جلسه 1395/01/14

بسم الله الرحمن الرحیم



ادامه بررسي شخصيت افراد ذكر شده در روايت نهم

موضوع: ادامه بررسی شخصیت افراد ذکر شده در روایت نهم
دوم) ابودجانه
نظر مرحوم مامقانی:
در رجال شیخ طوسی ، مرحوم نجاشی و کشی آمده که ایشان از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود.
در مورد ایشان در علل الشرائع چنین آمده است:[1]

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّى لَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام وَ أَبُو دُجَانَةَ سِمَاكُ بْنُ خَرَشَةَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله يَا أَبَا دُجَانَةَ أَ مَا تَرَى قَوْمَكَ قَالَ بَلَى قَالَ الْحَقْ بِقَوْمِكَ قَالَ مَا عَلَى هَذَا بَايَعْتُ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ قَالَ أَنْتَ فِي حِلٍّ قَالَ وَ اللَّهِ لَا تَتَحَدَّثُ قُرَيْشٌ بِأَنِّي خَذَلْتُكَ وَ فَرَرْتُ حَتَّى أَذُوقَ مَا تَذُوقُ فَجَزَاهُ النَّبِيُّ خَيْراً ...
احمد بن زياد بن جعفر همدانى رضى اللَّه عنه مى گويد: على بن ابراهيم بن هاشم، از پدرش، از احمد بن محمّد بن ابى نصر بزنطى و محمّد بن ابى عمير جملگى از ابان بن عثمان، از حضرت ابى عبد اللَّه علیه السلام نقل كرده كه آن حضرت فرمودند:
در روز جنگ احد اصحاب و ياران رسول خدا صلی الله علیه و آله از صحنه كارزار گريختند و با آن حضرت غير از على بن ابى طالب علیه السلام و ابو دجانه سماك بن خرشه احدى باقى نماند، پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله فرمودند: اى ابا دجانه، آيا قوم خود را نمى بينى؟
عرض کرد: آرى. حضرت فرمودند: به قوم خود ملحق شو. عرض كرد: با خدا و رسولش اين طور بيعت نكرده ام. حضرت فرمودند: بیعتم را از تو برداشتم و اجازه ات دادم بروى.
عرض كرد: به خدا سوگند نمى گذارم كه قريش بگويند من تو را رها كرده و فرار نمودم بلكه مى ايستم تا آنچه تو مى چشى، من هم از آن بچشم. پيامبر او را دعا نمود و فرمود: خدا به تو جزاى خير دهد...
از این روایت استفاده می شود که ابودجانه از اصحاب با ثبات و از جان گذشته ی رسول الله صلی الله علیه و آله می باشد.
نظر مرحوم شوشتری:
ایشان از کتاب معارف ابن قتیبه نقل می کند:[2]

في وقعة احد:..و كانت قريش يومئذ ثلاثة الآلاف. و رسول اللّه صلی الله علیه و آله في سبعمائة. و ظاهر يومئذ بين درعين، و أخذ سيفا فهزّه، و قال: «من يأخذه بحقّه؟» فقال عمر بن الخطاب: أنا،فأعرض عنه. و قال الزبير:أنا،فأعرض عنه. فوجدا في أنفسهما، فقام أبو دجانة سماك بن خرشة، فقال: و ما حقّه يا رسول اللّه!؟ قال: «تضرب به حتى ينثني»، فقال: أنا آخذه بحقّه..فأعطاه إيّاه.
پيامبر خدا صلی الله علیه و آله در جنگ احد شمشيرى به دست گرفته بود و فرمود: كيست كه حق اين شمشير را ادا كند، عمر برخاست و گفت: من ولى پيامبر صلی الله علیه و آله از دادن آن شمشير به او خوددارى کرد پس زیبر برخاست و گفت: من ولى پيامبر صلی الله علیه و آله از دادن آن شمشير به او خوددارى کرد پس این دو ناراحت شدند. آنگاه ابو دجانه برخاست و گفت: حق آن چیست یا رسول الله ؟ فرمودند: آن قدر با آن شمشیر بزنی تا خم شود، گفت: من حق آن را به جا می آورم پس حضرت شمشير را به او مرحمت فرمود.
در استیعاب نسبت به ایشان چنین نقل شده است:
در فتوحات شرکت داشت و در یکی از جنگ ها خود را در باغی انداخت و پای او شکست و با همین وضعیت جنگید تا کشته شد. بعضی هم گفته اند ایشان در جنگ صفین به شهادت رسید.
ابن اثیر در مورد ایشان می گوید:
کانت له عصابة حمراء و عصب بها رأسه و يرتجز. و يتبختر بين الصفين. فقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله حين رآه يتبختر: «انها لمشية يبغضها اللّه الا في مثل هذا الموطن»
دستارى سرخ داشت که آن را به سر بست و با تکبر بین دو لشکر به راه رفتن و رجزخوانى پرداخت. پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله وقتى خراميدن او را ديد فرمود: «اين گونه راه رفتنى است كه خداوند آن را مگر در چنين جايگاهى خوش ندارد»
روایت فوق در کتاب شریف کافی هم می باشد:
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَال
ِ أَنَّ أَبَا دُجَانَةَ الْأَنْصَارِيَّ اعْتَمَّ يَوْمَ أُحُدٍ بِعِمَامَةٍ لَهُ وَ أَرْخَى عَذَبَةَ الْعِمَامَةِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ حَتَّى جَعَلَ يَتَبَخْتَرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ هَذِهِ لَمِشْيَةٌ يُبْغِضُهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا عِنْدَ الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّه
ابو دجانه انصارى، عمامه خود را به سر بست و قسمتى از آن را از پشت و ميان دو كتف خويش آويزان كرد، و با حالت تبختر ميان دو صف (ارتش اسلام و نيروى دشمن) حركت مى كرد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چنين راه رفتن با هيبتى را خداوند مبغوض مى دارد، مگر در ميدان جنگ.
از این روایت استفاده می شود که ایشان شخصیت معتبر و با ثباتی می یاشد، امّا مرحوم مجلسی در کتاب مرآة العقول این روایت را تضعیف می کند.[3]

روایت شیخ مفید در شأن ایشان:
روایتی را شیخ مفید در ارشاد نقل می کند که بیانگر فرار ایشان در جنگ احد است:[4]

قَالَ الرَّاوِي لِلْحَدِيثِ وَ هُوَ زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ قُلْتُ لِابْنِ مَسْعُودٍ انْهَزَمَ النَّاسُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّى لَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام وَ أَبُو دُجَانَةَ وَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ.
قَالَ انْهَزَمَ النَّاسُ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام وَحْدَهُ وَ ثَابَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَفَرٌ وَ كَانَ أَوَّلَهُمْ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ وَ أَبُو دُجَانَةَ وَ سَهْل بْنُ حُنَيْفٍ وَ لَحِقَهُمْ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ.
فَقُلْتُ لَهُ فَأَيْنَ كَانَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ. قَالَ كَانَا مِمَّنْ تَنَحَّى. قَالَ قُلْتُ فَأَيْنَ كَانَ عُثْمَانُ. قَالَ جَاءَ بَعْدَ ثَلَاثَةٍ مِنَ الْوَقْعَةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَقَدْ ذَهَبْتَ فِيهَا عَرِيضَةً .
قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَأَيْنَ كُنْتَ أَنْتَ. قَالَ كُنْتُ مِمَّنْ تَنَحَّى. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَمَنْ حَدَّثَكَ بِهَذَا. قَالَ عَاصِمٌ وَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ. قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ ثُبُوتَ عَلِيٍّ علیه السلام فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ لَعَجَبٌ.
فَقَالَ إِنْ تَعَجَّبْتَ مِنْ ذَلِكَ لَقَدْ تَعَجَّبَتْ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ جَبْرَئِيلَ قَالَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ هُوَ يَعْرُجُ إِلَى السَّمَاءِ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَى إِلَّا عَلِيٌّ.
فَقُلْتُ لَهُ فَمِنْ أَيْنَ عُلِمَ ذَلِكَ مِنْ جَبْرَئِيلَ. فَقَالَ سَمِعَ النَّاسُ صَائِحاً يَصِيحُ فِي السَّمَاءِ بِذَلِكَ فَسَأَلُوا النَّبِي صلی الله علیه و آله عَنْهُ فَقَالَ ذَاكَ جَبْرَئِيل
زيد بن وهب است گويد: بعبد اللَّه بن مسعود گفتم: همه مردم از گرد رسول خدا صلی الله علیه و آله گريختند و كسى جز على بن ابى طالب علیه السلام و ابو دجانه و سهل بن حنيف بجاى نماند؟
گفت: همه مردم فرار کردند جز على بن ابى طالب علیه السلام (كه او بتنهائى بجاى ماند) سپس برخى از ياران آن حضرت بازگشتند كه پيشاپيش آنان عاصم بن ثابت و ابو دجانه و سهل بن حنيف بودند و طلحه نيز به آنان پيوست،
به او گفتم: پس ابو بكر و عمر كجا بودند؟ گفت: از آنها بودند كه فرار كردند، گفتم: عثمان كجا بود؟
گفت: پس از سه روز آمد (و معلوم نبود كجا گريخته بود كه تا سه روز باز نگشت) و هنگامى كه آمد رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: (اى عثمان) مسافت دورى رفتى!
راوى حديث گويد: به عبد اللَّه بن مسعود گفتم: تو خودت كجا بودى؟ گفت: من از كسانى بودم كه گريختند، به او گفتم: پس اينها را كه گفتى از كه شنيدى؟ گفت: از عاصم بن ثابت و سهل بن حنيف، به او گفتم: راستى ثبات و استقامت على علیه السلام به تنهائى در آن هنگامه بسيار شگفت انگيز است؟!
گفت: اگر تو از اين جريان شگفت كنى، فرشتگان نيز شگفت زده شدند، آيا نمی دانی كه جبرئيل در آن روز به آسمان بالا مي رفت و فرياد مي زد: «لا سيف الا ذو الفقار و لا فتى الا على»؟ (يعنى نيست شمشيرى جز ذو الفقار، و نيست جوانمردی جز على)
گفتم: از كجا دانسته شد كه اين گفتار جبرئيل علیه السلام بود؟ گفت: مردم شنيدند كه كسى در آسمان چنين فريادى مي زند، از پيغمبر صلی الله علیه و آله پرسيدند گوينده آن كه بود؟ فرمود: او جبرئيل علیه السلام بود.
نظر مرحوم مامقانی:[5]

و الأكثر على أنّه قتل يوم اليمامة بعد ما أبلى فيها بلاء عظيما و قيل: بل عاش حتى شهد صفين مع أمير المؤمنين علیه السلام و على كلّ حال؛ فإني أعتبر الرجل حسن الحال، لثباته و عدم فراره حين فرّ غيره
بیشتر روات نقل کرده اند که ایشان در جنگ یمامه کشته شد پس از آنکه گرفتاری های بسیاری را متحمل شد البته بعضی هم گفته اند ایشان در جنگ صفین به شهادت رسید. به هر حال ایشان را حسن می دانم چون ثبات داشت و فرار نکرد.
نظر فرزند مرحوم مامقانی:[6]

دفاعه عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، و عدم فراره، و استشهاده يوم اليمامة يقتضي عدّه حسنا، و لم يتّضح لي ولاؤه لأمير المؤمنين علیه السلام، و لذلك فإنّي متوقّف في الجزم عليه بشيء.
دفاع او از رسول الله صلی الله علیه و آله و فرار نکردن او و به شهادت رسیدن او در روز یمامه اقتضاء این را دارد که او را حسن بشماریم و اعتقاد او به ولایت امیر المؤمنین علیه السلام برای ما روشن نیست و به همین جهت در مورد ایشان در حد حسن بودن توقف می کنیم.
نتیجه:
آنچه به نظر آید اینکه سعی شده ایشان را در ردیف حضرت علی علیه السلام و شریک در فضیلت او در جنگ احد قرار دهند تا از ارزش و عظمت فضیلت امام علیه السلام در جنگ احد بکاهند و تنها چیزی که می توان در مورد او گفت اینکه ایشان جزء اولین کسانی است که پس از فرار نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برگشتند مگر اینکه همچنانکه بعضی نقل کرده اند ثابت شود که ایشان در جنگ صفین همراه امیر المؤمنین علیه السلام به شهادت رسیده است. امّا چنین چیزی ثابت نیست؛ چون اشتراک در اسم می باشد، شخص دیگری به نام سماک بن خرشه جعفی است که او در جنگ صفین به شهادت رسید. در حالی که این سماک بن خرشه خزرجی می باشد.
سوم) حضرت سلمانعلیه السلام
در مورد سلمان گفته شده است که ایشان وصی وصی حضرت عیسی علیه السلام بود. سابقه زندگی ایشان چه قبل از اسلام و چه بعد از اسلام درخشان است و از شخصیت های نادر اسلام می باشد.
نظر مرحوم مامقانی[7]

و هو وصيّ وصيّ عيسى علیه السلام و لعلّه السرّ في تشريف أمير المؤمنين علیه السلام إيّاه بما تفرّد به من مباشرته غسله؛ لأنّ الوصيّ لا يغسّله إلاّ نبيّ أو وصيّ. و قد ورد أنّه ما كان مجوسيّا، بل كان مظهرا للشرك مبطنا للإيمان، و ما سجد قطّ لمطلع الشمس، و إنّما كان يسجد للّه تعالى، و كانت القبلة التي أمر بالصلاة إليها شرقيّة، و كان أبواه يظنّان أنّه يسجد للشمس كهيئهم.
و كان ممّن ضرب في الأرض لطلب الحجّة، فلم يزل ينتقل من عالم إلى عالم، و من فقيه إلى فقيه، و يبحث عن الأسرار، و يستدلّ بالأخبار، و قد تحمّل أذا يا كثيرة في طلب الحقّ، مذكورة في أحواله.
و كان منتظرا لرسول اللّه محمّد صلی الله علیه و آله و آله و سلّم أربعمائة سنة،حتى بشّر بولادته
قد تكرّر من الشيخ رحمه اللّه أنّ أركان 1أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلّم أربعة؛و قد قال في رجاله في باب أصحاب علي علیه السلام في ترجمة سلمان الفارسي 2أنّه:..مولى رسول اللّه صلی الله علیه و آله [يكنى:] 3أبو عبد اللّه،أوّل الأركان الأربعة.انتهى
ایشان وصی وصی حضرت عیسی علیه السلام بوده است، امیر المؤمنین علیه السلام شخصا تجهیز و غسل ایشان را به عهده گرفتند چون وصی را غسل نمی دهد مگر نبی یا وصی. گفته شده است که ایشان قبلا مجوسی بوده بلکه گفته شده است ایشان اظهار شرک می کرده است امّا در باطن مؤمن بوده و هرگز برای مطلع (محل طلوع) خورشید سجده نکرده است. سجده ی او برای خدا بوده و قبله ایشان به طرف شرق بوده است و پدر و مادر او فکر می کردند که برای مطلع خورشید سجده می کند.
ایشان برای یافتن حقیقت و طلب حجت سال ها بیابان ها، کوه ها، شهرها را گشت و نزد عالمانی به دنبال کشف اسرار رفت تا بالاخره پس از 400 سال[8]
انتظار به آرزوی خود رسید و به محضر رسول الله رسید. ایشان اولین ارکان اربعه مسلمانان بود.
علو شأن، جلالت قدر، عظمت منزلت، بلند مرتبگی، وفور علم، تقوا و زهد ایشان چنان مشهور است که نیاز به نوشتن ندارد، همه ی مسلمانان بر علو و رتبه ی این بزرگوار اتفاق دارند.
ایشان در مرتبه ای بوده که با مرده ها صحبت می کرده و آن ها جواب او را می دادند. ابن عربی گفته است که ایشان معصوم است به دلیل قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله : سلمان منا اهل البیت و غیر او کسی که چنین ادعائی در مورد ایشان کرده باشد را نیافتیم.
بررسی شخصیت سلمان نیاز به کتابی مستقل دارد و ما از جهت اینکه اسم تمامی رجال را آورده باشیم و از جهت برکت نام ایشان را آوردیم و بحث کردیم چون سلمان همچون خورشید بی نیاز از تعریف است.
گفته شده است که از حواریون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و آن عهد و پیمانی که با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله داشت را نقض نکرد و بر همان عهد اولیه با رسول الله صلی الله علیه و آله باقی ماند.
 

[1] علل الشرائع، ج1، ص7.

[2] قاموس الرجال، ج5، ص311.

[3] مرآة العقول، ج18، ص330.

[4] الارشاد، ج1، ص84.

[5] تنقیح المقال، ج33، ص367.

[6] تنقیح المقال، ج33، ص67.

[7] تنقیح المقال، ج32، ص236.

[8] در مورد طول عمر ایشان نقل های مختلف است که کمترین آن 250 سال است.