جلسه 1394/01/24

بسم الله الرحمن الرحیم



احکام جديد در دوران ظهور امام زمان

موضوع: احکام جدید در دوران ظهور امام زمان #
ادامه ی بررسی سند روایت دوازدهم
فضل بن شاذان:
طریق شیخ طوسی به فضل بن شاذان:
مرحوم شیخ طوسی در مشیخه در آخر کتاب تهذیب الاحکام[1]
طریقش را بیان می کند، و به فضل بن شاذان طریق صحیح دارد.[2]

عبد الرحمن بن ابی هاشم: اگر شیخ طوسی مستقیما از عبد الرحمن بن ابی هاشم نقل می کرد، طریق شیخ طوسی به او ضعیف است.[3]
ولی ایشان به واسطه ی محمد بن یعقوب از علی بن ابراهیم از پدرش و محمد بن اسماعیل از فضل نقل می کند.
اما ایشان اگر با همین عنوان باشد، ظاهرا توثیقی ندارد ولی اگر مقصود عبد الرحمن بن محمد بن ابی هاشم باشد، ایشان توثیق دارد.[4]

ظاهرا این دو یکی باشند لذا سند روایت مشکلی ندارد.
د) دلالت روایت
در این روایت چنین نقل شده که امام زمان علیه السلام دستور به تخریب چهار مسجد می دهند البته روایات دیگری داریم که امام علیه السلام نسبت به نوع بنا و سقف مساجد دیگر نظر دیگری دارند که در واقع همان نظر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است یعنی سقف های آن ها را برمی دارد و اگر مُشرِف باشد، بلندی های آن ها را برمی دارد و تخریب می کند.
حال این سوال پیش می آید که آیا این مساجدی که در طول تاریخ ساخته شده و وجود داشته به سبک معماری اسلامی بوده است یعنی به خواست و نظر معصوم ساخته شده است یا نه مساجدی است که با معماری امویین و عباسین ساخته شده است؟
ظاهر این روایت این است که زمانی که امام علیه السلام ظهور کنند، دستور به تخریب چهار مسجد داده که به اساس برسد و تنها یک سایبانی برای مسجد می گذارند، و این مشکلی ندارد و کار جدیدی نیست، تخریب مسجد در زمان خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بوده و ایشان دستور تخریب مسجد ضرار را دادند:
روایات مساجد غیر مبارکه:
1.تخریب مسجد ضرار:
قال الطبرسي قدس الله روحه في قوله تعالى وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً : قال المفسرون إن بني عمرو بن عوف اتخذوا مسجد قباء و بعثوا إلى رسول الله صلی الله علیه و آله أن يأتيهم فأتاهم فصلى فيه فحسدهم جماعة من المنافقين من بني غنم بن عوف فقالوا نبني مسجدا نصلي فيه و لا نحضر جماعة محمدصلی الله علیه و آله و كانوا اثني عشر رجلا و قيل خمسة عشر رجلا منهم ثعلبة بن حاطب و معتب بن قشير و نبتل بن الحارث فبنوا مسجدا إلى جنب مسجد قباء فلما فرغوا منه أتوا رسول الله صلی الله علیه و آله و هو يتجهز إلى تبوك فقالوا يا رسول الله صلی الله علیه و آله إنا قد بنينا مسجدا لذي العلة و الحاجة و الليلة المطيرة و الليلة الشاتية و إنا نحب أن تأتينا فتصلي لنا فيه و تدعو بالبركة فقال صلی الله علیه و آله إني على جناح السفر و لو قدمنا أتيناكم إن شاء الله فصلينا لكم فلما انصرف رسول الله من تبوك نزلت عليه الآية في شأن المسجد ضِراراً.
فَوَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَ قُدُومِهِ مِنْ تَبُوكَ عَاصِمَ بْنَ عَوْفٍ الْعَجْلَانِيَّ وَ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ وَ كَانَ مَالِكٌ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فَقَالَ لَهُمَا انْطَلِقَا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أَهْلُهُ فَاهْدِمَاهُ وَ حَرِّقَاهُ. وَ رُوِيَ أَنَّهُ بَعَثَ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَ وَحْشِيّاً فَحَرَّقَاهُ وَ أَمَرَ بِأَنْ يُتَّخَذَ كُنَاسَةً تُلْقَى فِيهِ الْجِيَفُ. ثم نهى الله نبيه أن يقوم في هذا المسجد فقال لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً أي لا تصل.[5]

طائفه بنی عمرو در محله قبا مسجدی ساختند و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خواستند که برای افتتاح آن تشریف بیارند. پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و در آن نماز خواندند. پس جماعتی از منافقین از بنی غنم بن عوف بر آن ها حسادت کردند پس گفتند: ما هم مسجد می سازیم و در آن نماز می خوانیم و در جماعت محمد صلی الله علیه و آله حاضر نمی شویم و دوازده نفر بودند و گفته شده است که پانزده نفر بودند، و ثعلبة بن حاطب و معتب بن قشیر و نبتل بن حارث از آنان بودند پس مسجدی در کنار مسجد قباء ساختند. چون از آن فارغ شدند نزد رسول الله صلی الله علیه و آله آمدند و ایشان برای رفتن به تبوک آماده می شدند. گفتند: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ما مسجدی بنا کردیم برای کسانی که بیمارند و حاجتی و شب های بارانی و شب های سرد زمستانی و دوست داریم که تشریف بیاورید و در آن نماز بخوانید و به برکت دعا کنید پیامبرصلی الله علیه و آله فرمودند: من الآن مسافر هستم و اگر آمدم نزد شما می آیم انشاء الله پس برای شما نماز بخوانم پس چون پیامبر صلی الله علیه و آله از تبوک برگشتند، آیه در شأن مسجد ضرار نازل شد: «وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً».
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وقتی که از تبوک برگشتند، عاصم بن عوف عجلانی و مالک بن دخشم را فرستادند و فرمودند: به سوی این مسجدی روید که اهل آن ظالم هستند، آن را ویران کنید و آتش بزنید. و روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله عمار بن یاسر و وحشی را فرستاد و دستور دادند که آن را محل زباله دان کنند. سپس خداوند پیامبرش را از اینکه در این مسجد نماز خوانده شود نهی کرد. مساجدی هم که امام زمان دستور به تخریب آن خواهند داد از این قبیل مساجد می باشد و روایت صحیح السند از امام باقر علیه السلام نیز این مطلب را تایید می کند:
2.چهار مسجدی که به شکرانه قتل امام حسین در کوفه بنا شد:
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ هِشَامٍ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: جُدِّدَتْ أَرْبَعَةُ مَسَاجِدَ بِالْكُوفَةِ فَرَحاً لِقَتْلِ الْحُسَيْنِ علیه السلام- مَسْجِدُ الْأَشْعَثِ وَ مَسْجِدُ جَرِيرٍ وَ مَسْجِدُ سِمَاكٍ وَ مَسْجِدُ شَبَثِ بْنِ رِبْعِيٍّ لَعَنَهُمُ اللَّهُ.[6]

امام باقر علیه السلام فرمودند: چهار مسجد در کوفه تجدید بنا شد به جهت اظهار شادی و خوشنودی در شهادت امام حسین علیه السلام: مسجد اشعث و مسجد جریر و مسجد سماک و مسجد شبث بن ربعی لعنت خداوند بر آن ها باد.(این کلمه لعنت از متن روایت است.)
پس امام علیه السلام یک دید کلی نسبت به مساجد دارد که مسقف نباشد و مُشرِف نباشد ولی معنای این روایت این نیست که امام علیه السلام دستور تخریب همه ی مساجد را بدهد، در این روایت اشاره به چهار مسجد است و «ال» در «المساجد» ال عهد است یعنی همین مساجدی که برای اظهار سرور و شادی در قتل امام حسین علیه السلام تجدید بنا شدند و چنین کاری (تجدید بنا برای اظهار خوشنودی قتل فرزند رسول خدا) جز از منافق سر نمی زند[7]
و حکم مساجدی هم که به دست منافقین ساخته شده باشد، در زمان پیامبرصلی الله علیه و آله مشخص و روشن است و آن تخریب و به آتش کشیدن آن است. همچنان که در مورد مسجد ضرار بیان شد.
حال کسی که مسجد برای اظهار شادی از قتل امام حسین علیه السلام بسازد، از اشد نواصب و منافقین است و چنین مسجدی، مسجدی نیست که بر اساس تقوا ساخته شده باشد بلکه این همان مسجد ضرار است، پس تخریب مسجد طبق همان سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و دستور الهی است.
پس این روایت اصلا بیانگر حکم جدیدی نیست بلکه همان سنت رسول الله صلی الله علیه و آله است. و برای اینکه مشخص شود که امام علیه السلام مساجد چه کسانی را تخریب می کنند، به شرح حال جریر می پردازیم.
شخصیت جریر بن عبد الله بجلی:
مرحوم مامقانی می فرماید:[8]

قد عدّه الشيخ رحمه الله تارة: من أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله، قائلا: جرير بن عبد اللّه أبو عمرو، و يقال: أبو عبد اللّه البجلي، سكن الكوفة، و قدم الشام برسالة أمير المؤمنين علیه السلام إلى معاوية، و أسلم في السنة التي قبض فيها النبي صلی الله علیه و آله. و قيل: إنّ طوله كان ستة أذرع، ذكره محمد بن إسحاق . انتهى و اخرى ؛ من أصحاب أمير المؤمنين علیه السلام، قائلا: جرير بن عبد اللّه البجلي. انتهى. و قال في القسم الأوّل من الخلاصة: جرير بن عبد اللّه البجلي، قدم الشام برسالة أمير المؤمنين علیه السلام إلى معاوية. انتهى.
و قال الشهيد الثاني رحمه اللّه في تعليقته على الخلاصة معترضا عليه أنّ رسالة أمير المؤمنين علیه السلام و إن دلّت على مدح أوّلا، لكن مفارقته له علیه السلام، و لحوقه بمعاوية ثانيا- كما هو معلوم مشهور- يدفع ذلك المدح، و يخرجه عن هذا القسم، و سيرته و تخريب عليّ علیه السلام داره بالكوفة بعد لحوقه بمعاوية لعنه اللّه مشهور. انتهى. و هو اعتراض موجّه متين و منها: روايته عن النبي صلی الله علیه و آله رؤية اللّه سبحانه، و قد خلط في أواخر عمره. و منها: ما مرّ في الأشعث بن قيس الكندي من أنّه و جريرا بايعا ضبّا بعد ندائهما إيّاه بأبي الحسن . و منها: ما حكاه في البحار عن ابن أبي الحديد، أنّه حكى عن جماعة من مشايخه البغداديّين، أنّ جرير بن عبد اللّه البجلي، كان يبغض عليّا علیه السلام و هدم عليّ علیه السلام داره. و منها: ما رواه ابن أبي الحديد، عن الحارث بن الحصين: أنّ النبي صلی الله علیه و آله دفع إلى جرير بن عبد اللّه نعلين من نعاله، و قال: «احتفظ بهما فإنّ ذهابهما، ذهاب دينك!». فلمّا كان يوم الجمل ذهبت إحداهما، فلمّا أرسله علي علیه السلام إلى معاوية ذهبت الأخرى، ثمّ فارق عليّا علیه السلام، و اعتزل الحرب. و منها: ما رواه في الخصال في الصحيح، عن صفوان [بن يحيى ]، عمّن ذكره، عن أبي عبد اللّه علیه السلام [قال:] إنّ أمير المؤمنين علیه السلام نهى عن الصلاة في خمسة مساجد بالكوفة: مسجد الأشعث بن قيس [الكندي ]، و مسجد جرير بن عبد اللّه البجلي، و مسجد سماك بن مخرمة، و مسجد شبث ابن ربعي، و مسجد تيم. قال: و كان أمير المؤمنين علیه السلام، إذا نظر إلى مسجدهم، قال: «هذه بقعة تيم». و معناه أنّهم قعدوا عنه، لا يصلّون معه عداوة [له ] و بغضا. فتبيّن من ذلك كلّه أنّ الرجل ضعيف غاية الضعف، ملعون لا يعتمد على روايته بوجه.
شیخ طوسی او را از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله شمرده است، و فرموده است: اوساکن کوفه بود، پیام کتبی امیر المومنین علیه السلام را برای معاویه برد، اسلام او سال رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود.[9]
دارای قد بلندی بود.
مرحوم شهید ثانی در اشکال بر علامه حلی که چرا نام او را در قسم اول آورده است، می فرماید: "او نامه رسان امام علیه السلام بود هر چند بگوئیم نامه رسان بودن امام علیه السلام دلالت برمدح دارد لکن جدا شدن او از امام علیه السلام و ملحق شدنش به معاویه آن مدح را از بین می برد و او را از این قسم (عدول) خارج می کند و روش او و تخریب خانه ی او در کوفه توسط امیر المومنین علیه السلام بعد از ملحق شدنش به معاویه مشهور است."
و این اعتراضی متین و موجه است. جریر از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دیدن خداوند را نقل می کند. در مورد اشعث کندی و جریر گفته شده است: این دو بعد از اینکه فراخوانده شدند به ابو الحسن علیه السلام با یک سوسمار بیعت کردند و او را خطاب قرار دادند که (نعوذ بالله) تو ابو الحسنی بیا با تو بیعت کنیم.
اشعث بن قیس کندی و جریر بن عبد الله بجلی بغض علی علیه السلام را داشتند و علی علیه السلام خانه ی جریر را خراب کرد. در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: بغض تو را ندارد مگر منافق پس او منافق بود و حکم مسجدی که منافق بنا کند نیز روشن است. و اسماعیل بن جریر گفت: علی علیه السلام دو بار خانه ی ما را خراب کرد. و حارث بن حصین روایت کرده است: رسول الله صلی الله علیه و آله به جریر بن عبد الله نعلین دادند و فرمودند: این دو را حفظ کن پس بدرستی که از دست دادن این دو از دست رفتن دین تو است پس روز جمل یکی از این دو از دستش رفت پس چون علی علیه السلام او را نزد معاویه فرستاد، دیگری از دست او رفت سپس از علی علیه السلام جدا شد. پس فاصله گرفتن از علی بن ابی طالب علیه السلام فاصله گرفتن از دین است، در زیارت غدیر به سند معتبر از امام هادی علیه السلام نقل شده که می فرماید: « السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللَّهِ الْقَوِيمَ وَ صِرَاطَهُ الْمُسْتَقِيمَ ... أَشْهَدُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ الشَّاكَّ فِيكَ مَا آمَنَ بِالرَّسُولِ الْأَمِينِ صلی الله علیه و آله»[10]

در خصال صدوق از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: امیر المومنین علیه السلام از نماز در پنج مسجد نهی کردند: مسجد اشعث بن قیس و مسجد جریر و مسجد سماک و مسجد شبث بن ربعی و مسجد تیم. هر گاه امیر المومنین علیه السلام به مسجد جریر نگاه می انداختند، می فرمودند: این بقعه ی تیم است. و معنای آن این است که آن ها جزء حزب قاعدین بودند، همراه علی علیه السلام نماز نمی خواندند به جهت دشمنی و بغضی که نسبت به ایشان داشتند.
پس از همه ی آنچه نقل کردیم ظاهر می شود که او در نهایت ضعف و ملعون است و به هیچ وجه نمی توان بر روایت او اعتماد کرد.
مرحوم میرزا می فرماید:[11]

قلت : و ذم مسجده و أنّه من المساجد الملعونة، و ممّا بني فرحا بقتل الحسين عليه السلام! .. في التهذيب و الكافي مذكور، مع أنّ في دلالة مطلق الارسال على المدح إشكال.
ذم مسجد جریر و اینکه آن از مساجد ملعونه است، و از آن مساجدی است که برای اظهار خشنودی از قتل حسین علیه السلام بنا شد. این مطلب در کافی و تهذیب ذکر شده است، علاوه بر این حکم بر اینکه هر پیام رسانی ممدوح است، مورد اشکال است.
ابن ابی الحدید نقل می کند:[12]

و ممن فارقه علیه السلام حنظلة الكاتب خرج هو و جرير بن عبد الله البجلي من الكوفة إلى قرقيسيا و قالا لا نقيم ببلدة يعاب فيها عثمان. و أما هذا الأكثف عند الجاهلية يعني جرير بن عبد الله البجلي فهو يرى كل أحد دونه و يستصغر كل أحد و يحتقره قد ملئ نارا و هو مع ذلك يطلب رئاسة و يروم إمارة و هذا الأعور يغويه و يطغيه إن حدثه كذبه و إن قام دونه نكص عنه فهما كالشيطان إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِي ءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِين [13]

او به همراه حنظله از کوفه به عنوان اعتراض و نارضایتی از حکومت امیر المومنین علیه السلام به طرف قرقیسیا بیرون رفتند، گفتند: ما در شهری که به عثمان عیب می گیرند، نمی مانیم. امیر المومنین علیه السلام فرمودند: این شخص در دوران جاهلیت یعنی جریر بن عبد الله بجلی پس او هر کسی را پائین تر از خود می بیند و هر کسی را کوچک می کند و تحقیر می کند، درونش مملو از آتش حقد و کینه است و با این وجود ریاست را می طلبد و این اعور (مراد اشعث است) او را گمراه می کند پس این دو مانند شیطان هستند.
امیر المومنین علیه السلام چند نفر را برای دستگیری شخصی فرستاد، او را دستگیر کردند آوردند که در راه به رئیس پلیس برخورد کردند، گفت: اینجا حوزه ی استحفاظی من است او را رها کنید گفتند: ما طبق دستور امیر المومنین علیه السلام او را دستگیر کردیم گفت: او را رها کنید تا با من هماهنگی شود، آن ها هم نزد امام علیه السلام برگشتند، امام علیه السلام فرمود: چه شد؟ گفتند: دستگیرش کردیم، این رئیس پلیس مانع از آوردن او شد فرمودند: خود او را بیاورید، او را آوردند امام علیه السلام فرمودند: چرا آزادش کردی؟ شلاقش بزنید، چند شلاقی که به او زدند، نگاهی به امیر المومنین علیه السلام انداخت و گفت: نمی دانم با شما چه کار کنم، اگر کنار شما بمانم، در اجرای قانون ، همه ی افراد، با هر رتبه ای، نزد تو یکسان هستند و اگر از تو جدا شوم کافر شده ام، امام علیه السلام فرمود: آزادش کنید. (الغارات)
و قال في طبقات ابن سعد 6/ 21 بسنده: .. عن زياد بن علاقة، قال: سمعت جرير ابن عبد اللّه حين مات المغيرة بن شعبة يقول: استغفروا لأميركم فإنه كان يحبّ العافية.[14]

وقتی مغیره به هلاکت رسید، جریر گفته است: برای امیرتان طلب استغفار کنید، او عافیت طلب بود.
فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:[15]

إنّ المترجم له من أعداء أمير المؤمنين و إمام المتقين و خليفة رسول ربّ العالمين عليه أفضل الصلاة و السلام، فهو ببيعته للضبّ و عدائه و نصبه لسيد الوصيين علیه السلام زنديق كافر، فعليه و على من شاكله لعنة اللّه و الملائكة و الناس أجمعين.
همانا مترجم (جریر) از دشمنان امیر المومنین علیه السلام و امام متقین و خلیفه ی رسول رب العالمین که بر او بهترین سلام و صلوات باد، بوده است، پس بیعت او با سوسمار و دشمنی او با سید الوصیین علیه السلام او را از زنادقه و کفار قرار داده، پس لعنت خداوند و ملائکه و مردم بر او و مانند او باد.
مرحوم شوشتری می فرماید:[16]

كما أنّ قوله: «إنّه و الأشعث بايعا ضبّا بعد ندائهما إيّاه بأبي الحسن» غلط. فقد عرفت ثمّة أنّهما نادياه «أبا حسل» و أبو حسل كنية الضبّ. هذا، و قال المسعودي: خرج جرير إلى بلاد قرقيسيا، و كتب إلى معاوية يعلمه ما نزل به و أنّه أحبّ مجاورته و المقام في داره، فكتب إليه معاوية بالمسير إليه و ذكر مثله سبط ابن الجوزي في تذكرته
قول مصنف که جریر و اشعث با سوسمار بیعت کردند بعد از اینکه آن را ابو الحسن صدا زدند، غلط است، آن دو صدا زدند: ابا حسل و ابو حسل کنیه ی سوسمار است.
مسعودی گفته است: جریر به سوی قرقیسیا بیرون رفت، و نامه ای به معاویه نوشت که او را از آن جهت که از کوفه خارج شده است و بر اینکه همجواری و مقام در حکومت او را دوست دارد، آگاه کند، پس معاویه نامه به او نوشت که به سوی او بیاید و مانند این مطلب را سبط بن جوزی در تذکره اش ذکر کرده است.
پس مساجدی که امام زمان دستور به تخریب آن می دهند دارای یک چنین سابقه ای و از یک چنین افرادی با نیات پلید که داشتند، می باشد و مساجدی است که منافقین ساختند و تخریب مساجد منافقین سابقه داشته است و خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مسجد ضرار را تخریب کردند.

[1] .تهذیب الاحکام «مشیخه»، ص50.

[2] معجم رجال الحدیث، ج19، ص299.

[3] معجم رجال الحدیث، ج9، ص305 و 347.

[4] معجم رجال الحدیث، ج14، ص47.

[5] بحار الأنوار، ج 21، ص252.

[6] تهذيب الأحكام، ج 3، ص250- ملاذ الاخیار، ج5، ص471 مرحوم مجلسی می فرماید: صحیح.

[7] . در مورد حکم صوم روز عاشورا بحث است، نظر ما بر حرمت صوم در این روز است، مرحوم خوئی در موسوعه در بحث های استدلالی شان قائل به استحباب هستند و می فرماید: منظور ما از استحباب این نیست که کسی از باب اظهار شادی قتل امام حسین علیه السلام. روزه بگیرد و کسی که چنین کاری بکند از اشد نواصب است

[8] تنقيح المقال في علم الرجال، ج 14، ص318.

[9] علمای عامه او را که چهل روز قبل از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اسلام آورد را صحابی عادل می دانند و حال انکه حضرت ابو طالب علیه السلام. که سال ها، قریب پنجاه سال از پیامبر حمایت کردند و از بعثت تا دو سال قبل هجرت را درک کرد را نعوذ بالله کافر می دانند

[10] . هدیه الزائرین، زيارت حضرت امام على نقى عليه السلام در روز غدیر، وکتاب مفاتیح الجنان- بخشی از زیارت حضرت علی علیه السلام در روز عید غدیر.

[11] تنقيح المقال في علم الرجال، ج 14، ص321.

[12] شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ج 4، ص93.

[13] شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ج 20، ص287.

[14] تنقيح المقال في علم الرجال، ج 14، ص323.

[15] تنقيح المقال في علم الرجال، ج 14، ص326.

[16] قاموس الرجال، ج 2، ص586.