جلسه 1395/12/08

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران غيبت كبري

موضوع : اصحاب امام زمان در دوران غیبت کبری
سی نفر ملازمان امام زمان
بحث ما در مورد اصحاب امام زمان در دوران غیبت کبری بود. یکی از آن اصحاب حضرت خضر علیه السلام بود که در مورد ایشان مطالبی را بیان کردیم، مورد دیگر ابدال بودند که بیان شد که ابدال مثبت هستند و در روایات ما نیز بیان شده اند امّا به عنوان یاران حضرت در دوران غیبت مطرح نبودند. سومین گروهی که بیان شده جزء یاران حضرت در دوران غیبت کبری هستند، سی نفر ملازمی هستند که در ادامه به بررسی روایات آن می پردازیم.
روایت اول:
الف) متن روایت
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا بُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ غَيْبَةٍ وَ لَا بُدَّ لَهُ فِي غَيْبَتِهِ مِنْ عُزْلَةٍ وَ نِعْمَ الْمَنْزِلُ طَيْبَةُ وَ مَا بِثَلَاثِينَ مِنْ وَحْشَةٍ.[1]

ابو بصير از امام صادق علیه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «صاحب اين امر از غيبتى ناگزير است و در غيبت خود ناچار از گوشه گيرى و كناره جوئى از ديگران است و طيبه (مدينه) خوش منزلى است و با وجود سى تن (يا به همراهى سى نفر) وحشت و ترسى نيست».
ب) منابع روایت
1. الكافي، ج 1، ص340
2. الغیبة نعمانی، ص194، ب10، ح41 همان نص کافی
3. تقريب المعارف، ص 431- همان نص کتاب كافي است، امّا در آن عبارت «و ما بثلاثين من وحشة» نمی باشد و قال: «و رووا عن علي بن أبي حمزة، عن أبي عبد اللّه علیه السلام قال:-».
4. إثبات الهداة:، ج 3 ص 445 ب 32 ح 27- از كافي.
5. بحار الانوار، ج 52 ص 157 ب 23 ح 20- از غيبة نعماني. مرحوم مجلسی سعی می کند که از کتب اربعه کمتر نقل کند تا جایگاه و مرجعیت این کتب در بین شیعه حفظ شود.
6. الوافی
7. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج 5، ص48 از کتاب کافی
ج) بررسی سند روایت
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام
مرحوم مجلسی می فرماید: ضعیف او موثق
روایت مشکلی ندارد، مشکل آن علی بن ابی حمزه است، پدر او جزو سران واقفه بود، از طرفی هم بیش از پانصد روایت در کتب اربعه دارد و این تعداد روایت از شخص ضعیف نقل نمی کنند لذا ممکن است بگوئیم که ضعف اعتقادی منافات با صدوق بودن ندارد و ممکن است بگوئیم که این روایت را قبل از انحراف نقل کرده است چون از امام صادق علیه السلام نقل کرده است، بالاخره باید به طریقی توجیه بکنیم و الا سند روایت مشکل دارد.
د) دلالت روایت
مرحوم مجلسی در مرآة العقول می فرماید:[2]

و العزلة بالضم: اسم الاعتزال أي المفارقة عن الخلق " و لا بد له في غيبته" في بعض النسخ: و لا له في غيبته، أي ليس في غيبته معتزلا عن الخلق بل هو بينهم و لا يعرفونه، و الأول أظهر و موافق لما في سائر الكتب، و الطيبة بالكسر اسم المدينة الطيبة، فيدل على أنه علیه السلام غالبا في المدينة و حواليها إما دائما أو في الغيبة الصغرى، و ما قيل: من أن الطيبة اسم موضع يسكنه علیه السلام مع أصحابه سوى المدينة فهو رجم بالغيب، و يؤيد الأول ما مر أنه لما سئل أبوه علیه السلام: أين أسأل عنه؟
قال: بالمدينة.[3]
" و ما بثلاثين من وحشة" أي هو علیه السلام مع ثلاثين من مواليه و خواصه، و ليس لهم وحشة لاستيناس بعضهم ببعض، أو هو علیه السلام داخل في العدد فلا يستوحش هو أيضا أو الباء بمعنى مع أي لا يستوحش علیه السلام لكونه مع ثلاثين، و قيل: هو مخصوص بالغيبة الصغرى، و ما قيل: من أن المراد أنه علیه السلام في هيئة من هو في سن ثلاثين سنة و من كان كذلك لا يستوحش فهو في غاية البعد، و في غيبة الشيخ: لا بد لصاحب هذا الأمر من عزلة و لا بد في عزلته من قوة، الخبر.
عزلة به ضم اسم اعتزال به معنای مفارقت و جدائی از مردم است و " و لا بد له في غيبته" در بعضی نسخ چنین آمده است: " و لا له فی غیبته" به معنای اینکه امام علیه السلام در دوران غیبت جدای از مردم نیستند بلکه بین آن ها می باشند امّا مردم ایشان را نمی شناسند، و تعبیر اول ظاهرتر است و موافق با آن چیزی است که در سائر کتب آمده است، و طیبة به کسر اسم مدینه ی طیبه است، پس روایت دلالت می کند بر اینکه امام علیه السلام غالبا در مدینه و اطراف آن هستند یا اینکه دائما (چه غیبت کبری و چه در غیبت صغری) یا در غیبت صغری، و گفته شده است: طیبه اسم مکانی غیر مدینه است که امام علیه السلام همراه اصحاب شان در آن سکونت دارند پس این رجم بالغیب است، و نظر اول را تایید می کند آنچه گذشت که چون از پدر ایشان سوال شد که بعد از رحلت شما، در کجا به دنبال امام بعد از شما باشیم؟ فرمودند: در مدینه.
البته بعضی گفته اند ال در المدینه ال عهد است و مراد از آن سامرا است یعنی مراد سفرای حضرت است، از آن ها سوال کن پس طبق این احتمال دوم قرینیت درست نشد و احتمال دوم که نام مکانی است که امام و اصحاب ایشان در آن سکونت دارند، وارد است.
" و ما بثلاثين من وحشة" یعنی امام علیه السلام همراه سی نفر از موالی و خواص شان هستند، و این سی نفر نمی ترسند چون بعضی از آنان با بعض دیگر مأنوس هستند، یا به این معنا باشد که امام علیه السلام داخل در عدد باشد پس ایشان هم نمی ترسند یا اینکه باء به معنای «مع» باشد یعنی امام علیه السلام نمی ترسند چون همراه آن سی نفر هستند، (طبق این بیان چه استیحاش مربوط به اصحاب باشد و چه مربوط به امام علیه السلام باشد، از آن استفاده می شود در دوران غیبت کبری سی نفر همراه امام علیه السلام هستند) و گفته شده است: این مخصوص غیبت صغری است، و آنچه گفته شده است که مراد این است که امام در هیئت کسانی است که در سن سی سالگی هستند ( اگر این احتمال مراد روایت باشد، دیگر ربطی به بحث ما پیرامون اصحاب امام در دوران غیبت کبری ندارد)، این احتمال خیلی بعید است.
مرحوم مجلسی در بحار الانوار می فرماید:[4]

بيان في الكافي في السند الأول عن علي بن أبي حمزة عن أبي بصير و العزلة بالضم اسم الاعتزال و الطَّيْبَة اسم المدينة الطيبة فيدل على كونه علیه السلام غالبا فيها و في حواليها و على أن معه ثلاثين من مواليه و خواصه إن مات أحدهم قام آخر مقامه.
عزلة به ضم اسم اعتزال (کناره گیری) است و طیبة اسم مدینه ی طیبه است، پس روایت دلالت می کند بر اینکه امام غالبا در مدینه و اطراف آن هستند و بر اینکه امام علیه السلام همراه سی نفر از موالی و خواص شان هستند که اگر یکی از آن ها بمیرد، دیگری جانشین او می شود.
پس دو احتمال در ثلاثین است، اگر مراد حضرت مهدی باشد از بحث ما خارج است اما اگر مراد سی نفر باشد، مورد بحث می باشد چنانچه مراد در غیبت کبری باشد.
مرحوم فیض کاشانی ذیل این روایت می فرماید:[5]

طيبة هي المدينة المقدسة يعني إذا اعتزل فيها مستترا و معه ثلاثون من شيعته يأنس بعضهم ببعض فلا وحشة لهم كأنه أشار بذلك إلى غيبته القصيرة فإن في الطويلة ليس لشيعته إليه سبيل
طیبه مدینه مقدسه است یعنی هنگامی که در آن کناره گیری می کند از مردم مستور است و همراه ایشان سی نفر از شیعیانش هستند که بعضی از آنان با بعض دیگر مأنوس اند پس وحشتی برای آن ها نیست، گویا به آن اشاره دارد به غیبت صغری چون در غیبت کبری برای شیعیان او راهی به سوی ایشان نیست.
مرحوم اربلی در کشف الغمة در مقام جواب به گنجی شافعی مطلبی می فرماید که مربوط به بحث ما می باشد:[6]

فأما قوله إن المهدي علیه السلام في سرداب و كيف يمكن بقاؤه من غير أحد يقوم بطعامه و شرابه فهذا قول عجيب و تصور غريب فإن الذين أنكروا وجوده ع لا يوردون هذا و الذين يقولون بوجوده لا يقولون إنه في سرداب بل يقولون إنه حي موجودة يحل و يرتحل و يطوف في الأرض ببيوت و خيم و خدم و حشم و إبل و خيل و غير ذلك و ينقلون قصصا في ذلك و أحاديث يطول شرحها.
اما قول او اینكه مهدى علیه السلام در سرداب است و چگونه ممكن باشد بقاى او بدون آنكه احدى قيام نمايد به طعام و شراب او، اين قول عجیب و تصور غريب است چه آنان كه منكر وجود ایشان هستند، ایراد و اشکال آنها این نیست و آنان كه قائل به وجود وی هستند، نمي گويند كه ایشان در سرداب است، بلكه مي گويند: او حى موجود است، فرود مى آيد، و بار مي كند و در عرصه گیتی به بيوت و خیمه ها و خدم و حشم و شتر و خيل و غير آن مى آيد و مي رود (به اصطلاح، با بادیگارد و محافظان و پیشکاران) و در اين باب قصه ها و احاديثى كه شرح آن طولانى است نقل كرده اند.
این بیان مرحوم اربلی به این معنا است که امام علیه السلام در دوران غیبت کبری خدم و حشم دارد یعنی نیرو و محافظ و پیشکارانی دارد.
 

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج 1، ص340، ط الاسلامية.

[2] مرآة العقول، العلامه المجلسی، ج4، ص50.

[3] مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي مُحَمَّدٍ ع جَلَالَتُكَ تَمْنَعُنِي مِنْ مَسْأَلَتِكَ فَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَسْأَلَكَ فَقَالَ سَلْ قُلْتُ يَا سَيِّدِي هَلْ لَكَ وَلَدٌ فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ فَإِنْ حَدَثَ بِكَ حَدَثٌ فَأَيْنَ أَسْأَلُ عَنْهُ قَالَ بِالْمَدِينَةِ. (الكافي، الشيخ الكليني، ج 1، ص328، ط الاسلامية.)

[4] بحار الانوار، العلامة المجلسي، ج52، ص158، ط مؤسسةالوفاء.

[5] الوافی، الفیض الکاشانی، ج2، ص416.

[6] كشف الغمة في معرفة الأئمة، المحدث الإربلي، ج 2، ص991.