جلسه 1394/02/28

بسم الله الرحمن الرحیم



شيوه قضاوت امام زمان در دوران ظهور

موضوع: شیوه ی قضاوت امام زمان × در دوران ظهور
نظر علامه مجلسی در مورد قضاوت های ائمه علیهم السلام:
علامه مجلسی در ذیل روایاتی که در کافی شریف در ارتباط با حکم ائمه علیهم السلام به حکم داود است، می فرماید:[1]

و اعلم أن الظاهر من هذه الأخبار أن القائم علیه السلام إذا ظهر يحكم بما يعلم في الواقعة لا بالبينة، و أما من تقدمه من الأئمة علیهم السلام فقد كانوا يحكمون بالظاهر، و قد كانوا يظهرون ما كانوا يعلمون من باطن الأمر بالحيل، كما كان أمير المؤمنين علیه السلام يفعله في كثير من الموارد، و هذا الاختلاف في سيرهم علیهم السلام ليس من قبيل النسخ حتى يرد أن لا نسخ بعد نبينا، بل إما
باعتبار التقية في بعضها، أو اختلاف الأوضاع و الأحوال في الأزمان فإنه يمكن أن يكون النبي صلی الله علیه و آله أمر الإمام بالحكم بالواقع إذا لم يصر سببا لتفرق الناس و رجوعهم عن الحق و بالحكم بالظاهر إذا صار سببا لذلك، أو يقال: أنه علیه السلام أمر بأمر الله سبحانه كل إمام بحكم يخصه كما مر في خبر الصحيفة النازلة من السماء فإذا كان جميع ذلك بأخبار النبي صلی الله علیه و آله في وقت واحد لم يكن نسخا، و إنما النسخ تجدد حكم يوجب رفع حكم ظاهره الاستمرار.
بدان ظاهر از این اخبار این است که قائم علیه السلام هنگامی که ظهور کند طبق علم به واقع خویش حکم کند نه به بینه و اما آنچه مقدم شد که ائمه علیهم السلام به ظاهر حکم می کنند، گاهی هم طبق واقع عمل می کردند ولی آن را اظهار می کردند به گونه ای که گویا به بینات و ایمان حکم کردند همچنان که امیر المومنین علیه السلام در موارد بسیاری این گونه عمل کردند، و این اختلاف در سیره ی ائمه علیهم السلام از قبیل نسخ نیست تا اینکه گفته شود بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله نسخی نخواهد بود
بلکه یا بعضی از موارد از باب تقیه است، یا اینکه وضعیت و شرائط طوری بود که حضرت به واقع عمل بکنند پس ممکن است پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله امام علیه السلام را امر به حکم به واقع کرده بوده به شرطی که موجب تفرقه در بین مردم نشود و موجب بازگشت آنان از حق نشود و به ظاهر حکم کند هنگامی که سبب آن شود. یا گفته شود: امام علیه السلام دستور از جانب خداوند دارند که هر کدام طبق وضعیت و شرائط عمل بکنند همچنان که در خبر صحیح گذشت پس هنگامی که تمام آن به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله باشد دیگر نسخ نیست، نسخ این است که حکمی بیان شده که ظاهر آن استمرار تا قیامت است و حکم دیگر بیاید و آن را بردارد.
قضات حضرت جزو سیصد وسیزده نفرند:
عن ابی بصیر، عن ابی عبد الله علیه السلام قال:...
فهؤلاء ثلاثمائة و ثلاثة عشر رجلا، يجمعهم اللّه عز و جل بمكة في ليلة واحدة
فقال أبو بصير: جعلت فداك ليس على ظهرها مؤمن غير هؤلاء قال: بلى و لكن هذه العدة التي يخرج فيها القائم علیه السلام و هم النجباء و الفقهاء و هم الحكام و هم القضاة الذين يمسح بطونهم و ظهورهم فلا يشكل عليكم حكم.[2]

ابو بصير از امام صادق علیه السلام پرسيد: فدایت شوم آيا جز اين گروه (سى صد و سيزده نفر) افراد ديگرى در روی زمین نيستند؟ حضرت فرمود: «آرى، مؤمنان ديگرى نيز هستند؛ ولى اين گروه که امام با آنان قیام می کند و آن ها نجیب ها و فقها، نخبگان، حاكمان و قاضيانى خواهند بود كه پيش رو (سينه) و پشت سرشان را حضرت دست مى گذارد و مسح مى كند و در پى آن، هيچ قضاوتى بر آنان دشوار نخواهد بود.
[تفسير العياشي ] عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى الْحَلَبِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام:
ثُمَ يَرْجِعُ إِلَى الْكُوفَةِ فَيَبْعَثُ الثَّلَاثَمِائَةِ وَ الْبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا إِلَى الْآفَاقِ كُلِّهَا فَيَمْسَحُ بَيْنَ أَكْتَافِهِمْ وَ عَلَى صُدُورِهِمْ فَلَا يَتَعَايَوْنَ فِي قَضَاءٍ [3]

عيّاشى به سند خود از عبد الاعلى حلبى آورده است كه گفت: حضرت ابو جعفر امام باقر علیه السلام فرمود: ...سپس آن حضرت به كوفه بازمى گردد و آن سى صد و ده و چند نفر را به تمامى جاها مى فرستد. ميان شانه ها و بر روى سينه هاى ايشان دست مى كشد؛ چنان كه در هيچ حكمى درمانده و عاجز نمى شوند.
پس طبق این روایت سیصد و اندی نفر جزء قضات هستند و با روایاتی که بیست و هفت نفر را می گفت، تعارضی ندارد. امّا در مورد شناخت خود این افراد، این سیصد و سیزده نفر معمولا مجهول هستند و به نظر ما اسم های آن ها هم اسم های رمزی و مستعار است اما بعضی از روایات مشخص می کند که قضات چه کسانی هستند. روایات قبل اشاره داشت که از قضات سلمان فارسی و مالک اشتر است.
حضرت عیسی علیه السلام:
1. عن ابو قرره عن النبی صلی الله علیه و آله:
و الّذي نفسي بيده ليوشكنّ أن ينزل فيكم ابن مريم حكما عدلا مقسطا[4]

قسم به آنکه جانم در دست او است، عیسی بن مریم به زودی از آسمان به عنوان حاکم عادل می آید.
2. سمعت عمرو بن عبد اللّه الحضرمي، يقول: سمعت أبا امامة الباهلي يقول:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: فيكون عيسى بن مريم في امّتي حكما عادلا[5]

در مورد ایشان در روایات چنین آمده است که ایشان بعد از ظهور از آسمان فرود می آید، روایات عامه تاکید دارد که محل فرود ایشان بیت المقدس است ولی ظاهرا همان مسجد الحرام می باشد چون تا فرود می آیند، مشغول طواف و اعمال می شوند در حالی که بیت المقدس طواف و اعمال ندارد.
اصل مهدویت از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مطرح بود به طوری که قابل انکار نبود از این رو معاویه که دشمن اهل بیت علیهم السلام بود، سعی می کرد که مسیر آن را عوض کند و این حدیث جعلی «لا مهدی الا عیسی» از ایشان است، تلاش می کرد که آن مهدی موعود که قابل انکار هم نیست، ربطی به اهل بیت ندارد و آن یکی از انبیاء است و به تبع او دشمنان اهل بیت علیهم السلام نیز چنین کردند، آنچنان به کارهای حضرت عیسی علیه السلام در زمان ظهور را بزرگ جلوه می دهند که گویا محوریت با حضرت عیسیعلیه السلام است و حضرت مهدی در حاشیه است، همه کار دست ایشان است.
3. الفاضل عمر بن إبراهيم الأوسي[6]
في كتابه:
عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال: ينزل عيسى بن مريم عليه السلام
و يقبض أموال القائم علیه السلام و يمشي خلفه اهل الكهف و هو الوزير الايمن للقائم علیه السلام و حاجبه، و نائبه.
عمر بن ابراهیم اوسی در کتاب خود از رسول الله صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمودند: حضرت عیسی علیه السلام هنگام طلوع فجر صادق از آسمان نازل می شوند...
ایشان مسئول امور مالی امام علیه السلام است، اهل کهف هم پشت سر حضرت عیسی علیه السلام هستند و او وزیر دست راست حضرت مهدی است و دربان (رئیس دفتر ایشان) و نائب خاص حضرت می باشد.
4. فيقول (عیسیعلیه السلام): بل أنت فصل لأصحابك، فقد رضى اللّه عنك، فإنما بعثت وزيرا، و لم أبعث أميرا[7]

پس طبق نقل عامه یکی از کسانی که جزء قضات و حکام و بلکه حاکم مطلق است، حضرت عیسی علیه السلام است ولی طبق روایات ما حضرت عیسی علیه السلام چنین مسئولیتی ندارد، مسئولیت ایشان وزارت، حاجب و نائب و مسئولیت امور مالی با ایشان است.
حضرت سلمان علیه السلام:
1. رجال الكشي جَبْرَئِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِي تَرْوِي مَا يَرْوِي النَّاسُ أَنَّ عَلِيّاً ع قَالَ فِي سَلْمَانَ أَدْرَكَ عَلِمَ الْأَوَّلِ وَ عِلْمَ الْآخِرِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ تَدْرِي مَا عَنَى قَالَ قُلْتُ يَعْنِي عِلْمَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ عِلْمَ النَّبِيِّ ص قَالَ فَقَالَ لَيْسَ هَكَذَا وَ لَكِنْ عِلْمَ النَّبِيِّ ص وَ عِلْمَ عَلِيٍّ علیه السلام وَ أَمْرَ النَّبِيِّ ص وَ أَمْرَ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا[8]

2. و منها: ما في رجال الكشّي ، عن الفضل بن شاذان، أنّه قال: ما نشأ في الإسلام رجل من كافّة الناس كان أفقه من سلمان الفارسي.[9]

فضل بن شاذان گوید: رشد نکرد در اسلام از همه ی مردم کسی که افقه از سلمان فارسی باشد.
مالک اشتر:
1. بی همتایی مالک اشتر نزد امیر المومنین علیه السلام:
وَ لَيْتَ فِيكُمْ مِثْلَهُ اثْنَيْنِ بَلْ لَيْتَ فِيكُمْ مِثْلَهُ وَاحِداً
اى كاش در ميان شما، دو تن چون او مى بودند، بلكه كاش در ميان شما، يك تن مى بود
2. مالک اشتر از کوه عظیم تر و از سنگ سخت تر:
قال الكشي: ذكر أنه لما نعي الأشتر مالك بن الحارث النخعي إلى أمير المؤمنين علیه السلام تأوه حزنا و قال: رحم الله مالكا و ما مالك عز علي به هالكا لو كان صخرا لكان صلدا و لو كان جبلا لكان فندا و كأنه قد مني قدا
کشی می گوید: هنگامی که خبر شهادت مالک به امیر المؤمنین علیه السلام رسید، آه کشید و فرمودند: خدا مالک را رحمت کند و شهادت هیچ کس همچون مالک برای من سخت نبود اگر سنگ بود سنگ سخت بود و اگر کوه بود از آن کوه های عظیم بود.
3. جایگاه مالک اشتر نزد امیر المومنین علیه السلام:
و قال فيه بعد موته رحم الله مالكا فلقد كان لي كما كنت لرسول الله صلی الله علیه و آله
امیر المؤمنین علیه السلام بعد از شهادت مالک فرمودند: خدا مالک را رحمت کند، برای من چنان بود که من برای رسول الله صلی الله علیه و آله بودم.
4. مالک اشتر فرمانده بی نظیر امیر المؤمنین علیه السلام:
ابن قتیبه گوید: شخصی مالک اشتر را مذمت کرد پس او گفت: ساکت شو! کسی را بدگویی می کنی که تا زنده بود شامی ها متحمل فرار و شکست و عقب نشینی بودند و زمانی هم که شهید شد عراقی ها شکست را پذیرفتند.
5. بصیرت مالک اشتر:
مالک اشتر در ساقط کردن حکومت عثمان نقش داشت و از انقلابیون بود و وقتی حکومت قبل ساقط شد، در کوفه سخنرانی کرد و مردم را به امیر المؤمنین علیه السلام دعوت می کرد و می گفت: ای مردم این وصی اوصیاء و وارث علم انبیاء است. کسی که کتاب خدا به ایمان او شهادت داده است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بهشت و رضوان الهی را برای او شهادت داده است. در او فضائل کامل است و هیچ کس در سوابق و علم و فضیلت او شک نمی کند.
6. بیان شخصیت مالک اشتر در نامه امام علی علیه السلام به مالک اشتر:
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِيمِ وَ أَسُدُّ بِهِ الثَّغْرَ الْمَخُوف
اما بعد، تو از كسانى هستى كه در بر پاى داشتن دين پشتيبانيش را مى جويم و گناهكارانى را كه باد غرور در سر دارند به او فرو مى كوبم و رخنه هاى مرزهاى ملك را كه از آنها بيم تجاوز دشمن است به او فرو مى بندم .
7. تعبیر معاویه از مالک اشتر در قتل ایشان:
وقتی که خبر به معاویه رسید که امیر المؤمنین علیه السلام ایشان را برای مصر فرستاده است پس به یکی از اهل خراج پیام داد که مالک را زهر بده من از تو مالیات نمی گیرم پس او هم به مالک زهر داد و مالک شهید شد، خبر که به معاویه رسید سخنرانی کرد: علی علیه السلام دو بازو داشت که یکی از آن دو در روز صفین قطع شد و دومی آن امروز قطع شد.
8. معرفی مالک اشتر در نامه ی امام علی علیه السلام به اهل مصر[10]

فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فِيمَا طَابَقَ الْحَقَّ فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ لَا كَلِيلُ الظُّبَةِ وَ لَا نَابِي الضَّرِيبَةِ فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِي وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُم
پس از ستايش پروردگار! من بنده اى از بندگان خدا را به عنوان استاندار به سوى شما فرستادم، كه در روزهاى وحشت، نمى خوابد، و در لحظه هاى ترس از دشمن روى نمى گرداند، بر بدكاران از شعله هاى آتش تندتر است، او مالك پسر حارث مذحجى است .
آنجا كه با حق است، سخن او را بشنويد، و از او اطاعت كنيد، او شمشيرى از شمشيرهاى خداست، كه نه تيزى آن كند مى شود، و نه ضربت آن بى اثر است. اگر شما را فرمان كوچ كردن داد، كوچ كنيد، و اگر گفت بايستيد، بايستيد، كه او در پيشروى و عقب نشينى و حمله، بدون فرمان من اقدام نمى كند.
مردم مصر! من شما را بر خود برگزيدم كه او را براى شما فرستادم، زيرا او را خير خواه شما ديدم، و سر سختى او را در برابر دشمنانتان پسنديدم .
9. شهادت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ایمان مالک اشتر:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ایمان و صلاحیت او شهادت دادند.
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ النَّخَعِيُّ الشَّافِعِيُّ السَّمَرْقَنْدِيُّ، عَنْ أَبِي أَحْمَدَ الطَّرْسُوسِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ طُفَيْلٍ الْغِفَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حُلَامِ بْنِ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ، وَ كَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ، قَالَ مَكَثَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ بِالرَّبَذَةِ حَتَّى مَاتَ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ لِامْرَأَتِهِ اذْبَحِي شَاةً مِنْ غَنَمِكِ وَ اصْنَعِيهَا فَإِذَا نَضَجَتْ فَاقْعُدِي عَلَى قَارِعَةِ الطَّرِيقِ، فَأَوَّلُ رَكْبٍ تَرَيْنَهُمْ قُولِي يَا عِبَادَ اللَّهِ الْمُسْلِمِينَ هَذَا أَبُو ذَرٍّ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ قَضَى نَحْبَهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ فَأَعِينُونِي عَلَيْهِ وَ أَجِيبُوهُ! فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخْبَرَنِي أَنِّي أَمُوتُ فِي أَرْضِ غُرْبَةٍ وَ أَنَّهُ يَلِي غُسْلِي وَ دَفْنِي وَ الصَّلَاةَ عَلَيَّ رِجَالٌ مِنْ أُمَّتِي صَالِحُونَ.
و روايت شده است كه ابوذر در ربذه مدتی تبعيد بود و همان جا درگذشت. چون مرگش فرا رسيد به همسرش گفت: گوسفندى از گوسفندانت را ذبح کن و آن را بپز و چون پخته شد، بر كنار راه بنشين. نخستين سواران (كاروانى) كه ديدى به ايشان بگو: اى بندگان صالح خداوند! اين ابوذر صحابى پيامبر خداست كه در گذشت و به ديدار خداى خود شتافت. بر من براى تجهيز او كمك كنيد و دعوتش را بپذيريد، كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به من خبر داده است من در زمين غربت مى ميرم و گروهى از صالحان امت آن حضرت عهده دار غسل و كفن و دفن من مى شوند
قضاوت عادلانه امام زمان علیه السلام:
در نهایت باید گفت که قضاوت حضرت به هر شکلی باشد، قطعا عدالت را برقرار خواهد کرد و حق را به حق دار خواهد رساند. آنچه مردم از یک حاکم عادل می خواهند، همین است. اما اینکه از چه راهی حقوق رعایت شود؛ بستگی به شرایط دوران حضرت دارد.
1. عن تفسیر العیاشی عن الباقر علیه السلام قال: یخرج المهدی علیه السلام لایترک مظلمة لاحد من الناس الا ردها[11]

امام باقر علیه السلام فرمودند: مهدی علیه السلام قیام می کند، حقی از کسی ترک نمی کند مگر اینکه آن را برمی گرداند.
2. حدّثنا نعيم، حدّثنا معتمر بن سليمان عن جعفر بن سيار الشامي، قال: يبلغ من ردّ المهدي المظالم حتى لو كان تحت ضرس إنسان شي ء انتزعه حتى يردّه [12]
.
جعفر بن سیار شامی گوید: بازپس گیری حقوق مردم در دادگاه های حضرت مهدی به حدی است که اگر حتی حق کسی زیر دندان کسی باشد، آن را بگیرد تا برگرداند.
 

[1] مرآة العقول، ج4، ص301.

[2] الملاحم و الفتن في ظهور الغايب المنتظر، ص205.

[3] بحار الأنوار، ج 52، ص341.

[4] صحیح بخاری، ج2، ص774.

[5] الملاحم لابن منادى، ص251.

[6] تقدّم أنّه كان حيّا في سنة (683) ه و كتابه سمّي بزهر الكمام.

[7] الفتن ابن حماد، ص387.

[8] بحار الأنوار، ج 22، ص350.

[9] تنقيح المقال في علم الرجال، ج 32، ص250.

[10] تاریخ طبری، ج5، ص96.

[11] العیاشی، ج1، ص62.

[12] فتن ابن حماد، ص98.