جلسه 1395/01/30

بسم الله الرحمن الرحیم



ادامه بررسي شخصيت مفضل بن عمر

موضوع: ادامه بررسی شخصیت مفضل بن عمر
ادامه روایات مادحه نقل شده توسط مرحوم خویی:
روایت 13
و روى الشيخ المفيد بسنده الصحيح، عن عبد الله بن الفضل الهاشمي قال: كنت عند الصادق جعفر بن محمد علیهما السلام إذ دخل المفضل بن عمر فلما بصر به ضحك إليه ثم قال: إلي يا مفضل: فو ربي إني لأحبك و أحب من يحبك يا مفضل لو عرف جميع أصحابي ما تعرف ما اختلف اثنان،
شیخ مفید رحمه الله به سند صحیح از عبد الله بن فضل هاشمی نقل می کند که گفت: نزد امام صادق علیه السلام بودم که مفضل بن عمر وارد شد. چون نگاه امام به او افتاد تبسم کردند و فرمودند: نزد من بیا ای مفضل، به خدا قسم من تو را دوست دارم و کسانی هم که تو را دوست دارند، دوست دارم، ای مفضل اگر همه ی اصحاب من آن شناختی که تو داری را داشتند، دو نفر آن ها با هم اختلاف نمی کردند.
روایت 14
و تقدم في ترجمة زرارة رواية الكشي بسنده، عن المفضل بن عمر قول فيض بن المختار للصادق علیه السلام جعلني الله فداك إني لأجلس في حلقهم بالكوفة، فأكاد أن أشك في اختلافهم في حديثهم حتى أرجع إلى المفضل بن عمر فيوقفني من ذلك على ما تستريح إليه نفسي و يطمئن إليه قلبي فقال أبو عبد الله علیه السلام: أجل هو كما ذكرت يا فيض.
فیض بن مختار گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: جانم فدای شما من گاهی در حلقه های درس مخالفین شرکت می کنم، شبهاتی را مطرح می کنند که سبب شک من می شود تا اینکه به مفضل بن عمر رجوع می کنم پس او آنچه موافق راحتی نفس و جان من و اطمینان قلب من است بیان می کند. پس ابو عبد الله علیه السلام فرمودند: همانطور که تو می گوئی هست ای فیض.
نتیجه گیری مرحوم خوئی درباره شخصیت مفضل بن عمر
ایشان پس از نقل روایات مدح مفضل بن عمر می فرماید:
و الذي يتحصل مما ذكرنا أن نسبة التفويض و الخطابية إلى المفضل بن عمر لم تثبت، فإن ذلك و إن تقدم عن ابن الغضائري إلا أن نسبة الكتاب إليه لم يثبت كما مرت الإشارة إليه غير مرة و ظاهر كلام الكشي و إن كان أن المفضل كان مستقيما ثم صار خطابيا إلا أن هذا لا شاهد عليه.
و يؤكد ذلك كلام النجاشي حيث قال: و قيل إنه كان خطابيا فإنه يشعر بعدم ارتضائه. و أنه قول قاله قائل.
و آنچه حاصل می شود از آنچه ذکر کردیم اینکه نسبت مفوضه و خطابی به مفضل بن عمر ثابت نیست، اگرچه چنین حرفی از ابن غضائری در مورد ایشان است الا اینکه نسبت این کتاب به ابن غضائری ثابت نیست همچنان که مکرر به آن اشاره کردیم و هر چند ظاهر کلام کشی این است که ابتدا مفضل بر حق بوده و سپس خطابی شده، ولی شاهدی بر آن نیست. و نظر ما را کلام نجاشی تأکید می کند آنجا که گوید: «قیل» گفته شده که او خطابی بود. ولی این کلام او اشعار دارد به عدم رضایت خود نجاشی به چنین نسبتی.
نظر مرحوم خوئی نسبت به روایات ذامه:
و أما ما تقدم من الروايات الواردة في ذمه فلا يتعد بما هو ضعيف السند منها، نعم إن ثلاث روايات، منها تامة السند، إلا أنه لا بد من رد علمها إلى أهلها فإنها لا تقاوم ما تقدم من الروايات الكثيرة المتضافرة التي لا يبعد دعوى العلم بصدورها من المعصومين إجمالا على أن فيها ما هو الصحيح سندا، فلا بد من حملها على ما حملنا عليه ما ورد من الروايات في ذم زرارة، و محمد بن مسلم و يزيد بن معاوية و أضرابهم.
و يؤكد ذلك أن الاختلاف إنما هو في الروايات التي رويت عن الصادق ع و أما ما روي عن الكاظم و الرضا ع فكلها مادحة على ما تقدم و هذا يكشف عن أن القدح الصادر عن الصادق س إنما كان لعلة.
و يكفي في جلالة المفضل تخصيص الإمام الصادق ع إياه بكتابه المعروف بتوحيد المفضل: و هو الذي سماه النجاشي بكتاب فكر و في ذلك دلالة واضحة على أن المفضل كان من خواص أصحابه و مورد عنايته.
و النتيجة أن المفضل بن عمر جليل، ثقة - و الله العالم
روایات ذامه به آن روایاتی که سند آن ضعیف است که اعتنائی نمی شود، بله سه روایت در مذمت ایشان هست که از نظر سند تام است، الا اینکه چاره ای جز رد علم این روایات به اهل آن (ائمه) نیست زیرا در برابر روایات کثیر متواتری (تواتر اجمالی)[1]
که ادعای علم به صدور آن ها از معصومین بعید نیست، مقاومت نمی کند که در بین روایات مادحه صحیح السند است، پس چاره ای جز حمل این سه روایت ذامه بر آنچه روایات ذامه در مورد زراره و محمد بن مسلم و یزید بن معاویه و امثال آنان حمل کردیم.
و آنچه نظر ما را تاکید می کند اینکه اختلاف در روایات ذم و مدح فقط در روایات از امام صادق علیه السلام است اما آنچه از امام کاظمعلیه السلام و امام رضا علیه السلام روایت شده، همه در مدح او می باشد و این کشف می کند که ذم صادر از امام صادق علیه السلام به سبب علتی بوده است. (چون تقیه)
به نظر ما استفاده دیگری که می توان کرد اینکه گفته شده اول بر حق بود و بعد منحرف شد، این نیز صحیح نمی باشد زیرا ایشان از امام کاظم و امام رضا علیهما السلام فقط مدح دارد.
و در جلالت مفضل همین کفایت می کند که امام صادق علیه السلام ایشان را به کتاب معروف به توحید مفضل اختصاص دادند و آن کتابی است که نجاشی آن را کتاب فکر نامیده است و در این دلالت آشکاری است که مفضل از خواص و مورد عنایت امام بوده است.
و در پایان مرحوم خوئی چنین نتیجه گیری می کنند: مفضل بن عمر جلیل و ثقه است.
نظر مرحوم شوشتری
مرحوم شوشتری هم از ایشان دفاع می کند و می فرماید:
و فیه الجواب عن کل ما نقل فیه من القدح و لو من الأجلة وصح ما ورد فیه المدح.[2]

یعنی فرمایش امام صادقعلیه السلام به مفضل بن عمر پاسخی است بر روایات ذامه و کلمات بزرگان در رد مفضل و صحیح بودن آنچه در مدح او رسیده است.
ببینید در آخر کتاب توحید مفضل امام علیه السلام به ایشان چه می فرماید:
ُ فَقَالَ يَا مُفَضَّلُ فَرِّغْ قَلْبَكَ وَ اجْمَعْ إِلَيْكَ ذِهْنَكَ وَ عَقْلَكَ وَ طُمَأْنِينَتَكَ فَسَأُلْقِي إِلَيْكَ مِنْ عِلْمِ مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَ فِيهِمَا مِنْ عَجَائِبِ خَلْقِهِ وَ أَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ وَ صُفُوفِهِمْ وَ مَقَامَاتِهِمْ وَ مَرَاتِبِهِمْ إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَ سَائِرِ الْخَلْقِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى وَ مَا تَحْتَ الثَّرَى حَتَّى يَكُونَ مَا وَعَيْتَهُ جُزْءاً مِنْ أَجْزَاءٍ انْصَرِفْ إِذَا شِئْتَ مُصَاحِباً مَكْلُوءاً فَأَنْتَ مِنَّا بِالْمَكَانِ الرَّفِيعِ وَ مَوْضِعُكَ مِنْ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ مَوْضِعُ الْمَاءِ مِنَ الصَّدَى وَ لَا تَسْأَلَنَّ عَمَّا وَعَدْتُكَ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً قَالَ الْمُفَضَّلُ فَانْصَرَفْتُ مِنْ عِنْدِ مَوْلَايَ بِمَا لَمْ يَنْصَرِفْ أَحَدٌ بِمِثْلِه [3]

پس فرمود: اى مفضّل! فارغ گردان دل خود را و جمع كن به سوى خود ذهن و عقل و اطمينان خود را و به زودى القا خواهم كرد به سوى تو از علم ملكوت آسمانها و زمين و آنچه خدا خلق كرده است در آنها از عجايب مخلوقات و اصناف ملائكه و صفوف و مقامات و مراتب ايشان تا سدرة المنتهى و ساير خلق از جنيان و آدميان از زمين هفتم و آنچه در زير آسمان ها است تا آنچه اكنون فرا گرفته اى جز وى از اجزاى آن باشد. هر وقتى كه خواهى برو و بيا با ما مصاحبى و در حفظ و حمايت خدائى و تو را نزد ما مكان بلند هست و دلهاى مؤمنان تو را مى طلبند مانند آن تشنه كه آب طلب كند و آنچه را به تو وعده دادم از من سؤال مكن تا خود بگويم به تو اى مفضّل.
مفضّل گفت: پس برگشتم از نزد مولاى خود با نعمتى و كرامتى كه هيچ كس با چنين حالى بر نگشته بود.
سپس مرحوم شوشتری می فرماید:
لابد و أنّه القی الیه ما وعده من شرح السموات السبع و ما فیها و باق الارضین السبع من غیر ارضنا لکنه مع الاسف لم یصل الینا لضیاء اغلب کتب النفیسه و قد نقل فی الکتاب[4]
الذی الّفه جمع من الاساتیذ دار علوم فی ما اخبر الصادق علیه السلام من المستکشفات العصریه بلاتینیه و قد ترجم الکتاب بالفارسیه بعنوان مغز المتفکر الجهان الشیعة جعفر الصادق علیه السلام فیه کلاما کثیرا مما قاله للمفضل ولم نقف علیها فی ما وصل الیه.[5]

امام علیه السلام علم غیر کره ی زمین از کرات و آسمان های دیگر را نیز به ایشان داده است، لکن متاسفانه به دست ما نرسیده است زیرا اغلب کتب نفیس ما از بین رفت و به تحقیق نقل شده در کتابی که عده ای از اساتید دار العلوم تالیف کرده اند در آنچه امام صادق از کشفیات عصر حاضر خبر داده است به زبان لاتینی و این کتاب به فارسی ترجمه شده به عنوان مغز متفکر جهان شیعه امام جعفر صادق و در آن کلام بسیاری از آنچه امام برای مفضل بیان کرده اند می باشد و این کتاب مصدر و منبع ندارد.
به هر حال ایشان در مقام دفاع از مفضل بر می آید و روایاتی که در ذم ایشان است را رد می کند و نتیجه می گیرند که ایشان جزء موثقین و افراد معتبر است.
.
روایت سیزدهم
الف) متن روایت
علي بن محمد، قال: حدثني أحمد بن محمد، عن أبي عبد الله البرقي، يرفعه قال: نظر أبو عبداللهعلیه السلام إلى داود الرقي - و قد ولى - فقال: من سره أن ينظر إلى رجل من أصحاب القائمعلیه السلام فلينظر إلى هذا. و قال في موضع آخر: أنزلوه فيكم بمنزلة المقداد رحمه الله.
امام صادق علیه السلام به داود رقی نظر کردند و فرمودند: کسی که دوست دارد به مردی از اصحاب قائم علیه السلام نظر کند پس به این (داود رقی) نظر کند. او در بین شما به منزله ی مقداد رحمه الله است.
داود رقی یکی از کسانی است که در این روایت به عنوان یکی از اصحاب امام زمان از او نام برده شده است. البته قبل از بررسی شخصیت ایشان ما به بررسی شخصیت مقداد که هم در این روایت از او نام برده شد و هم در روایت مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام (روایت نهم) از او به عنوان یکی از اصحاب امام زمان در زمان ظهور نام برده شد، می پردازیم.
شخصیت مقداد
1. جزو انصار و حکام امام زمان
قال الصادق عليه السلام: يخرج مع القائم عليه السلام من ظهر الكعبة سبعة و عشرون رجلا، خمسة عشر من قوم موسى عليه السلام، الذين كانوا يهدون بالحق و به يعدلون، و سبعة من أهل الكهف، و يوشع بن نون و أبا دجانة الأنصاري، و مقداد و مالك الأشتر، فيكونون بين يديه أنصارا و حكاما.[6]

یکی از کسانی که نام او بنا بر نقل بعضی از منابع در روایت مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام به عنوان یکی از رجعت کنندگان و یاوران حضرت مهدی آمده است، مقداد می باشد.
2. نسب مقداد
در مورد نسب ایشان معروف این است که او فرزند اسود است ولی اینچنین نمی باشد، مرحوم خوئی می فرماید:[7]

و (أخرى) من أصحاب علي علیه السلام قائلا: المقداد بن الأسود الكندي و كان اسم أبيه عمرو البهراني و كان الأسود بن عبد يغوث قد تبناه فنسب إليه يكنى أبا معبد، ثاني الأركان الأربعة.
أقول: صريح هذه العبارة أن الأسود ليس هو والد المقداد و لا جده، و إنما هو رجل أجنبي قد تبنى المقداد بن عمرو، و عليه فما تقدم من عبارة الشيخ عند عدّ المقداد في أصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله من سهو القلم، و يحتمل أن تكون العبارة هكذا المقداد بن عمرو و هو ابن الأسود، و الله العالم.
اسود پدر یا جد مقداد نبود، او مردی اجنبی بود.
ایشان یکی از ولایتمداران و دلاوران و شجاعان صدر اسلام بود و در جنگ ها در خط مقدم بود و وقتی که می خواستند توان نظامی او را بسنجند، او را برابر هزار نفر قرار می دادند و جزء کسانی بود که واقعا نسبت به امیر المؤمنین علیه السلام شناخت و بصیرت داشت، در بین اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چهار نفر می درخشیدند که ایشان یکی از آن ها بود و نسبت به سلمان یا مقام بالاتری داشت یا اینکه با او برابر بود.
3. عضویت شرطۀ الخمیس
و روى الشيخ المفيد (قدس سره) بإسناده عن أحمد بن أبي عبد الله قال: قال علي بن الحكم أصحاب أمير المؤمنين الذين قال لهم تشرطوا فأنا أشارطكم على الجنة، و لست أشارطكم على ذهب و لا فضة، إن نبينا صلی الله علیه و آله فيما مضى قال لأصحابه تشرطوا فإني لست أشارطكم إلا على الجنة، و هم: سلمان الفارسي و المقداد و أبو ذر الغفاري و عمار بن ياسر و أبو ساسان و أبو عمرو الأنصاريان و سهل بدري و عثمان ابنا حنيف الأنصاري و جابر بن عبد الله الأنصاري .
ظاهر عبارت شیخ مفید این است که هسته شرطۀ الخمیس را حضرت امیرالمؤمنینعلیه السلام در مدینه و قبل از دوران خلافتشان تشکیل دادند. چون مقداد و ابوذر دوران خلافت آن حضرت را درک نکردند.
هنگامی که امیر المومنین علیه السلام وارد کوفه شدند، یک گروه ویژه از نیروهای نظامی تشکیل دادند که به آن ها شرطة الخمیس گفته می شد و به ایشان فرموده بودند: من با شما بر روی طلا و نقره شرطی ندارم (پولی که به شما بدهم ندارم) اما به من تعهد دهید که تا پای مرگ ایستادگی کنید و من هم در مقابل به شما تعهد می دهم که بدون شما به بهشت نروم و یکی از کسانی که خیلی سریع ثبت نام کرد، همین مقداد بود و از حواریون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود که نقض عهد نکرد.
4. ثبات قدم بعد از پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله
فقد روى الكشي في ترجمة سلمان عن حمدويه بن نصير، قال: حدثني محمد بن عيسى و محمد بن مسعود قالا: حدثنا جبرئيل بن أحمد قال: حدثنا محمد بن عيسى، عن النضر بن سويد، عن محمد بن بشير، عمن حدثه قال: ما بقي أحد إلا و قد جال جولة إلا المقداد بن الأسود، فإن قلبه كان مثل زبر الحديد.
همه تحت تاثیر شرایط بوجود آمده بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار گرفتند مگر مقداد بن اسود، که همچون پاره آهن محکم بود.
5. هم ردیف سلمان
روایت فوق دلالت بر برتری مقداد بر سلمان را دارد، و روایت زیر دلالت بر برابری مقداد با سلمان را دارد.
و رواية أبي بصير قال سمعت أبا عبد الله علیه السلام يقول: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: يا سلمان لو عرض علمك على مقداد لكفر، يا مقداد لو عرض علمك على سلمان لكفر.
از امام صادق علیه السلام نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ای سلمان اگر علمی که تو داری بر مقداد عرضه شود هر آینه به آن کفر ورزد، ای مقداد اگر علمی که تو داری بر سلمان عرضه شود هر آینه به آن کفر ورزد.
عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، قَالَ : قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: ارتد الناس الا ثلاثة نفر: سلمان و أبو ذرّ و المقداد، قال الراوي فقلت: عمار؟ قال: كان جاض جيضة ثمّ رجع، ثمّ قال: ان أردت الذي لم يشك و لم يدخله شي ء فالمقداد فاما سلمان فانه عرض في قلبه أن عند أمير المؤمنين عليه السلام اسم اللّه الأعظم لو تكلم به لاخذتهم الأرض و هو هكذا فلبب و وجئت عنقه حتى تركت كالسلعة فمر به أمير المؤمنين عليه السلام فقال: يا با عبد الله هذا من ذاك بايع فبايع و أمّا أبو ذرّ فأمره أمير المؤمنين عليه السلام بالسكوت و لم يأخذه في اللّه لومة لائم فابى الا أن يتكلم [8]

امام باقر علیه السلام فرمودند: همه ی مردم مرتد شدند مگر سه نفر: سلمان ابو ذر و مقداد، راوی گوید گفتم: پس عمار؟ حضرت فرمودند: یک تکانی خورد سپس برگشت، پس فرمودند: اگر کسی را می خواهی که اصلا شک نکرد و هیچ شکی در او راه نیافت او مقداد بود، اما سلمان در قلب او عارضه ای ایجاد شد به اینکه نزد امیر المومنین اسم اعظم الهی است که اگر به آن تکلم کند، زمین آن ها را فرو خواهد گرفت و البته که همین طور است پس او را دستگیر کردند و به او توهین کرده و گردن او را فشار دادند تا اینکه او را همچون کالائی بی ارزش رها کردند پس گذار امیرالمومنینعلیه السلام به او افتاد و فرمود: ای ابا عبد الله این از آن است و اما ابو ذر، امیر المومنین علیه السلام او را امر به سکوت کرد و اینکه در راه خدا سرزنش ملامت گری او را نگیرد. ولی او از اینکه تکلم نکند خود داری کرد و اجابت ننمود.
 

[1] تواتر در کلمات معاصرین بر سه قسم است: تواتر لفظی، تواتر معنوی و تواتر اجمالی. تواتر اجمالی یعنی علم به صدور بعض از روایات وارد شده در یک موضوع یا مورد خاص.

[2] . قامموس الرجال، ج10، ص218.

[3] توحید مفضل، ص183.

[4] ایشان اشاره دارند به کتاب مغز متفکر جهان شیعه که مجمع علمی استراسپرک آلمان آن را تهیه کرده اند که اشکالاتی به این کتاب است که از جمله اینکه نه مولفین آن درکی از امام معصوم داشته اند و نه مترجم آن حق آن را ادا کرد و در این کتاب امام صادق علیه السلام را بالا می برد اما به قیمت تضعیف امام باقر علیه السلام.

[5] . قاموس الرجال، ج10، ص218.

[6] . الارشاد، ص365.

[7] معجم رجال الحدیث، ج18، ص315.

[8] رجال کشی، ص11.