جلسه 1395/01/21

بسم الله الرحمن الرحیم



ادامه بررسي شخصيت عبد الله بن شريك

موضوع: ادامه بررسی شخصیت عبد الله بن شریک
در بررسی شخصیت ایشان گاهی به کتب رجال مراجعه می کنیم و گاهی هم از جهت آثار ایشان شخصیت او را بررسی می کنیم. از دید رجالی هم گاهی نظر به رجال عامه و گاهی نظر به رجال خاصه داریم. رجال خاصه بسیار تلاش کردند ایشان را توثیق کنند. بعضی از روایات او تضعیف شده و بعضی تصحیح شده است لذا از طریق روایت نتوانستند ایشان را در حد وثاقت برسانند وتنها به کلام مرحوم نجاشی استناد کردند. عامه هم نظرات مختلفی در مورد ایشان بیان کردند.
اما با نگاه به آثار و روایاتی که از ایشان رسیده چنین به نظر می آید که نه تنها یک شخصیت جلیل و بزرگی بوده بلکه از اعتقادات سالم و محکمی برخوردار و از مدافعین ولایت و ثابت قدم بوده است. قضایا و جریانات امیر المؤمنین علیه السلام را بسیار خوب تحلیل می کرد و شخصیتی مثل ابان بن تغلب که از بزرگان شیعه است، بعضی سوالات را از ایشان می پرسید. در جریان مختار پیشقدم بود و شخصیتی بود که با ظلم و ظالمین و بنی امیه مخالف بود.
نظر مرحوم خوئی[1]

روى عن علي بن الحسين و أبي جعفر علیه السلام و كان يكنى أبا المحجل و كان عندهما وجيها مقدما.
ذكره النجاشي في ترجمة عبيد بن كثير بن محمد العامري.
و عده الشيخ في رجاله (تارة) في أصحاب الباقر علیه السلام و (أخرى) في أصحاب الصادق علیه السلام قائلا: عبد الله بن شريك العامري: روى عنهما ( الباقر و الصادق) علیهما السلام.
عده البرقي في أصحاب الباقر علیه السلام .
و قال الكشي : حدثنا أبو صالح خلف بن حماد الكشي، قال: حدثنا أبو سعيد سهل بن زياد الآدمي الرازي قال: حدثني علي بن الحكم عن علي بن المغيرة، عن أبي جعفر علیه السلام قال: كأني بعبد الله بن شريك العامري عليه عمامة سوداء و ذؤابتاه بين كتفيه مصعدا في لحف الجبل بين يدي قائمنا أهل البيت في أربعة آلاف يكبرون و يكررون.
أقول: الرواية ضعيفة و لا أقل من جهة سهل بن زياد.
عبد الله بن محمد، قال: حدثني الحسن بن علي الوشاء، عن أحمد بن عائذ، عن أبي خديجة الجمال، قال: سمعت أبا عبد الله علیه السلام، يقول: إني سألت الله في إسماعيل أن يبقيه بعدي فأبى و لكنه قد أعطاني فيه منزلة أخرى أنه يكون أول منشور في عشرة من أصحابه و منهم عبد الله بن شريك و هو صاحب لوائه.
أقول: تقدم في ترجمة إسماعيل بن جعفر صحة هذه الرواية و إن عبد الله بن محمد هو ابن خالد الطيالسي فراجع.
طاهر بن عيسى، قال: حدثني جعفر بن أحمد بن أيوب السمرقندي المعروف بابن التاجر، قال: حدثني أبو سعيد الآدمي، قال: حدثني محمد بن علي الصيرفي، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن عذافر، عن عقبة بن بشير، عن عبد الله بن شريك، عن أبيه قال: لما هزم أمير المؤمنين علي بن أبي طالب ع الناس يوم الجمل، قال: لا تتبعوا مدبرا و لا تجهزوا على جرحى و من أغلق بابه فهو آمن.
فلما كان يوم صفين قتل المدبر و أجهز على الجرحى.
قال أبان بن تغلب: قلت لعبد الله بن شريك: ما هاتان السيرتان المختلفتان؟ فقال: إن أهل الجمل قتل طلحة و الزبير و إن معاوية كان قائما بعينه و كان قائدهم.
أقول هذه الرواية صدرها ضعيف و ذيلها مرسل على أنه لا دلالة فيها على الحسن فضلا عن الوثاقة و تقدم عن الكشي في ترجمة أويس القرني عده - في رواية - من حواري الباقر و الصادق علیهما السلام.
و هذه أيضا ضعيفة إلا أنها تؤيد ما ذكره النجاشي من أنه كان عند الصادقين علیهما السلام مقدما وجيها.
روى عن أبي عبد الله علیه السلام و روى عنه محمد بن أبي عمير، تفسير القمي: سورة مريم في تفسير قوله تعالى: يوم نحشر المتقين إلى الرحمن وفدا.
مرحوم خوئی می فرماید:
از نجاشی در ترجمه عبید ابن کثیر عامری نقل شده است که ایشان از امام زین العابدین و امام باقر علیهما السلام روایت نقل کردند و ایشان نزد این دو امام بزگوار مورد توجه و عنایت بود و جایگاهی داشت.
شیخ طوسی هم گاهی ایشان را جزء اصحاب امام باقر علیه السلام و گاهی جزء اصحاب امام صادق علیه السلام نقل کرده است.
مرحوم کشی در مورد ایشان نقل می کند:
امام باقر علیه السلام فرمودند: گویا می بینم عبدالله بن شریک عامری که بر سر او عمامه ی سیاهی که دو طرف آن عمامه را بین دو کتف خود انداخته و به سمت کوه بالا می رود در مقابل او قائم ما از اهل بیت است در چهار هزار نیرو تکبیر گویان و تکرار کننده (در حمله یا تکبیر).
آقای خویی می فرماید: این روایت حداقل از جهت سهل بن زیاد ضعیف است.
امام صادق علیه السلام فرمودند: از خداوند درخواست کردم که اسماعیل بعد از من بماند پس خداوند نپذیرفت و لکن خداوند به من در مورد فرزندم مقام دیگری داد، او اولین کسی است که همراه ده نفر از یارانش سر از قبر بیرون می آورد، واز آن ها عبد الله بن شریک عامری است و او صاحب پرچم او است.
می گویم: در ترجمه اسماعیل بن جعفر بیان شد که این روایت صحیح است و عبد الله بن محمد همان ابن خالد طیالسی است.
عبد الله بن شریک از پدرش نقل می کند: وقتی امیر المومنین علیه السلام فتنه گران را در روز جمل شکست داد فرمودند: فراری ها را رها کنید و مجروحان را نکشید و هر کسی که در خانه خود را بست، در امان است.
و در روز صفین فراری ها را می کشتند و مجروحین را تیر خلاص می زدند.
ابان بن تغلب گوید به عبد الله بن شریک گفتم: این دو سیره ی مختلف چیست؟ گفت: اهل جمل فرماندهان شان طلحه و زبیر در جنگ کشته شدند اما در جنگ صفین معاویه هنوز زنده بود.
می گویم: صدر این روایت ضعیف است و ذیل آن هم مرسل است و ذیل روایت (تحلیل) دلالت بر حسن بودن ندارد چه رسد به اینکه دلالت بر وثاقت داشته باشد.
مرحوم کشی در ترجمه اویس قرنی (در روایتی) ایشان را از حواریین امام باقر و امام صادق علیهما السلام شمرده است.
این روایت هم ضعیف است مگر اینکه آن را مؤید برای کلام نجاشی قرار می دهیم که فرمود او وجیه و مقدم نزد آن دو امام بزرگوار بود.
ایشان از امام صادق علیه السلام روایت نقل می کند و ابن ابی عمیر از ایشان روایت نقل می کند (ابن ابی عمیر از غیر ثقه روایت نمی کند، مرحوم خوئی در مقدمه برای لایروی و لایرسل الا عن ثقه چهار وجه بیان می کند و آن را نمی پذیرد) ایشان در تفسیر قمی هم در سوره ی مریم در ذیل آیه ی شریه ی «يوم نحشر المتقين إلى الرحمن وفدا» روایت نقل می کند.(یعنی توثیق عام دارد)
ایشان در اصل وثاقت عبد الله بن شریک بحث دارد، از روایت دوم استفاده ی حسن بودن می کند البته تصریح نمی کند، وجه دیگر برای توثیق او کلام کشی است که روایت را تضعیف کردند، وجه تحلیل سیاسی است که فرمودند: این دلالت بر حسن هم ندارد. روایت کردن ابن ابی عمیر از ایشان هم که طبق مبنای ایشان قبول نیست و آخرین راه توثیق که بیان می کنند بودن در طریق تفسیر قمی است اما جمع بندی نمی کنند.
اما طبق مبانی مرحوم خوئی به استناد توثیق عام و به استناد حرف نجاشی که تأیید شده به حرف کشی است، عبد الله بن شریک ثقه است.
2. عبد الله بن شریک، حواری امام باقر و امام صادق علیهما السلام
مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِيهِ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِمٍ، قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَيْنَ حَوَارِيُّ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الَّذِينَ لَمْ يَنْقُضُوا الْعَهْدَ وَ مَضَوْا عَلَيْهِ فَيَقُومُ سَلْمَانُ وَ الْمِقْدَادُ وَ أَبُو ذَرٍّ. ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ أَيْنَ حَوَارِيُّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام وَصِيِّ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَيَقُومُ عَمْرُو بْنُ الْحَمِقِ الْخُزَاعِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَ مِيثَمُ بْنُ يَحْيَى التَّمَّارُ مَوْلَى بَنِي أَسَدٍ وَ أُوَيْسٌ الْقَرَنِيُّ.
قَالَ ثُمَّ يُنَادِي الْمُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ بْنِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَيَقُومُ سُفْيَانُ بْنُ أَبِي لَيْلَى الْهَمْدَانِي وَ حُذَيْفَةُ بْنُ أُسَيْدٍ الْغِفَارِيُّ.، قَالَ ثُمَّ يُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ الْحُسَيْنِ بنِ عَلِيٍّ علیهما السلام فَيَقُومُ كُلُّ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَهُ وَ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْهُ.، قَالَ ثُمَّ يُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام فَيَقُومُ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ وَ يَحْيَى ابْنُ أُمِّ الطُّوَيْلِ وَ أَبُو خَالِدٍ الْكَابُلِيُّ وَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ.
ثُمَّ يُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ حَوَارِيُّ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَيَقُومُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَرِيكٍ الْعَامِرِيُّ وَ زُرَارَةُ بْنُ أَعْيَنَ وَ بُرَيْدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْعِجْلِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ أَبُو بَصِيرٍ لَيْثُ بْنُ الْبَخْتَرِيِّ الْمُرَادِيُّ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَعْفُورٍ وَ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُذَاعَةَ وَ حُجْرُ بْنُ زَائِدَةَ وَ حُمْرَانُ بْنُ أَعْيَنَ. ثُمَّ يُنَادَى سَائِرُ الشِّيعَةِ مَعَ سَائِرِ الْأَئِمَّةِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَهَؤُلَاءِ أَوَّلُ السَّابِقِينَ وَ أَوَّلُ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَوَّلُ الْمُتَحَوِّرِينَ مِنَ التَّابِعِين [2]

امام موسی بن جعفر فرمودند: در روز قیامت منادی ندا می دهد کجایند حواریون محمد بن عبد الله رسول الله صلی الله علیه و آله کسانی که نقض عهد نکردند و باقی ماندند بر آن، پس سلمان و ابو ذر و مقداد قیام می کنند، سپس منادی ندا می دهد کجایند حواریون علی بن ابی طالب علیه السلام وصی رسول الله صلی الله علیه و آلهپس عمرو بن حمق خزاعی و محمد بن ابی بکر و میثم بن یحیی تمار و اویس قرنی قیام می کنند، سپس منادی ندا می دهد کجایند حواریون حسن فرزند علی و فاطمه علیهم السلام دختر محمد بن عبد الله رسول الله صلی الله علیه و آله پس سفیان بن ابی لیلای همدانی و حذیفة بن اسید غفاری قیام می کنند، سپس منادی ندا می دهد کجایند حواریون حسین بن علی علیهما السلام پس کسانی که با او به شهادت رسیدند و از او تخلف نکردند قیام می کنند، سپس منادی ندا می دهد کجایند حواریون علی بن الحسین علیهما السلام پس جبیر بن مطعم و یحیی بن ام طویل و ابو خالد کابلی و سعید بن مسیب قیام می کنند، سپس منادی ندا می دهد کجایند حواریون محمد بن علی و جعفر بن محمد علیهما السلام پس عبد الله بن شريك عامري و زرارة بن أعين و بريد بن معاوية عجلي و محمد بن مسلم و أبو بصير ليث بن بختري مرادي، و عبد الله بن ابى يعفور، و عامر بن عبد الله بن جذاعة، و حجر بن زائدة، و حمران بن أعين قیام می کنند.
مرحوم مامقانی می فرماید:[3]

و قد اعتمد على هذه الرواية في الخلاصة و اعترضه الشهيد الثاني في تعليقه عليها بأنّ: في الطريق علي بن سليمان، و أسباط بن سالم،و هو مجهول العدالة و يظهر من سبطه موافقته. و قال في التكملة: إنّ الذي تقتضيه الاصول أنّ أحوال الرجال يكفي فيها الظنّ فيما اشتملت عليه هذه الرواية إن لم يعارضها شيء أخذ بها لحصول الظنّ و إن عارضها شيء لم يؤخذ بها لارتفاع الظنّ بسبب المعارض، فتأمّل.
علامه ی حلی در خلاصه به این روایت اعتماد کرده است هر چند شهید ثانی اشکال گرفته که در طریق آن، دو نفر: علی بن سلیمان و اسباط بن سالم، مجهول العداله هستند.
هر چند نوه دختری شهید او را توثیق می کند و دلیل او همان کفایت ظن به وثاقت است، که از این روایت به دست می آید. البته مشروط به اینکه این روایت معارض نداشته باشد؛ چون در آن حال ظن از بین می رود.
تحقیقی در معنای حواری
مرحوم مامقانی:[4]

الحواریون و هم جماعة ورد النص فی حقهم بهذه اللفظه
حواریون جماعتی که روایت در حق آن ها به همین لفظ حواریون آمده است.
صحاح:
حواری جمع حور، گفته شده است به اصحاب حضرت عیسی حواری می گفتند چون قصّار (لباس شو) بودند
قاموس:
حواری یعنی ناصر یا ناصر انبیا
نهایة:
فيه حواري من أمتي أي خاصتي من أصحابي و ناصري و منه «الحَوَارِيّون أصحاب المسيح علیه السلام» أى خلصانه و أنصاره. و أصله من التَّحْوِير: التّبييض. قيل إنهم كانوا قصّارين يُحَوِّرُون الثّياب: أى يبيّضونها.[5]

حواری از امت من یعنی خواص از اصحابم و یاری کنندگانم از آن است حواریون اصحاب مسیح علیه السلام یعنی مخلصین و یاوران او و اصل حواری از تحویر به معنا سفید کردن گفته شده است آن ها قصار بودند و لباس ها را سفید می کردند.
زمخشری در الفایق:
حَوَارِيّو الأنبياء: صَفْوتهم و المُخْلِصون لهم، من الحَور و هو أن يَصْفُوَ بياضُ العين و يشتدّ خُلوصه، فيصفو سَوَادها[6]

حواری انبیا برگزیدگان آن ها و کسانی که برای انبیا خود را خالص کرده اند، از حور و آن چیزی که خیلی سفید وخالص باشد.
قوامیس:
هذه اللفظة ثاني مراتب التعديل،و ما هو أعلى درجة في درجات التزكية-بعد محدّث
حواری بالاترین درجه پس از محدث است و از مراتب تعدیل است
بیان مرحوم مجلسی در معنای حواری:
أقول و قد قيل إنهم إنما سموا حواريين لنقاء ثيابهم و قيل لنقاء قلوبهم و قيل الحواري بمعنى الناصر و قد كان الحواريون أنصار عيسى علیه السلام و قيل لأنهم كانوا نورانيين عليهم أثر العبادة و نورها و حسنها.[7]

بيان: قال في النهاية فيه حواري من أمتي أي خاصتي من أصحابي و ناصري و منه الحواريون أصحاب عيسى علیه السلام أي خلصاؤه و أنصاره و أصله من التحوير التبييض قيل إنهم كانوا قصارين يحورون الثياب أي يبيضونها و منه الخبز الحواري الذي نخل مرة بعد مرة قال الأزهري الحواريون خلصان الأنبياء و تأويله الذين أخلصوا و نقوا من كل عيب و قال الراغب الحواريون أنصار عيسى علیه السلام قيل كانوا قصارين و قيل كانوا صيادين.
و قال بعض العلماء إنما سموا حواريين لأنهم كانوا يطهرون نفوس الناس بإفادتهم الدين و العلم المشار إليه بقوله «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً» قال و إنما قيل كانوا قصارين على التمثيل و التشبيه و تصور منه من لم يتخصص بمعرفة الحقائق المهنة المتداولة بين العامة قال و إنما قال كانوا صيادين لاصطيادهم نفوس الناس من الحيرة و قودهم إلى الحق انتهى .[8]

و رابعها أنهم كانوا خاصة الأنبياء عن قتادة و الضحاك و هذا أوجه [9]

می گویم: گقته شده است حواریین نامیده شده اند چون لباس های آنان همیشه تمیز بود و گفته شده چون قلبشان پاک بوده و گفته شده به معنای ناصر و حواریین انصار عیسی بودند و گفته شده چون آنان نورانی بوند بر آنان آثار عبادت و نور آن و حسن آن بود
در نهایة گفته است: حواری از امت من یعنی خواص از اصحابم و یاری کنندگانم از آن است حواریون اصحاب مسیح علیه السلام یعنی مخلصین و یا وران او و اصل حواری از تحویر به معنا سفید کردن گفته شده است آن ها قصار بودند و لباس ها را سفید می کردند، و گفته شده که آن ها قصار بودند و لباس ها را سفید می کردند...ازهری گوید: حواریون خلصان انبیا است و معنای آن این است که کسانی که خود را خالص کردند و از هر عیبی پاک کردند و راغب گفته است که حواریون انصار عیسی گفته شده قصار بودند و گفته شده صیاد بودند.
بعضی از علما گفته اند: آن ها را حواریین نامیدند چون نفوس مردم را با تبلیغ دین و علم تطهیر می کردند. و می گوید: اینکه گفته شده است قصارین بودند بر وجه تشبیه و تمثیل است...
و می گوید: اینکه گفته اند آن ها صیاد بوده اند به جهت صید کردن آن ها نفوس مردم را از حیرت و راه بردن آن ها به سمت حق می باشد.
مرحوم مجلسی چهار وجه برای نام حواری نقل کرده و نقل چهارم را می پذیرند:
چهارمین وجه اینکه چون آنها خاصه ی انبیا (خواص) بودند.
معنای حواری در روایت:
حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام لِمَ سُمِّيَ الْحَوَارِيُّونَ الْحَوَارِيِّينَ قَالَ أَمَّا عِنْدَ النَّاسِ فَإِنَّهُمْ سُمُّوا حَوَارِيِّينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَصَّارِينَ يُخَلِّصُونَ الثِّيَابَ مِنَ الْوَسَخِ بِالْغَسْلِ وَ هُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْخُبْزِ الْحُوَارِ وَ أَمَّا عِنْدَنَا فَسُمِّيَ الْحَوَارِيُّونَ الْحَوَارِيِّينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُخْلَصِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ وَ مُخْلِصِينَ لِغَيْرِهِمْ مِنْ أَوْسَاخِ الذُّنُوبِ بِالْوَعْظِ وَ التَّذْكِيرِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَلِمَ سُمِّيَ النَّصَارَى نَصَارَى قَالَ لِأَنَّهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ اسْمُهَا نَاصِرَةُ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ نَزَلَتْهَا مَرْيَمُ وَ عِيسَى علیه السلام بَعْدَ رُجُوعِهِمَا مِنْ مِصْرَ.[10]

حسن بن علىّ بن- فضّال از پدر خود روايت كرده كه گفت: به ابو الحسن علیه السلام عرضه داشتم چرا حواريّون را حواريّون ناميدند؟ فرمود: امّا در نزد مردم حواريّون ناميده شدند چون لباس می شستند و چرك و آلودگى لباسها را می زدودند. و (ديگر اينكه) آن اسمى است كه از خبز حوّار گرفته شده و آن نانى است كه از آرد الك شده خمير كرده باشند، و امّا نزد ما به اين نام ناميده شدند زيرا كه خود و ديگران را از آلودگى گناه بوسيله پند و نصيحت پاك مي نمودند، گويد: عرضكردم، نصارى را چرا نصرانى گفتند؟ فرمود: چون اهل قريه اى بودند كه ناصره نام داشت و از شهرهاى شام بود و مريم و عيسى علیهما السلام پس از آنكه از مصر بازگشتند در آنجا نزول كرده منزل گزيدند.
عبد الله بن شریک جزء حواریون امام باقر بوده است و حواری را امام معنا کردند که هم خودشان مخلص بودند و هم دیگران را از گناه دور می کردند و این جایگاه بالای ایشان را نشان می دهد.
 

[1] معجم رجال الحدیث، ج10، ص218.

[2] رجال کشی، ص9.

[3] تنقیح المقال، ج2، ص65.

[4] تنقیح المقال، ج2، ص52.

[5] النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج1، ص458.

[6] الفایق، ج1، ص287.

[7] بحار الانوار، ج70، ص11.

[8] بحار الانوار، ج70، ص80.

[9] بحار الانوار، ج14، ص276.

[10] عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج2، ص79.