جلسه 1396/02/24

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران غيبت صغريب) منابع آخرين توقيع نايب چهارم

موضوع: اصحاب امام زمان در دوران غیبت صغری
ب) منابع آخرین توقیع نایب چهارم:1. كمال الدين، ج 2 ص 516 ب 45 ح 44 مسندا با یک واسطه نقل می کند.
2. غيبة الطوسي، ص 395 ح 3653. تاج المواليد، ص 1444. إعلام الورى، ص 417 ب 3 ف 15. الإحتجاج، ج 2 ص 478 مرحوم طبرسی این روایت را مرسلا نقل می کند، روش ایشان این است که سند روایات را نمی آورد و دلیل آن را در مقدمه کتاب شان ذکر می کنند: به این جهت که مجمع علیه است یا به این جهت که مطابق با عقول است یا به این جهت که شهرت دارند مگر تفسیر امام حسن عسگری علیه السلام که سند آن را می آورد به جهت اینکه از نظر ایشان اعتبار این کتاب با کتاب های دیگر فرق می کند.
6. الخرائج و الجرائح، ج 3 ص 1128 ب 20 ح 467. الثاقب في المناقب: ص 603 ح 5518. كشف الغمّة، ج 3 ص 3209. الصراط المستقيم، ج 2 ص 236 ب 11 ف 310. منتخب الأنوار المضيئة، ص 130 ف 911. نوادر الأخبار، ص 233 ح 212. إثبات الهداة، ج 3 ص 693 ب 33 ف 2 ح 11213. بحار الانوار، ج 51 ص 361 ب 16 ح 7 و ج 52 ص 151 ب 23 ح 114. معادن الحكمة، ج 2 ص 28815. منتخب الأثر، ص 399 ف 4 ب 3 ح 1316. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج 6 ص158
اشکال مرحوم نوری:مرحوم نوری کتابی با عنوان جنة المأوی فی ذکر من فاز بلقاء الحجة او معجزاته فی الغیبة الکبری تألیف نمودند که در آن ملاقات ها و معجزات امام زمان در دوران غیبت کبری را بیان می کنند. در انگیزه ی تألیف این کتاب می فرماید: این مستدرک برای بابی از ابواب بحار الانوار و متممی برای اثبات این مهم است. نام عده ای در بحار الانوار آمده که خدمت امام زمان علیه السلام مشرف شدند، اگر ایشان همه ی ملاقات ها را جمع می کرد، موسوعه ای می شد و ما بخش دیگری از آن ملاقات ها را به عنوان مستدرک بر آن باب از بحار الانوار آوردیم.
تلقی مرحوم نوری از مشاهده ای که در توقیع نقل شده، مطلق ملاقات است نه ملاقات خاص بر نحو نیابت خاصه، لذا این روایت را با مطالب کتاب شان در تعارض دیده لذا بین رفع ید از همه ی ملاقات ها[1]
و رفع ید از این روایت، رفع ید از روایت را مقدم و توجیهات متعددی را برای آن بیان کردند.
توجیهات مرحوم نوری در مورد این روایت:[2]

و هذا الخبر بظاهره ينافي الحكايات السابقة و غيرها مما هو مذكور في البحار و الجواب عنه من وجوه:الأوّل: أنه خبر واحد مرسل، غير موجب علما، فلا يعارض تلك الوقائع و القصص التي يحصل القطع عن مجموعها بل و من بعضها المتضمن لكرامات و مفاخر لا يمكن صدورها من غيره علیه السلام، فكيف يجوز الاعراض عنها لوجود خبر ضعيف لم يعمل به ناقله، و هو الشيخ في الكتاب المذكور كما يأتي كلامه فيه، فكيف بغيره و العلماء الأعلام تلقوها بالقبول، و ذكروها في زبرهم و تصانيفهم، معولين عليها معتنين بها.
الثاني: ما ذكره في البحار بعد ذكر الخبر المزبور ما لفظه: لعله محمول على من يدعي المشاهدة مع النيابة، و إيصال الأخبار من جانبه إلى الشيعة على مثال السفراء لئلا ينافي الأخبار التي مضت و سيأتي فيمن رآه علیه السلام و اللّه يعلم .
الثالث: ما يظهر من قصة الجزيرة الخضراء، قال الشيخ الفاضل عليّ بن فاضل المازندراني: فقلت للسيد شمس الدين محمّد و هو العقب السادس من أولاده علیه السلام: يا سيدي قد روينا عن مشايخنا أحاديث رويت عن صاحب الأمر علیه السلام أنه قال: لما أمر بالغيبة الكبرى: من رآني بعد غيبتي فقد كذب، فكيف فيكم من يراه؟ فقال: صدقت إنه علیه السلام إنما قال ذلك في ذلك الزمان لكثرة أعدائه من أهل بيته، و غيرهم من فراعنة بني العباس، حتّى أن الشيعة يمنع بعضها بعضا عن التحدث بذكره، و في هذا الزمان تطاولت المدة و أيس منه الأعداء، و بلادنا نائية عنهم، و عن ظلمهم و عنائهم، الحكاية. و هذا الوجه كما ترى يجري في كثير من بلاد أوليائه علیه السلام.
الرابع: ما ذكره العلامة الطباطبائي في رجاله في ترجمة الشيخ المفيد بعد ذكر التوقيعات المشهورة الصادرة منه علیه السلام في حقه ما لفظه: و قد يشكل أمر هذا التوقيع بوقوعه في الغيبة الكبرى، مع جهالة المبلغ، و دعواه المشاهدة المنافية بعد الغيبة الصغرى، و يمكن دفعه باحتمال حصول العلم بمقتضى القرائن، و اشتمال التوقيع على الملاحم و الإخبار عن الغيب الذي لا يطلع عليه إلا اللّه و أولياؤه باظهاره لهم، و أن المشاهدة المنفية أن يشاهد الامام علیه السلام و يعلم أنه الحجة علیه السلام حال مشاهدته له، و لم يعلم من المبلغ ادعاؤه لذلك.
الخامس: ما ذكره رحمه اللّه فيه أيضا بقوله: و قد يمنع أيضا امتناعه في شأن الخواص و إن اقتضاه ظاهر النصوص بشهادة الاعتبار، و دلالة بعض الآثار.ظاهر این روایت با حکایات سابق و غیر آن ها از آنچه در بحار ذکر شده منافات دارد و جواب از آن به وجوه:
اشکال اول مرحوم نوری:این خبر واحد مرسل است، و موجب علم نیست، پس بین این روایت و بین آن وقائع و قصه هائی که از مجموع آن ها قطع حاصل می شود بلکه از بعضی از آن ها که متضمن کرامات و مفاخر قطع حاصل می شود که صدور آن ها از غیر امام ممکن نمی باشد، تعارضی وجود ندارد، پس چطور از آن وقائع به جهت خبر ضعیفی که ناقل آن هم به آن عمل نکرده اعراض کنیم، و او شیخ طوسی در کتاب مذکور همچنان که کلام او می آید، پس چطور غیر او و علمای اعلام این روایت را تلقی به قبول کردند، و آن را در کتاب هاشان ذکر کردند.
جواب:در جواب می گوییم: اولا، مرحوم نوری که این توجیه را کردند، کسی هستند که سعه ی مشرب داشته و کتاب ها و روایاتی که مشکل دارد را به نحوی قبول می کنند، چطور از روایتی که قوت متن دارد رفع ید می کنند و می گویند مرسل است، اصلا تنافی نیست که ناچار به رفع ید از این روایت باشیم.
ثانیا، چرا از مصادری چون (احتجاج) که این روایت را مرسل آورده، نقل کرده و حال آنکه مبنای صاحب احتجاج در مرسل نقل کردن روایات مشخص است و این در حالی است که این روایت با سند کامل در کمال الدین نقل شده است.
ثالثا، مرحوم نوری روایت را ضعیف می داند، شاید تضعیف ایشان به جهت حسن بن احمد مکتب باشد، درست است که او توثیق ندارد امّا از صدوق ترضی دارد و مبنای مرحوم نوری این است که ترضی و ترحم را در توثیق قبول دارد، ایشان علاوه بر ترضی داشتن، استاد شیخ صدوق است.
رابعا، این مسئله عقائدی است و یک مسئله معمولی نیست لذا باید به آن توجه می شد و کتاب کمال الدین در زمینه ی مهدویت است و تألیف آن به دستور امام زمان بوده، نمی شود در چنین کتابی این روایت آمده باشد ولی مولف آن هیچ اشکالی به آن نگیرد؟ مرحوم صدوق اگر نظری خلاف این روایت داشتند، بیان می کردند.
اشکال دوم مرحوم نوری:آنچه مرحوم مجلسی در بحار بعد از ذکر این خبر ذکر کردند: شاید این روایت بر کسی که ادعای مشاهده او همراه ادعای نیابت و رساندن اخبار از جانب امام علیه السلام به شیعه مانند سفرا داشته باشد، حمل شود تا منافات نداشته باشد با اخباری که گذشت و اخباری که می آید در مورد کسانی که امام علیه السلام را دیدند.
این توجیه خوبی است و سوال در روایت هم که راوی از صاحب منصب بعد از سفیر چهارم سوال می کند این وجه را تأیید می کند (پس سوال در مورد خصوص مشاهدات نیست).
اشکال سوم مرحوم نوری:آنچه از قصه ی جزیره ی خضرا ظاهر است، شیخ فاضل علی بن فاضل مازندرانی گفت: به سید شمس الدین محمد گفتم: ای سرورم به تحقیق از اساتید ما احادیثی برای ما روایت شده که امام علیه السلام فرمودند: کسی که بعد از غیبت من ادعای دیدن مرا کند، دروغ گفته است، پس چطور در بین شما کسانی ایشان را دیده اند؟ پس گفت: راست گفتی امام علیه السلام آن کلام را در زمان کثرت دشمنان شان از اهل بیتش و غیر آن ها از فراعنه ی بنی العباس فرمودند، تا اینکه بعض شیعه برخی دیگر را از ذکر نام حضرت هم منع می کردند امّا در این زمان، مدت غیبت طولانی شده و دشمنان هم از امام علیه السلام مأیوس شدند و شهرهای ما از دشمنان و ظلم آن ها دور است..
در جواب می گوییم:
قصه ی جزیره ی خضرا داستانی بیش نیست و جای تعجب است که شخصیتی مانند مرحوم نوری به یک چنین قصه ای استدلال کنند، آن هم قصه ای که شامل مواردی خلاف اعتقادات است مانند: سهو پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، تحریف قرآن و.. لذا استدلال به چنین قصه ای که اساس ندارد صحیح نمی باشد. و این بحث را در کتاب تا ظهور به طور مشروح نقد کردیم.
اشکال چهارم مرحوم نوری:آنچه مرحوم علامه طباطبائی در رجالش در ترجمه شیخ مفید بعد از ذکر توقیعات مشهوری که از امام علیه السلام در حق او صادر گشت، می فرماید: و به تحقیق وقوع این توقیع در زمان غیبت کبری مورد اشکال است، علاوه بر جهالت نامه رسان، ولادت شیخ مفید پایان غیبت صغری بوده، چه کسی این نامه را دست ایشان رسانده است.
مرحوم طباطبائی در مقام جواب می فرماید: اولا شاید شیخ مفید علم به صدور این نامه ها از طریق قرائن پیدا کرده است، در این توقیع ملاحم، اخبار از غیب بوده که هیچ کس بر آن ها مطلع نمی شود مگر خداوند و اولیای او که آن ها را آشکار کنند، مشاهده ای که در روایت نفی شده، آن مشاهده ای است که شخص ادعا کند امام علیه السلام را دیده و در حال مشاهده هم می دانسته که او امام است، و چنین ادعائی از نامه رسان معلوم نیست.
اشکال پنجم مرحوم نوری:ممکن است مشاهده ای که در روایت نفی شده، مشاهده ی عموم مردم است نه خواص مردم.
اشکال ششم مرحوم نوری:مراد از نفی مشاهده در روایت، ندانستن مکان امام است پس کسی به او راه ندارد و غیر از فرزند او کسی آنجا را نمی داند.
در پاسخ می گوییم:
این توجیه ایشان نیز جای بحث است، در روایت «ولیه» است نه «ولده»، ثانیا اصلا اولاد داشتن امام علیه السلام ثابت نیست. ایشان می فرماید: این روایت هیچ منافاتی با ملاقات های غیر اختیاری ندارد.
پاسخ سید مرتضی به شبهاتی پیرامون امام زمان
بعضی اشکالاتی در مورد امام زمان به مرحوم سید مرتضی گرفتند و ایشان از آن ها جواب داده اند که به ذکر آن می پردازیم:
اشکال اولو قال السيد المرتضى في كتاب تنزيه الأنبياء في جواب من قال فإذا كان الإمام علیه السلام غائبا بحيث لا يصل إليه أحد من الخلق و لا ينتفع به فما الفرق بين وجوده و عدمه إلخ[3]

گفتند: هنگامی که امام علیه السلام غائب است به گونه ای احدی از خلق به او راهی ندارد و نفعی از نمی برد پس فرق بین وجود و عدم او چیست؟
جواب:قلنا الجواب أول ما نقوله أنا غير قاطعين على أن الإمام لا يصل إليه أحد و لا يلقاه بشر فهذا أمر غير معلوم و لا سبيل إلى القطع عليه إلخ.ما قطع نداریم که کسی به امام علیه السلام دسترسی نداشته باشد و بشر او را نبیند، این امر معلوم نیست.
اشکال دوم:و قال أيضا في جواب من قال إذا كانت العلة في استتار الإمام علیه السلام خوفه من الظالمين و اتقاءه من المعاندين فهذه العلة زائلة في أوليائه و شيعته فيجب أن يكون ظاهرا لهم بعد كلام له[4]

اگر علت غیبت امام علیه السلام خوف از ظالمین و دشمنان و مخالفین است پس این علت در مورد دوستان او منتفی است پس واجب است برای آن ها ظاهر باشد؟
جواب:و قلنا أيضا إنه غير ممتنع أن يكون الإمام علیه السلام يظهر لبعض أوليائه ممن لا يخشى من جهته شيئا من أسباب الخوف و إن هذا مما لا يمكن القطع على ارتفاعه و امتناعه و إنما يعلم كل واحد من شيعته حال نفسه و لا سبيل له إلى العلم بحال غيره.
و قال الشيخ الطوسي رضوان الله عليه في كتاب الغيبة في الجواب عن هذا السؤال بعد كلام له و الذي ينبغي أن يجاب عن هذا السؤال الذي ذكرناه عن المخالف أن نقول إنا أولا لا نقطع على استتاره عن جميع أوليائه بل يجوز أن يبرز لأكثرهم و لا يعلم كل إنسان إلا حال نفسه فإن كان ظاهرا له فعلته مزاحة و إن لم يكن ظاهرا علم أنه إنما لم يظهر له لأمر يرجع إليه و إن لم يعلمه مفصلا لتقصير من جهته إلخ ممتنع نیست که امام علیه السلام برای بعضی از اولیائش ظاهر شود، قطع بر نفی آن نداریم، هر کس از وضع خودش خبر دارد و ممکن است کسانی ملاقات داشته باشند ولی نمی گویند و راهی برای علم به غیر نیست.
نظیر این جواب را شیخ طوسی نقل می کنند که می فرماید: ما قطع نداریم که امام علیه السلام از همه ی اولیائش مخفی باشد بلکه ممکن است که ظاهر بشود ولی هر کس به وضع خود علم دارد.
نتیجه:با پایان سفارت نائب خاص چهارم دیگر سفارت خاص بین امام زمان علیه السلام و شیعه نیز به پایان رسید امّا در دوران سفارت نواب خاص و قبل و بعد از آن ها سفارت های موضعی و مقطعی بوده است. مانند: حضرت حکیمه، حسن بن محمد بن قطاة صیدلانی[5]
، محمد بن عبدالله حائری[6]
، جعفر بن منیل[7]
، محمد بن علی الاسود[8]
، محمد بن عباس قمی[9]
و... که ان شاء الله به موقع راجع به آنها بحث خواهد شد.
اما بحث نیابت عامه و ولایت فقها را ده سال قبل، در درس خارج فقه به آن پرداختم و امسال هم به مناسبتی در دو جلسه مختصرا بحث کردیم. شاید آن را به این بحث ها ملحق کنیم.

[1] ملاقات های غیر اختیاری و اتفاقی اشکالی ندارد اگر طرف مورد وثوق باشد و چنین ادعائی بکند ممکن است بپذیریم اگر آن کسی که دیده از رجال غیب یا از ابدال نباشد. اما صحبت ملاقات اختیاری است که هر گاه شخص خودش اراده کند برای ملاقات امام علیه السلام. برود، اگر کسی چنین ادعائی بکند باید او را رسوا کرد البته برای افراد استثنائی مانند ابن طاووس و مرحوم بحر العلوم کسانی که شکی در عظمت آن ها نداریم، برای چنین کسانی ممکن است ملاقات های اختیاری باشد

[2] جنة المأوى في ذكر من فاز بلقاء الحجة علیه السلام.، ص159

[3] بحار الأنوار، ج 53، ص322.

[4] بحار الأنوار، ج 53، ص323.

[5] . تنقیح المقال، ج26، ص36.

[6] . قاموس الرجال، ج9، ص395.

[7] . تنقیح المقال، ج16، 52.

[8] . معجم رجال الحدیث، ج16، ص293 و قاموس الرجال، ج9، ص35.

[9] . معجم رجال الحدیث، ج16، ص138.