان از غفلت هایی که از آن برحذر داشته شده
و شادمان برای فضل و رحمتی که به او رسیده است
{زیرا روز دیگری را از خدا عمر گرفته و خداوند درهای سعی و تلاش را به روی او گشوده است.}(1)
تقوا به معنای پرهیز کردن، حفظ کردن و قرار دادن خویش در پناهگاه است. تقوا مانند این است که فردی از یک زمین پر از خار عبور می کند و سعی دارد دامن خود را کاملاً برچیند و با احتیاط گام بردارد مبادا نوک خاری در پایش بنشیند و یا دامنش را بگیرد از این تشبیه به خوبی استفاده می شود که تقوا به این نیست که انسان انزوا و گوشه گیری انتخاب کند، بلکه باید در دل اجتماع باشد و اگر اجتماع آلوده بوده خود را حفظ کند.(2)
مؤمن در لغت به معنای اطمینان یافته یا به معنای آرامش یافته است. و به مفهوم امنیت، آرامش و رهایی از ترس و اضطراب اشاره دارد. همچنین، به معنای امان دهنده و آرامش دهنده نیز می باشد خواه بُعد فردی باشد یا اجتماعی.
به طاعت خُوی کن و زِ معصیت دور *** که ندهد طاعتت با معصیت نور(3)
ای بندگان خدا! شما را به پرهیزکاری سفارش می کنم و از منافقان بر حذر می دارم،
زیرا آن ها گمراه اند و گمراه کننده، خطاکارند و به خطا انداز،
هر زمان به رنگی درمی آیند و به قیافه های دیگری خودنمایی می کنند. از هر وسیله ای برای فریفتن شما استفاده کرده،
و در هر کمینگاهی به کمین شما می نشینند، دل هایشان آلوده و بیمار است و ظاهرشان را (برای فریب شما) پاک نگه می دارند،
در پنهانی گام برمی دارند و همچون خزنده ای که در میان بوته های درهم پیچیده خود را مخفی ساخته، پیش می روند.
بیانشان (در ظاهر) درمان، گفتارشان (به ظاهر) شفابخش، ولی کردارشان درد بی درمان است.
آنان بر رفاه و آسایش مردم حسد می ورزند و بر بلا و ناراحتی آنان می افزایند و پیوسته تخم ناامیدی بر دل ها می پاشند،
آن ها در هر راهی کشته ای را به خاک افکنده اند و به هر دلی راهی دارند و بر هر مصیبتی اشک دروغینی می ریزند، پیوسته مدح و ثنا به هم وام می دهند و انتظار پاداش و جزا می کشند، هرگاه چیزی را طلب کنند اصرار می ورزند،
اگر کسی را ملامت کنند پرده دری می کنند و اگر مقامی به آن ها سپرده شود راه اسراف پیش می گیرند(1).
هم اسب شِمر را نعل می کند، هم مَشک حضرت عباس می دوزد!(2)
در برابر چو گوسپند سلیم(1)*** در قفا(2)همچو گرگ مردم خوار(3)
ای بندگان خدا! هم اکنون (به هوش باشید و) اعمال صالح انجام دهید، درحالی که زبان ها آزاد، بدن ها سالم، اعضا و جوارح نرم و آماده، میدان عمل وسیع و فرصت باقی است.
(آری) پیش از آن که این فرصت از دست برود و مرگ فرارسد (از آن بهره گیرید)؛ نزول مرگ را حق بشمرید و در انتظار آن (در آینده دوردست) نباشید.(4)
اِی که دَستت می رسد کاری بکن *** پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار(5)
برنامه نماز را به خوبی مراقبت کنید و در محافظت از آن بکوشید. بسیار نماز بخوانید و به وسیله آن به خدا تقرّب جویید، زیرا «کَانَتْ عَلَی آلْمُؤْمِنینَ کِتَاباً مَّوْقُوتاً؛ نماز به عنوان فریضه واجب (در اوقات مختلف شب و روز) بر مؤمنان مقرر شده است».(6)
(آری) نماز گناهان را فرومی ریزد، همچون فروریختن برگ از درختان (در فصل پاییز) و طناب های معاصی را از گردن ها می گشاید.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نماز را به چشمه آب گرمی تشبیه فرمود: که بر در خانه انسان باشد و او هر شبانه روز پنج مرتبه خود را در آن شست
وشو دهد که بی شکّ چرک و آلودگی در بدنش باقی نخواهد ماند (نمازهای پنج گانه نیز روح و قلب انسان را شست وشو می دهند و آثاری از گناه در آن باقی نمی گذارند.(1)
خانه ی بی نماز ویرانست *** گر چه آرامگاه شیرانست(2)
ای مردم! در طریق هدایت از کمی پویندگانش وحشت نکنید، زیرا مردم گِرد سفره ای اجتماع کرده اند که سیری آن کوتاه و گرسنگی آن بس طولانی است.
ای مردم! همه افراد جامعه در خشنودی (رضایت) و خشم (نارضایتی) شریک می باشند، (مگر نمی دانید) ناقه ثمود را تنها یک نفر پی(3)
کرد؛ امّا کیفر و عذاب الهی آن، همه قوم ثمود را فراگرفت، زیرا همگی به عمل آن یک نفر راضی بودند.
خداوند سبحان می فرماید: «فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ؛ آن قوم ناقه را پی کردند و سرانجام (هنگام نزول بلای فراگیر) پشیمان شدند»(4)
و طولی نکشید که سرزمین آنان همچون آهن گداخته ای که در زمین نرمی فرو رود با صدای وحشتناکی فرورفت.
ای مردم! آن کس که راه واضح و آشکار را برود به آب می رسد؛ امّا کسی که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد و تشنه کام جان می دهد(5).
امام رضا (علیه السّلام)
کسی که از صحنه کاری غایب باشد، اما به آن کار (چه نیک و چه بد) راضی باشد، همچون کسی است که در صحنه عمل حاضر بوده و آن را انجام داده است.(1)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) اگر کسی در مشرق کشته شود و شخصی در مغرب از این کار رضایت داشته باشد، این شخص شریک قاتل به حساب می آید.(2)
هنگامی که انسان می میرد، مردم می گویند: چه چیزی باقی گذاشت؟
ولی فرشتگان می گویند: چه چیزی پیش از خود فرستاد؟
خدا پدرتان را رحمت کند، بخشی از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض (نزد خدا) برای شما باقی بماند و همه را برای بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینی بر دوش شما خواهد گذاشت.(3)بی شک مفهوم سخنان امام این نیست که انسان ها دست از تلاش و کوشش برای زندگی مادی بردارند، زیرا این امر سبب فقر و نیازمندی است، همان فقری که منشأ انواع گناهان و سبب وابستگی به بیگانگان از اسلام است همان وابستگی که عزّت و شوکت اسلام و مسلمین را در هم می شکند؛
1) . مَنْ غابَ عَنْ اَمْرٍ فَرَضِیَ بِهِ کانَ کَمَنْ شَهِدَهُ وَ اَتاهُ. توحید صدوق، ص 392.
2) . لَوْ أَنَّ رَجُلاً قُتِلَ بِالْمَشْرِقِ وَ آخَرُ رَضِیَ بِهِ فِی اَلْمَغْرِبِ کَانَ کَمَنْ قَتَلَهُ وَ شَرِکَ فِی دَمِهِ. بِحارالانوار، ج 101، ص 374.
3) . خطبه، 203. إِنَّ آلْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ آلنَّاسُ: مَا تَرَکَ؟ وَقَالَتِ آلْمَلائِکَةُ: مَا قَدَّمَ؟
بلکه منظور این است که دیدِ خود را نسبت به دنیا تغییر دهند؛ از همه مواهب بهره گیرند؛ ولی در مسیر سعادت برای سرای جاویدان از اموال خود برای نجات نیازمندان استفاده کنند و بر زخم های جانکاه دردمندان مرهم نهند. از ثروت اندوزی و ذخیره کردن اموال بپرهیزند و تا زنده هستند بخش مهمّی از اموال خویش را در راه خیر صرف کنند و ذخیره یوم المعاد خویش سازند.
برگ عیشی به گور خویش فرست *** کس نیارد ز پس تو پیش فرست(1)
به خدا سوگند! اگر اقلیم های هفت گانه (ی روی زمین) با آنچه در زیر آسمان هایش قرار دارد به من داده شود که خدا را با گرفتن پوست جویی از دهان مورچه ای نافرمانی کنم هرگز نخواهم کرد. به یقین دنیای شما نزد من از برگ درختی در دهان ملخی که در حال جویدن آن باشد پست تر وبی ارزش تر است. علی را با نعمت های فانی دنیا و لذت های ناپایدار آن چه کار؟! به خدا پناه می بریم از خواب رفتن عقل و لغزش های قبیح و زشت و در این راه از او یاری می طلبیم.(2)
جهان چون مار افعی پیچ پیچ است
نامه ها
من شما را به هیچ طاعتی ترغیب نمی کنم، مگر این که خودم پیش از شما به آن عمل می کنم و شما را از هیچ معصیتی باز نمی دارم، جز این که خودم پیش از شما از آن دوری می جویم.
خطبه، 175. أَیُّهَا النَّاسُ، إِنِّی، وَآللهِ، مَا أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَةٍ إِلاَّ وَأَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا، وَلاأَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلاَّ وَأَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا».
بیش از 200 نامه از امیر المومنین (علیه السّلام)(1)(علیه السّلام) نقل شده است که سید رضی 79 نامه را در نهج البلاغه می آورد که به مناسبت های گوناگون برای کارگزاران، دوستان، خویشاوندان، مردم شهرها و دشمنان نگاشته شده است. معروف ترین نامه:
امام حسن مجتبی (علیه السّلام) / نامه 31
مالک اشتر / نامه 53
حارث همدانی / نامه 69
وصیت به امام حسن و حسین (علیهما السّلام) / نامه 47
محمد بن ابی بکر / نامه 27
شُریح قاضی / نامه 3
معاویه / نامه 28
عثمان بن حُنَیف / نامه 45
1) . رجوع شود به کتاب مکاتیب الائمه، علی احمدی میانجی، جلد اول و دوم.
تو {معاویه} مرا به جنگ دعوت کردی، (اگر راست می گویی) مردم را کنار بگذار و خودت تنها به میدان بیا و هر دو لشکر را از جنگ معاف کن تا بدانی چه کسی گناهان بر قلبش زنگار نهاده و چه کسی پرده بر دیده او افتاده است؟!
من ابوالحسن هستم، قاتل جد و برادر و دایی تو در روز بدر و بر مغز آن ها کوبیدم و همان شمشیر اکنون با من است و با همان قلب (و همان جرأت و شهامت) با دشمنم روبه رو می شوم. من نه بدعتی در دین گذاشته ام نه پیامبر جدیدی انتخاب کرده ام. من بر همان طریقی هستم که شما پس ازآن که با اکراه آن را پذیرفتید با میل خود ترکش کردید!(1)
«عتبة بن ربیعه» {جد معاویه} پدر هند که مادر معاویه بود روز جنگ بدر در برابر «عبیدة بن حارث» (پسرعموی علی (علیه السّلام)) قرار گرفت، امام (علیه السّلام) به کمک عبیده شتافت و او را به قتل رساند، برادر معاویه به نام «شیبة بن ابوسفیان» در برابر حمزه قرار گرفت و امام (علیه السّلام) به کمک حمزه او را به خاک افکند و دایی معاویه که «ولید بن عتبه» نام داشت به تنهایی در برابر امام (علیه السّلام) قرار گرفت و امام (علیه السّلام) او را بر خاک افکند.
انسان گاه مسرور می شود به سبب رسیدن به چیزی که هرگز از دستش نمی رفت!
ناراحت می شود به سبب از دست دادن چیزی که هرگز به او نمی رسید،
1) . نامه، 10. نامه به معاویه. فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّکَ وَأَخِیکَ وَخَالِکَ شَدْخاً یَوْمَ بَدْرٍ، وَذلِکَ السَّیْفُ مَعِی...
حال که چنین است شادی و سرور تو باید برای چیزی باشد که در مسیر آخرت به دست آورده ای
و تأسف و اندوهت برای آن امور معنوی و اُخروی ای باشد که ازدست داده ای.
بنابراین برای آنچه از دنیا به دست آورده ای زیاد خوشحال نباش
و برای آنچه از دنیا ازدست داده ای تأسف نخور و جزع نکن؛
تمام همّت خود را به آنچه بعد از مرگ و پایان زندگی است متوجه ساز.(1)
گنج و مار و گُل و خار و غَم و شادی به هم اند(2)
چگونه می توان این دو گروه (بنی هاشم و بنی امیه) را با هم یکسان دانست درحالی که
از میان ما پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برخاست و از میان شما تکذیب کننده (ای همچون ابوجهل)، از میان ما شیر خدا (حمزه) و از میان شما شیر پیمان های ضد اسلامی (ابوسفیان)،
از میان ما دو سرور جوانان بهشت (حسن و حسین (علیهما السّلام)) و از میان شما کودکان آتش (اولاد مروان یا فرزندان عقبة بن ابی معیط)،
از ما بهترین زنان جهان (فاطمه (علیها السلام)) و از شما حمالة الحطب (ام جمیل، همسر ابولهب و خواهر ابوسفیان)
و امور فراوان دیگر از فضایلی که ما داریم و رذایلی که شما دارید.(3)
1) . نامه، 22، نامه به عبدالله بن عباس. فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ...
2) . سعدی.
3) . نامه 28. در پاسخ نامه معاویه است. وَمِنَّا النَّبِیُّ مِنْکُمُ الْمُکَذِّبُ، وَمِنَّا أَسَدُ اللهِ وَمِنْکُمْ أَسَدُ الْأَحْلافِ، وَمِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمِنْکُمْ صِبْیَةُ النَّارِ، وَمِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ، وَمِنْکُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ...
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)
هر که دخترم فاطمه را دوست بدارد در بهشت در کنار من خواهد بود و هرکه او را دشمن بدارد در آتش جهنم خواهد بود.(1)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)
محبوب ترین برادرانم علی بن ابی طالب و محبوب ترینِ عموهایم حمزه است.(2)
مولای جهان جز اَسدالله احدی نیست جز نام علی بر بشریّت مددی نیست
ای دشمن سَرخورده برو شیر بیاور در چشم علی عبدود(3)اصلا عددی نیست
دیگر چو علی در دو جهان شیر نبینید زیرا که دگر فاطمه بنتِ اَسدی(4)نیست(5)
گویا می بینم گوینده ای از شما چنین می گوید: هرگاه این (دو قرص نان) تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد، باید ضعف و ناتوانیِ جسمی، او را از پیکار با هماوردان و مبارزه با شجاعان بازداشته باشد.
1) . مَنْ أَحَبَّ فَاطِمَةَ اِبْنَتِی فَهُوَ فِی اَلْجَنَّةِ مَعِی وَ مَنْ أَبْغَضَهَا فَهُوَ فِی اَلنَّارِ . بِحارالانوار، ج 27، ص 16.
2) . أَحَبُّ إِخْوَانِی إِلَیَّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ (علیه السّلام) وَ أَحَبُّ أَعْمَامِی إِلَیَّ حَمْزَةُ . الامالی صدوق، ج 1، ص 553.
3) . عَمرو بن عَبدِوُدّ یا عَمرو بن عَبدِوَدّ پهلوانی از قبیله قریش که در جنگ خندق به دست امام علی (علیه السّلام) کشته شد.
4) . مادر گرامی امام علی (علیه السّلام).
5) . محمد مهدی خواجویی.
ولی آگاه باشید! درخت بیابانی (که آب و غذای کمتری به آن می رسد) چوبش محکم تر است
اما درختان سرسبز (که همواره در کنار آب قرار دارند) پوستشان نازک تر است (و کم دوام ترند) و گیاهان و بوته هایی که جز با آب باران سیراب نمی شوند چوبشان قوی تر و آتششان شعله ور تر و پردوام تر است.(1)
به کم خوردن چو عادت شد کسی را چو سختی پیش آید، سهل گردد(2)
به کم خوردن کسی را تب نگیرد به پُر خوردن به روزی صد بمیرد(3)
امیرالمؤمنین (علیه السّلام) به فرزندش امام حسن (علیه السّلام) فرمود: یَا بُنَیَّ أَ لَا أُعَلِّمُکَ أَرْبَعَ خِصَالٍ تَسْتَغْنِی بِهَا عَنِ الطِّب؛ اگر چهار دستور را رعایت کنی از طبیب و درمان های طبیب بی نیاز خواهی شد و آن چهار دستور این است.
بر سفره غذا منشین مگر وقتی که گرسنه باشی؛2. درحالی که میل و اشتها به غذا داری از غذا دست بکش؛
غذا را خوب بجو ؛
قبل از خواب به دستشویی برو.(4)
امیرالمؤمنین (علیه السّلام) می فرمایند:
به خدا سوگند! اگر همه عرب برای نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، من از میدان مبارزه با آن ها روی برنمی گردانم (و در برابر آن ها می ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم).(5)
1) . نامه، 45. نامه ای از آن حضرت (علیه السّلام) به عثمان بن حنیف که عامل او در بصره بود، وقتی که شنید به مهمانی قومی از مردم بصره دعوت شده و به آنجا رفته است. کَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ: إِذَا کَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ...
2) . سعدی.
3) . نظامی.
4) . خصال، صفات چهارگانه، ح 67.
5) . نامه، 62. نامه به مردم مصر. وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا.
به خدا سوگند! من اگر تنها با آن ها (دشمنان) روبرو شوم درحالی که تمام روی زمین را پر کرده باشند، باکی ندارم و وحشت به خود راه نمی دهم.(1)
هرکه از خطر بگریزد خطیر(2)نشود.(3)
زِ دشمن کی حذر(4)جوید هنر جوی *** زِ دریا کِی بپرهیزد گُهر جوی(5)
برای آنچه از دنیا از دست می دهید تأسف نخورید.
سخن حق بگویید و برای اجر و پاداش الهی (نه برای چشم داشت از مردم) کارکنید،
همواره دشمن (سرسختِ) ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید.(6)
ستمکش درخت و ستم کُن تبر *** بمانَد درخت و نمانَد تبر(7)
1) . نامه، 62. نامه به مردم مصر، که همراه مالک اشتر در سال 38 هجری فرستاد. إِنِّی وَاللهِ لَوْ لَقِیتُهُمْ وَاحِداً وَهُمْ طِلاعُ الاَرْضِ کُلِّهَا مَا بَالَیْتُ وَلا اسْتَوْحَشْتُ.
2) . بزرگ، مهم.
3) . اَمثال وَ حِکَم دهخدا، ص 1945.
4) . پرهیز.
5) . اسعد گرگانی.
6) . نامه، 47. از وصایای امام (علیه السّلام) به امام حسن و امام حسین (علیهما السّلام) است، هنگامی که ابن ملجم - که لعنت خدا بر او باد - به آن حضرت ضربه زد. وَلا تَأْسَفَا عَلَی شَیْءٍ مِنْهَا زُوِیَ عَنْکُمَا، وَقُولا بِالْحَقِّ وَاعْمَلا لِلاَجْرِ، وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً.
7) . کلیله و دمنه.
من شما و تمام فرزندان و خاندانم و کسانی را که این وصیت نامه ام به آن ها می رسد به تقوای الهی و نظم در کارهای خود و اصلاح ذات البین توصیه می کنم،
زیرا من از جدّ شما (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می گفت:
«اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه های{مستحبی} برتر است».(1)
امام صادق (علیه السّلام) به مُفَضَّل فرمود:
هرگاه میان دو نفر از شیعیان ما نزاعی {بر سر مالی} دیدی، آن {وجه } را از مال من بپرداز {و میان آنان اصلاح کن}.(2)
خدا را خدا را! درباره یتیمان در نظر بگیرید، نکند آن ها گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند و در حضور شما ضایع شوند
خدا را خدا را! در مورد همسایگان خود در نظر بگیرید (و با آن ها خوش رفتاری کنید)، چراکه آنان مورد توصیه پیامبر شما هستند و او همواره درباره همسایگان سفارش می فرمود تا آن جا که ما گمان کردیم به زودی آن ها را در ارث شریک خواهد کرد.
خدا را خدا را! درباره قرآن در نظر بگیرید، نکند دیگران در عمل به آن بر شما پیشی گیرند.
خدا را خدا را! در مورد جهاد در نظر بگیرید، در جهاد با مال و جان و زبان خویش در راه خداوند کوتاهی نکنید، (و از هر سه وسیله در این راه بهره گیرید).(3)
1) . نامه، 47. أُوصِیکُمَا، وَجَمِیعَ وَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی، بِتَقْوَی اللهِ، وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ، وَصَلاحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ.
2) . کافی، ج 2، ص 209.
3) . نامه،47. اللهَ اللهَ فِی الْأَیْتَامِ، فَلا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ... اللَّهَ اللَّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ...
تا ندانی که کیست همسایه *** به عمارت تلف مکن مایه
مردمی آزموده باید و راد *** که به نزدیکشان نهی بنیاد(1)
پدرمرده را سایه بر سر فکن *** غبارش بیفشان و خارش بکن
ندانی چه بودش فرو مانده سخت؟ *** بود تازه بی بیخ(2)هرگز درخت؟
چو بینی یتیمی سر افکنده *** مده بوسه بر روی فرزند خویش
یتیم ار(3)بگرید که نازش خرد؟ *** وگر خشم گیرد که بارش برد؟
الا تا نگرید که عرش عظیم *** بلرزد همی چون بگرید یتیم
به رحمت بکن آبش از دیده پاک *** به شفقت بیفشانش از چهره خاک
اگر سایه خود برفت از سرش *** تو در سایه خویشتن پرورش
من آنگه سَرِ تاجور(4)داشتم *** که سر بر کنار پدر داشتم
اگر بر وجودم نشستی مگس *** پریشان شدی خاطر چند کس
کنون دشمنان گر برندم اسیر *** نباشد کس از دوستانم نصیر
مرا باشد از درد طفلان خبر *** که در طفلی از سر برفتم پدر(5)
و بر شما لازم است پیوندهای دوستی و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نکنید
و بر حذر باشید از این که به یکدیگر پشت کنید و رابطه خود را با هم قطع سازید.(6)
از محبت نیش نوشی می شود *** و ز محبت شیر موشی می شود
از محبت سُقم(1)صحت می شود *** و ز محبت قهر رحمت می شود(2)
امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلّط خواهند شد، سپس هرچه دعا کنید مستجاب نمی گردد.(3)
نیک وردی را تو از برکرده ای لیک، سوراخ دعا گم کرده ای(4)
امام علی (علیه السّلام) در پاسخ به این سؤال که خداوند فرموده: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ؛ بخوانید مرا تا اجابت کنم شمارا»(5)
پس چرا دعا می کنیم ولی دعایمان اجابت نمی شود؟
فرمود: لِأَنَّ قُلُوبَکُمْ خَانَتْ بِثَمَانِ خِصَال؛ زیرا دل های شما هشت خیانت کرده است:
شما خدا را شناختید اما حق او را چنان که بر شما واجب است ادا نکردید؛ بنابراین، شناخت شما به کارتان نیامد.
ایمان به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آوردید، اما باسنت او مخالفت کردید، پس فایده ایمان شما چیست؟
قرآن را خواندید ولی عمل نکردید.
گفتید از آتش جهنم می ترسید اما در هر وقت با گناهان خود بدن های خود را آماده عذاب ساختید.
اظهار تمایل به بهشت کردید اما کاری که شما را از بهشت دور می کند انجام دادید.
از نعمت های خدا استفاده کرده ولی سپاسگزاری نکردید.
خداوند شما را به دشمنی شیطان امر کرده، شما با زبان با او دشمنی کردید ولی در عمل با او مخالفت نکردید.
عیب های مردم را جلوی چشم خود قراردادید اما عیوب خود را پشت سر انداختید.
با توجه به این امور چگونه انتظار اجابت دعا دارید. پس خودتان را اصلاح و تقواپیشه کنید تا دعاهای شما مستجاب شود.(1)
آن کسی که مرد جنگ است همیشه بیدار است
و کسی که به خواب رود (و از دشمن غافل شود باید بداند که) دشمن او در خواب نخواهد بود و از او غافل نخواهد شد.(2)
دشمن چو نِکو حال شوی گِرد تو گردد
زنهار مشو غَرّه(3)به آن چرب زبانیشچونانکه چو بُز بهتر و فربه تر(4)
گردد از بهرِ طمع بیش کند مرد شبانیش(5)
1) . بِحارالانوار، ج 90، ص 376. إِنَّ قُلُوبَکُمْ خَانَتْ بِثَمَانِ خِصَالٍ أَوَّلُهَا أَنَّکُمْ عَرَفْتُمُ اللَّهَ فَلَمْ تُؤَدُّوا حَقَّهُ...
2) . نامه،62. نامه به مردم مصر، که همراه مالک اشتر در سال 38 هجری فرستاد. إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأَرِقُ، وَمَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْهُ.
3) . فریب.
4) چاق تر.
5) . ناصرخسرو. شبان: چوپان.
بسیار به یاد مرگ و عالَم پس از مرگ باش و هرگز آرزوی مرگ مکن مگر با شرطی مطمئن و استوار (این شرط که از اعمال خود مطمئن باشی).(1)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به فردی که آرزوی مرگ می کرد فرمود:
چرا درخواست مرگ می کنی؟ اگر اهل بهشت باشی بمانی بهتر است، (چون کارهای نیک بیشتری انجام می دهی ) امّا اگر اهل آتش باشی، چرا برای رفتن به جهنّم شتاب می کنی؟(2)
بَسی تیر و دیماه و اُردیبهشت *** بیاید که ما خاک باشیم و خِشت(3)
اگر شاهی، گدایی، آخرش مرگ *** اگر زرین کلاهی، آخرش مرگ!(4)
از هر کاری که در نهان انجام می شود و در ظاهر شرم آور است حذر کن.(5)
ظاهر و باطن شخص مؤمن یکی است.
قالب تو رومی و دل زنگی است(6)*** رو که نه این شیوه ی یکرنگی است
باطن رومی، دل زنگی که چه! *** رنگ یکی گیر دو رنگی که چه!
رشته ی تسبیح تو دام ریاست *** مُهره یآن دانه ی دام هواست
1) . نامه، 69. نامه به حارث همدانی. أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ وَمَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَلا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلاَّ بِشَرْطٍ وَثِیقٍ.
2) . کَنز العُمال، ج 15، ص 553.
3) . سعدی.
4) . دوازده هزار ضرب المثل فارسی، ص 141.
5) . نامه، 69. وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یُعْمَلُ بِهِ فِی السِّرِّ...
6) . رومی کنایه از سفیدی و زنگی کنایه از سیاهی است.
پیش که با خاک شوی خاک شو *** پیش که ناپاک رَوی پاک رُو(1)
تمام آنچه را که (از این وآن) می شنوی برای مردم بازگو مکن، زیرا این کار برای آلودگی تو به دروغ کافی است
و (نیز) تمام آنچه را که مردم برای تو نقل می کنند تکذیب مکن، زیرا این کار برای نادانی تو کفایت می کند.(2)
حَرف را باید هفت بار در دهان چرخاند.(3)
سخن را بباید شنیدن نُخُست *** چو دانا شوی، پاسخ آری درست(4)
از هر نعمتی که خداوند به تو داده است به طور صحیح بهره برداری کن و هیچ نعمتی از نعمت های خداوند را ضایع و تباه مساز
و باید اثر نعمت هایی که خداوند به تو داده است در تو دیده شود.(5)
خدا به حضرت داوود (علیه السّلام) فرمود:
«مرا دوست بدار و مردم را نیز دوستدار من گردان.»
داوود (علیه السّلام) گفت: «پروردگارا! من خود تو را دوست دارم؛ اما چگونه می توانم مردم را دوستدار تو گردانم؟»
خدا فرمود: «نعمت هایی را که به آنان داده ام، به یادشان آور که اگر چنین کنی، مرا دوست خواهند داشت.»(1)
فکرت را به چیزی مشغول دار که به تو مربوط است.(2)
به قدر گلیمت بکن پا دراز(3)
بعضی از افراد - به اصطلاح ما - آدم های فضولی هستند و در همه چیز دخالت می کنند و این، دو زیان مهم دارد: اوّل این که آن ها را از امور لازمی که مربوط به آنان است غافل می کند. دیگر این که مخالفت ها و عداوت هایی را در کسانی که در امور مربوط به آن ها دخالت شده برمی انگیزد.
منزل همسایه آش می پزند! به ما چه؟ برای تو هم می آورند! به تو چه؟(4)
در انجام عبادت، نفس خود را بفریب (و آن را رام ساز) و با آن مدارا کن و خویشتن را به عبادت مجبور نساز، بلکه بکوش آن را در وقت فراغت و بانشاط به جا آوری. مگر فرایضی که بر تو مقرر شده است که درهرحال باید آن ها را به جا آوری و در موقعش مراقب آن باشی و بترس از آن که
مرگ در حالی گریبانت را بگیرد که در حال فرار از خدا و در طلب دنیایی.(1)
حدیث کودکی و خودپرستی *** رها کن کان خیالی بود و مستی
چو عمر از ده گذشتت یا خود از بیست *** نمی شاید دگر چون غافلان زیست
نشاط عمر باشد تا چهل سال *** چهل ساله فرو ریزد پر و بال
پس از پنجه نباشد تندرستی *** بصر(2)کُندی پذیرد پای سستی
چو شصت آمد نشست آمد پدیدار *** چو هفتاد آمد افتاد اعضا از کار
به هشتاد و نود چون در رسیدی *** بسا سختی که از گیتی کشیدی
وز آنجا گر به صد منزل رسانی *** بود مرگی به صورت زندگانی
اگر صد سال مانی ور یکی روز *** بباید رفت ازین کاخ دل افروز
پس آن بهتر که خود را شاد داری *** در آن شادی خدا را یاد داری(3)
اگر آنچه از تو به من رسیده است درست باشد شترِ (بارکشِ) خانواده ات و بند کفشت از تو بهتر است و کسی که دارای صفات تو باشد نه شایستگی این را دارد که حفظ مرزی را به او بسپارند و نه کار مهمی به وسیله او اجراشود، نه قدر او را بالا ببرند، نه در حفظ امانت، شریکش سازند و نه در جمع آوری حقوق بیت المال به او اعتماد کنند.(4)
چوپان خائن گرگ است.(5)
1) . نامه، 69. فَإِنَّ طَاعَةَ اللهِ فَاضِلَةٌ عَلَی مَا سِوَاهَا. وَخَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَةِ...
2) . چشم.
3) . نظامی.
4) . نامه، 71. نامه به منذر بن جارود عبدی، که در فرمانداری خود خیانتی مرتکب شد. وَلَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً، لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَشِسْعُ نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ...
5) . امثال و حِکم دهخدا، ج 2، ص 635.
آنچه قسمت تو نیست روزی تو نخواهد شد.
بدان که دنیا دو روز است:
روزی به سود توست
و روزی به زیان تو.
این دنیا سرای متغیر و متحولی است (و هر روز به دست گروهی می افتد) آنچه از مواهب دنیا، قسمت توست به سراغ تو می آید، هرچند ضعیف باشی و آنچه به زیان توست گریبانت را خواهد گرفت (هرچند قوی باشی) و نمی توانی با قدرتت آن را از خود دور سازی.(1)
چنین است رسم سرای دُرُشت *** گهی پشتِ زین و گهی زین به پشت(2)
با چهره ای باز با مردم روبرو شو و مجلست را برای خاص و عام گشاده دار
و در حُکم و داوری همه را یکسان بنگر.
از خشم و غضب (به شدت) برحذر باش، چراکه یکی از سبک مغزی های شیطانی است
و بدان که آنچه تو را به خدا نزدیک می سازد از آتش جهنم دور می کند و آنچه تو را از خدا دور می سازد به آتش دوزخ نزدیک می کند.(3)
به غضب جان هیچ کس مخراش *** حرف آسایش از دل متراش