جلسه 1394/09/28

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
روایات عدم قبول توبه در زمان ظهور امام زمان را بررسی می کردیم؛ البته بعضی از آنها مشکل سندی و بعضی دیگر مشکل دلالی داشت؛ و مفاد بعضی از روایات این بود که توبه در زمان ظهور پذیرفته نیست.
طبق بررسی که شد با توجه به ضعف سندی بعضی و ضعف دلالی بعضی دیگر و معارض داشتن این روایات، نمی توانیم به کلی آن ملتزم شویم، ممکن است به صورت موجبه ی جزئیه نسبت به یک سری افراد و گروه های معاند و مصرّ بر مخالفت "که در آن موقع توبه اضطراری می کنند نه از روی اختیار" ممکن است بپذیریم. اما اینکه بگوئیم کلا توبه قابل پذیرش نیست. التزام به چنین ادعائی ساده نیست.
در مورد شیطان روایاتی داریم که گویا پشیمان می شود و اظهار ندامت و خوف از خداوند عز و جل می کند و گویا خدمت امام زمان التماس می کند که او را ببخشد؛ ولی قطعا توبه اش پذیرفته نیست و به دست حضرت کشته می شود.
البته روایات مختلف است، طبق روایات متعدد که شیطان به مسجد کوفه می آید و اظهار ندامت می کند یا اینکه در یک مصاف و درگیری، لشکر امام زمان عقب نشینی تاکتیکی انجام می دهند، دشمنان خوشحال می شوند با اینکه آثار پیروزی آنان ظاهر شده، ولی شیطان دگرگون می شود و می گوید: می بینم چیزی را که شما نمی بینید، إنی أخاف الله رب العالمین تازه به یاد توبه می افتد بالاخره در آنجا در مصاف کشته می شود.
همچنین در اینکه به دست چه کسی کشته می شود اختلافاتی در روایات می باشد. گویا یک تواتر معنوی است که کشته می شود و توبه اش قبول نمی شود.
ما به بررسی این مسئله می پردازیم تا ببینیم از روایات چه استفاده می شود و نظر بزرگان ما چیست. بویژه اینکه در ذیل آیه ی شریفه (إنک من المنظرین إلی یوم الوقت المعلوم) روایاتی آمده است. نُه روایت در ارتباط با سرنوشت شیطان داریم که بعضی در اینکه توبه اش قبول نمی شود و به دست یک معصوم (یا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا امام زمان یا حضرت عیسی علیه السلام ) کشته می شود، صراحت دارد.

روایت اول
الف) متن روایت:
عن وهب بن جميع مولى إسحاق بن عمار قال سألت أبا عبد الله ع عن قول إبليس: «رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ- قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » قال له وهب: جعلت فداك أي يوم هو قال: يا وهب أ تحسب أنه يوم يبعث الله فيه الناس إن الله أنظره إلى يوم يبعث فيه قائمنا فإذا بعث الله قائمنا كان في مسجد الكوفة و جاء إبليس حتى يجثو بين يديه على ركبتيه فيقول: يا ويله من هذا اليوم- فيأخذ بناصيته فيضرب عنقه- فذلك اليوم هو الوقت المعلوم[1]
.
وهب می گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم از قول ابلیس «رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ- قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » و به امام عرض کردم: یوم وقت معلوم چه موقع است؟ امام علیه السلام فرمودند: گمان می کنی (یوم وقت معلوم ) همان قیامت است، خداوند عز و جل به شیطان مهلت داد تا روزی که قائم ما ظهور بکند. زمانی که خداوند عز و جل قائم ما را برانگیزد و امر کند به ظاهر شدن، امام زمان در حالی که در مسجد کوفه هستند (از مکه ظهور می فرمایند و پس از درگیری ها و طی مسافت ها به کوفه مقر حکومت شان می آیند) ابلیس وارد می شود به صورت دو زانو (به حالت استضعاف، استذلال و درخواست عطوفت و عفو ) پس می گوید: وای از این روز-پس موهای پیشانی او را می گیرد و گردن او را می زند-آن روز یوم وقت معلوم است.
قرآن کریم در سه مورد به جریان شیطان اشاره می کند: اعراف، آیه 14، حجر، آیه 36 و ص، آیه 79؛ در سوره ی اعراف (إنک من المنظرین) ندارد اما در سوره های حجر و ص دارد.
در تفاسیر برای (یوم الوقت المعلوم) احتمالاتی مطرح می کنند، اما کسی اشاره نکرده که آن روز روز ظهور امام زمان می باشد، حتی مرحوم طبرسی در مجمع البیان و علامه طباطبائی در تفسیر المیزان اشاره ای نکرده اند، تنها علامه در قسمت بحث روایی، روایات آن را می آورد و جمع بندی می کند.
ب) منابع روایت:
1. تفسیر عیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، ج2، ص242(به صورت مرسل، ارسال از جانب نساخ بوده)
2. دلائل الامامه، طبری، ص430 (با ذکر سند)
3. تأویل الآیات، ج2، ص509 (مرسل)
4. تفسیر الصافی، صافی، ج2، ص183 و ج3، ص112 از عیاشی
5. اثباة الهدات، حر عاملی، ج3، ص551، ح567 از عیاشی با کمی اختلاف
6. المحجه، بحرانی، ص112 از تفسیر عیاشی و دلائل الامامه
البرهان، بحرانی، ج2، ص345، ح6 از تفسیر عیاشی و تأویل الآیات
حلیة الابرار، بحرانی، ج5، ص410، ح3 ازمسند فاطمه علیها السلام که همان دلائل الامامه است.
7. بحار الانوار، مجلسی، ج63، ص221 از تأویل الآیات و ص254، ح119 از عیاشی
8. ینابیع المودة، قندوزی، ج3، ص242 از محجه
قندوزی متن روایت را نمی آورد، مضمونی را نقل کرده که از محجه آورده است. در متن روایت او (یقتله رسول الله) هست که اشاره دارد به روایتی است که از آن استفاده رجعت می شود؛ مرحوم علامه طباطبائی هم می فرماید که این روایت یکی از روایات رجعت است.
نظر علامه طباطبائی در مورد روایت:
و هو من اخبار الرجعة و فی معناه ومعنا الروایة السابقة (وهب) علیه اخبار أخری من طرق اهل البیت علیهم السلام و من الممکن أن تکون الروایة الاولی من هذه الثلاث الأخیره صادر علی وجه التقیه و یمکن أن توجه الروایات الثلاث من غیر التنافی بینهم بما تقدم فی کلام علی الرجعه: إن الروایات الواردة من طرق اهل البیت علیهم السلام فی تفسیر غالب آیات القیامة تفسیرها بظهور المهدی علیه السلام تارة و بالرجعه تارة و بالقیامه أخری لکون هذه الایام الثلاثه مشترکة فی ظهور الحقائق و إن کانت مختلفة من حیث الشدة و الضعف فحکم أحدها جار فی الاخرین.
روایت اول که ایشان نقل می کنند این است که وقت معلوم همان بین نفخه ی اول و نفخه ی دوم است که معمولا اهل سنت همین نظر را دارند لذا مرحوم علامه می فرماید: ممکن است این روایت را حمل بر تقیه کنیم، وممکن است هر سه روایت را بدون اینکه تنافی بین شان باشد، توجیه کنیم به آنچه در بحث رجعت بیان کردیم:[2]
روایاتی که از اهل بیت علیهم السلام در ذیل آیات قیامت بیان شده و گاهی به ظهور امام زمان و گاهی به رجعت و گاهی به قیامت تفسیر شده است از آن جهت است که این سه روز در ظهور حقائق مشترک می باشند، اگر چه از جهت شدت و ضعف با هم مختلف هستند. پس حکم یکی از آنها در دو دیگری جاری است.
لذا می توان گفت اینکه قتل شیطان در بعضی روایات در نزدیکی قیامت بیان شده و در بعضی در زمان ظهور امام زمان بیان شده است از آن جهت است که این زمان ها به همدیگر نزدیک و در یک معنا با هم شریک هستند.
ج) بررسی سندی:
وَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيٌّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الْمُظَفَّرِ الْعَلَوِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ جَمِيعِ مَوْلَى إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، قَال
    1. محمد بن رستم طبری
هم خود ایشان و هم کتاب ایشان معتبر است.[3]

    2. ابوالحسن علی
ابوالحسن همان محمد بن احمد انباری است و اسم ایشان در کتب نیامده و کسی راجع به ایشان حرفی نزده است لذا ایشان مهمل است، مشکل دیگری که هست این است که ایشان ابوالحسن علی می باشد و اصلا روشن نیست، مراد چه کسی است.
    3. ابوجعفر
ایشان هم مشخص نمی باشد که چه کسی مراد است.
    4. مظفر بن جعفر بن مظفر علوی
ایشان هیچ توثیقی ندارد، تنها ترضی و ترحم مرحوم صدوق را دارد که مرحوم خوئی ترضی را به عنوان دلیل بر وثاقت نمی پذیرند و می فرماید ترضی بر فاسق هم جائز است؛ البته مرحوم مامقانی حسن بودن ایشان را می پذیرد. شیخ بودن ایشان برای مرحوم صدوق هم در توثیق ایشان کفایت نمی کند مگر اینکه خود مزحوم صدوق تصریح به نقل از ثقات می کردند.
نتیجه اینکه ایشان مجهول می باشند.
    5. جعفر بن محمد بن مسعود عیاشی
ایشان نوه ی عیاشی مفسر می باشد. مرحوم تستری[4]
و مرحوم مامقانی[5]
نسبت به ایشان بحث دارند که استفاده می شود ایشان ممدوح است. و ایشان هم از پدر نقل می کند.
    6. علی بن حسن بن فضال
در معتبر بودن ایشان هیچ بحثی نیست.
    7. عباس بن عامر
نجاشی درباره او می گوید: الثقه الصدوق کثیر الحدیث
    8. وهب بن جمیع
ایشان هم مشکلی ندارد.
چنانچه معلوم شد روایت از حیث سند مشکل دارد و نمی توان به مضمون آن ملتزم شد، مگر اینکه روایات متعددی وجود داشته باشد که به حد استفاضه برسد.
البته تضعیف سند به معنای این نمی باشد که روایات دیگر که بیان کرده اند بین نفخه ی اول و دوم کشته می شود آنها از حیث سند صحیح باشند بلکه اسناد آنها هم مشکل دارد.

اقوال دیگر در مورد سرنوشت شیطان:
ابن عباس:
فی النفخة الاولی حین یموت الخلائق
وقت معلوم که شیطان در آن کشته می شود، نفخه ی اولی است.
اگر سند تا ابن عباس صحیح باشد، ما ابن عباس را قبول داریم و حرف های او معمولا از امیرالمؤمنین علیه السلام است، زیرا او در موقع رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ده سال داشت لذا سن او اقتضاء شنیدن دو هزار روایت از پیامبر صلی الله علیه و آله را نداشت و از طرفی قانون منع نقل احادیث از طرف خلفا به خصوص در مورد مولا ایشان را ناچار به انتقال مطالب از طریق ابن عباس می کرد.
حسن بصری:
یوم الوقت المعلوم هو یوم القیامه
ایشان مشکل دارد اگر چه برخی سعی در تطهیر ایشان کردند که مواضع او را حمل بر تقیه کنند، در حالی که چنین نیست.
بعضی گفته اند:
یوم الوقت المعلوم، معلوم لله و غیر معلوم لإبلیس فأبهم و لم یبین لأن فی بیانه إغراء بالمعصیة
برای خداوند مشخص است و برای شیطان غیر مشخص؛ زیرا اگر تاریخ مشخص می کرد، در آن تاریخ توبه می کرد؛ و این تشویق و به اصطلاح چراغ سبزی برای ادامه و استمرار گناهان او بود؛ از این رو برای او مبهم گذاشت.
البته این دیگر تفسیر نیست.
 

[1] تفسير العياشي، ج 2، ص242.

[2] - (در جلد اول بحث زیبائی راجع به رجعت دارند و رجعت را از جنبه های مختلف عقلی، فلسفی و روائی بررسی می کنند).

[3] الذریعه، ج2، ص241.

[4] قاموس الرجال، ج6، ص14.

[5] تنقیح المقال، ج16، ص158.