جلسه 1394/12/08

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسي شخصيت زنان ذكر شده در روايت هفتم

موضوع: بررسی شخصیت زنان ذکر شده در روایت هفتم
دوم) صبانه ی ماشطه
ایشان در زمان فرعون زندگی می کرد و پیرو حضرت موسی علیه السلام بوده است و جریان ایشان را شیعه و سنی به این مضمون نقل کردند که او را به همراه فرزندانش در تنور انداختند اما بعضی از منابع عامه به تفصیل و با مقدماتی آن را نقل کردند.
جریان ایشان در سنن ابن ماجه[1]
چنین آمده است[2]
:
وقتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به اسراء بردند، در مسیر به بوی خوشی برخورد کردند از حضرت جبرئیل علیه السلام سوال کردند: این بوی خوش از کجا و از کیست؟ ایشان گفت: این بوی خوش از قبر آن زن ماشطه و دو فرزند و شوهر او است و سپس شروع به تبیین قضیه آن زن برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کرد و گفت: حضرت خضر جزء بزرگان بنی اسرائیل بود و معمولا نزد یک راهبی در صومعه ی او می رفت و از او چیزهائی یاد می گرفت پس او هم اسلام را به ایشان تعلیم داد.
زمانی که حضرت خضر به سن بلوغ رسید، پدر او برای او همسری اختیار کرد و ایشان به همسر خود اسراری را آموخت و بر او شرط کرد که کسی را بر این اسرار مطلع نکند و او مقاربتی نداشت پس این زن را طلاق داد پس پدر او همسری دیگر برای او اختیار کرد، ایشان به این همسر خویش نیز اسراری را به شرط بازگو نکردن برای دیگران آموخت و او را نیز طلاق داد. پس یکی از آن دو زن رازداری کرد اما دیگری افشاگری کرد.
برای اینکه شناخته نشود، فرار کرد و به جزیره ای در دریا آمد و در آنجا دید که دو نفر آمده اند و هیزم جمع می کنند، پس او را دیدند و شناختند. یکی از آن دو کتمان کرد امّا دیگری رازداری نکرد و به مردم گفت: من خضر را دیدم. به او گفته شد: آیا با تو کسی بود که شاهدت باشد؟ گفت: بله فلانی هم با من بود. از او پرسیدند: تو خضر را دیدی؟ او کتمان کرد. و در دین آن ها چنین بود که هر کس دروغ بگوید، کشته شود.
آن کسی که رازداری کرد با همان زنی که قبلا همسر خضر بود و رازداری کرده بود ازدواج کرد. این زن کارگر خانه ی فرعون و آرایشگر دخترهای فرعون شد. روزی همینطور که در حال آرایش کردن دختر فرعون بود شانه از دستش افتاد و گفت: پست باد فرعون.
دختر پدر را با خبر کرد و برای این زن دو فرزند و همسر بود پس فرعون آن ها را احضار و با آن ها صحبت کرد که چنین حرف هائی را نزنید من خدای شما هستم و اینکه آن ها از دین خود برگردند و تابع دین فرعون شوند. اما قبول نکردند پس فرعون گفت: اگر دست برندارید شما را می کشم گفت: اگر می خواهی ما را بکشی پس احسان تو به ما این باشد که همه ی ما را در یک چاله دفن کنی فرعون قبول کرد وهمه را کشت و در یک قبر آن ها را دفن کرد.[3]

جزری می گوید[4]
: حزبیل مؤمن آل فرعون بود که ایمان خود را کتمان می کرد و بعد همسر آن زنی شد که ایمان خود را کتمان می کرد. بعضی می گویند او از بنی اسرائیل بود و بعضی دیگر می گویند او از قبطیان بود و گفته شده است که او همان نجاری است که تابوت حضرت موسی علیه السلام را ساخت و وقتی که شکست فرعون و جادوگران را دید ایمان خود را اظهار کرد. بعضی هم گفته اند که ایمان خود را قبلا اظهار کرده بود و ایشان را به همراه ساحران که متحمل شکست شده بودند، اعدام کردند.
جریان این زن با کمی اختلاف در منابع شیعه چنین آمده است[5]
:
وَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِي مَرَّتْ بِي رَائِحَةٌ طَيِّبَةٌ فَقُلْتُ لِجَبْرَئِيلَ مَا هَذِهِ الرَّائِحَةُ قَالَ هَذِهِ مَاشِطَةُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ أَوْلَادُهَا كَانَتْ تَمْشُطُهَا فَوَقَعَتِ الْمُشْطَةُ مِنْ يَدِهَا فَقَالَتْ بِسْمِ اللَّهِ فَقَالَتْ بِنْتُ فِرْعَوْنَ أَبِي فَقَالَتْ لَا بَلْ رَبِّي وَ رَبُّكِ وَ رَبُّ أَبِيكِ فَقَالَتْ لَأُخْبِرَنَّ بِذَلِكِ أَبِي فَقَالَتْ نَعَمْ فَأَخْبَرَتْهُ فَدَعَا بِهَا وَ بِوُلْدِهَا وَ قَالَ مَنْ رَبُّكِ فَقَالَتْ إِنَّ رَبِّي وَ رَبُّكَ اللَّهُ فَأَمَرَ بِتَنُّورٍ مِنْ نُحَاسٍ فَأُحْمِيَ فَدَعَا بِهَا وَ بِوُلْدِهَا فَقَالَتْ إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً قَالَ وَ مَا هِيَ قَالَتْ تَجْمَعُ عِظَامِي وَ عِظَامَ وُلْدِي فَتَدْفَنُهَا قَالَ ذَاكِ لَكِ لِمَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ حَقٍّ فَأَمَرَ بِأَوْلَادِهَا فَأُلْقُوا وَاحِداً وَاحِداً فِي التَّنُّورِ حَتَّى كَانَ آخِرُ وُلْدِهَا وَ كَانَ صَبِيّاً مُرْضَعاً فَقَالَ اصْبِرِي يَا أُمَّاهْ إِنَّكِ عَلَى الْحَقِّ فَأُلْقِيَتْ فِي التَّنُّورِ مَعَ وُلْدِهَا.
ابن عباس نقل می کند که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند:
وقتی که مرا را به اسراء بردند، در مسیر به بوی خوشی برخورد کردم از حضرت جبرئیل علیه السلام سوال کردم: این بوی خوش از کجا و از کیست؟ ایشان گفت: این بوی خوش از قبر آن زن ماشته و فرزندان او است.
ایشان در حال شانه زدن سر دختر فرعون بود که شانه از دست او افتاد، گفت: بسم الله دختر فرعون از او پرسید: اسم پدرم را بردی؟ گفت: نه، بلکه این کسی که نام بردم خدای من و خدای تو و خدای پدر تو می باشد. دختر فرعون پدرش را با خبر کرد. فرعون هم او و فرزندانش را احضار کرد و سؤال کرد که پروردگار تو کیست؟ گفت: خدای من و تو یکی است و آن الله است.
پس فرعون دستور داد در تنوری از مس شکنجه و زجر کششان کنند. زن گفت: من از تو درخواستی دارم فرعون گفت: درخواست تو چیست؟ زن گفت: استخوان های من و فرزندانم را جمع کنید ودفن کنید. فرعون گفت: آن برای تو است پس دستور داد که اولاد او را یک یک در تنور بیاندازند و یک یک آن ها را در تنور انداختند تا نوبت به آخرین فرزند آن زن که بچه ای کوچک بود رسید پس کودک به مادر گفت: صبر کن ای مادرم که تو بر حق هستی پس هر دو را در تنور انداختند.
مرحوم مجلسی در بحار الانوار مطلبی را از ثعلبی[6]
تحت عنوان بیان نقل می کند:
بيان: سطا عليه أي قهر و بطش به قال الثعلبي قالت الرواة كان حزبيل من أصحاب فرعون نجارا و هو الذي نجر التابوت لأم موسى حين قذفته في البحر و قيل إنه كان خازنا لفرعون مائة سنة و كان مؤمنا مخلصا يكتم إيمانه إلى أن ظهر موسى علیه السلام على السحرة فأظهر حزبيل إيمانه فأخذ يومئذ و قتل مع السحرة صلبا و أما امرأة حزبيل فإنها كانت ماشطة بنات فرعون و كانت مؤمنة.
ثعلبی گوید که روات گفته اند: حزبیل از اصحاب فرعون نجار بود و او همان نجاری است که تابوت حضرت موسی علیه السلام را ساخت و گفته شده است که او به مدت 100 سال خزانه دار فرعون بود و در عین حال مؤمن با اخلاصی بود که ایمان خود را مخفی می کرد تا حضرت موسی علیه السلام بر ساحران پیروز شد پس حزبیل ایمان خود را ظاهر کرد. پس فرعون او را همراه ساحران اعدام کرد. و اما همسر حزبیل پس او آرایشگر دختران فرعون و زن مؤمنی بود.
طبق نقل بحار الانوار صبانه ی ماشطه همسر حزبیل می باشد و هر دو به همراه فرزندان شان به شهادت رسیده اند و از امتحان سربلند بیرون آمدند.

[1] سنن ابن ماجه، ج2، ص13، ح38- منابع دیگر ناقل روایت: میزان الاعتدال در ترجمه هشام بن عمار، ج2، ص128-کامل فی الضعفا ابن عدی در ترجمه سعید بن بشیر، ج3، ص369- کامل فی التاریخ در تاریخ حضرت موسی علیه السلام.، ج2، ص134

[2] کتاب ابن ماجه یکی از صحاح است و از لحاظ رتبه آخرین آن می باشد. ابن ماجه این روایت را از ابن عباس نقل می کند و او از ابی بن کعب که مقبول الطرفین است، نقل می کند. (ابی بن کعب غیر از کعب الاحباری است که از طرفین توثیق ندارد.).

[3] تاریخ فرعون پر از ظلم و ستم به مردم است، او چرخ های حامل سنگ را به زنان باردار می بست و آنان را مجبور به جابجا کردن سنگ ها می کرد که در این حین یکی از زنان رو به سوی آسمان کرد و گفت: خدایا خوابی یا بیدار(البته که خداوند خوابی ندارد)، این جمله را که گفت اوضاع دگرگون شد.

[4] ج1، ص134.

[5] بحار الانوار، ج13، ص163.

[6] صاحب الکشف و البیان م427.