جلسه 1393/12/16

بسم الله الرحمن الرحیم



احکام جديد در دوران ظهور امام زمان

موضوع: احکام جدید در دوران ظهور امام زمان #
ادامه بررسی سند روایت هفتم
ادامه بررسی شخصیت هروی:
در بیان شواهد عامی نبودن عبدالسلام هروی؛ دو دلیل را آوردیم. بعضی گویا می خواهند بگویند که وثاقت ایشان مورد اختلاف است، ولی ظاهرا مورد اختلاف نیست و اگر اختلافی باشد در اعتقادات و مذهب او است که به نظر ما در آن هم اختلافی نیست. ولی در وثاقت و اعتبار ظاهرا بین شیعه و حتی عامه (مگر نادر از عامه که خودشان اعتبار ندارند) معتبر است.
امّا در مورد مذهب که گفته شده است عامی مذهب است که در بعضی از کتاب های شیخ طوسی آمده است، در مقام جواب گفته اند که سهو القلم است و او از خواص است.
بعضی هم در مقام توجیه بر آمده اند که ایشان یک سنخ روایاتی را نقل می کند و در لابلای آن روایات مدح بعضی از خلفا را می کند و این را دلیل بر عامی بودن ایشان قرار داده اند.
مرحوم کشی نقل می کند:
حدثني أبو بكر أحمد بن ابراهيم السنسني، رحمه اللّه، قال: حدثني أبو أحمد محمد بن سليمان، من العامة، قال: حدثني العباس الدوري، قال: سمعت يحيى بن نعيم، يقول: أبو الصلت نقي الحديث و رأيناه يسمع و لكن كان شديد التشيع و لم ير منه الكذب.
قال أبو بكر: حدثني أبو القاسم طاهر بن علي بن أحمد، ذكر أن مولده بالمدينة، قال: سمعت بركة بن الحسن الاسفرائني، يقول: سمعت أحمد ابن سعيد الرازي، يقول: ان أبا الصلت الهروي ثقة مأمون على الحديث الا أنه يحب آل رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و كان دينه و مذهبه. [1]

محمد بن سلیمان گفته است او از عامه است و عباس دوری گفت: از یحیی بن نعیم(معین) شنیدم که می گوید: ابو الصلت نقی الحدیث است و ما ایشان را دیده ایم و ابا صلت شیعه بود و خیلی معتقد بود (این را یک نقطه ضعف می شمارند.) و از او دروغ دیده نشد.
احمد بن سعید راضی می گوید: ابا صلت هروی، ثقه و در نقل حدیث مامون است، مگر اینکه او آل رسول اللهصلی الله علیه و آله را دوست داشت، و این دین و مذهبش بود. این را عیب می دانند. ولی اگر مثل ابن حزم اندلسی اعتقاد به امامت کل امویین داشته باشد، آن مشکل ندارد، ولی اینکه حب اهل بیتعلیهم السلام را دارد، مشکل دارد.
ذهبی می گوید: «انه خادم علی بن موسی الرضاعلیه السلام، شیعی متهم» متهم است به شیعی. تشیع را گناهی می بینند که طرف به آن متهم است. او درسال 236 هم فوت شده است.
جعفی از طرفداران شجره ملعونه است، می گوید: «انه رافضی خبیث»
دار قطنی می گوید: رافضی متهم.
سمعانی از ابو حاتم نقل می کند: انه رأس مذهب الرافضه .
ابو صلت هروی یک فرد معمولی نبوده است. خادم امام رضا علیه السلام بوده است.[2]

پس عامه نظر منفی نسبت به اقوال ایشان و اخبارش ندارند، و اگر با او مشکلی دارند نسبت به عقیده اش است.
3. نظر مرحوم نجاشی:[3]

الهروي روى عن الرضا علیه السلام ثقة صحيح الحديث. له كتاب وفاة الرضا علیه السلام.
هروی از امام رضا علیه السلام روایت می کرد و ثقه و صحیح الحدیث است و کتاب وفات رضا علیه السلام برای او است.
روش مرحوم نجاشی این است که اگر غیر شیعه بود نقل می کرد.
4. در کتاب های ما هم نمونه روایات او حکایت از این دارد که واقعا ایشان در محبت اهل بیت علیهم السلام ذوب شده است.
الف. قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً أَفْضَلَ مِنِّي وَ لَا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنِّي قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَنْتَ أَفْضَلُ أَمْ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَضَّلَ أَنْبِيَاءَهُ الْمُرْسَلِينَ عَلَى مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ فَضَّلَنِي عَلَى جَمِيعِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْفَضْلُ بَعْدِي لَكَ يَا عَلِيُّ وَ لِلْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِكَ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَخُدَّامُنَا وَ خُدَّامُ مُحِبِّينَا..[4]

عبد السلام بن صالح هروی از علی بن موسی الرضا علیه السلام از پدرانشان از امیر المومنین علیه السلام که فرمودند: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند خلقی برتر و گرامی تر از من نزد خود خلق نکرده است، علی بن ابی طالبعلیه السلام به پیامبرصلی الله علیه و آله عرض کرد: شما برتر هستید یا جبرئیل؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند پیامبران را بر ملائکه مقرب فضیلت داده است، و من را بر تمام انبیاء برتری داده است، فضل و برتری بعد از من از آن تو است. و ملائکه خادم ما و خادم شیعیان ما هستند.
ب). حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِيِّ قَالَ:... فَعَلِمَ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ مَا وَقَعَ فِي نَفْسِهِ فَنَادَاهُ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا آدَمُ وَ انْظُرْ إِلَى سَاقِ الْعَرْشِ فَرَفَعَ آدَمُ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَى سَاقِ الْعَرْشِ فَوَجَدَ عَلَيْهِ مَكْتُوباً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ زَوْجَتُهُ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة[5]

عبد السّلام بن صالح هروىّ گويد:
و خداوند، آنچه را در درون آدم گذشته بود، دانست، او را صدا زد كه اى آدم! سرت را بلند كن و به پايه عرش بنگر، آدم سرش را بلند كرد و به پايه عرش نگريست و اين نوشته را در آنجا يافت: (معبودى جز اللَّه نيست، محمّد رسول خداست و علىّ بن ابي طالب امير مؤمنان است و همسرش فاطمه سرور زنان جهان است، و حسن و حسين دو سرور جوانان اهل بهشت هستند)
او این سنخ روایات را نقل می کند که عامه در مورد او می گویند: رأس فی الرافضه و شدید المحبة لاهل بیت.
علت متهم شدن هروی به عامی بودن:
1. اما جهت اینکه بعضی ها ایشان را به عامی بودن متهم کرده اند، این است که بسیار با عامه اختلاط داشت و روایاتشان را نقل می کرد و این اختلاط ایشان با عامه مثل اربلی، سبب شد که بر شیخ طوسی امر مشتبه شود و بفرماید که ایشان عامی است و مرحوم علامه حلی هم ظاهرا در این سهو القلم افتاده اند.
2. کسانی که حکم به عامی بودن ایشان کردند، نظرشان به این کلام خطیب بغدادی که از احمد بن سیار نقل می کند:
كان عبد السلام يردّ على أهل الأهواء من المرجئة و الجهميّة و الزّنادقة و القدريّة، و كلّم بشر المریسی غير مرّة بحضرة المأمون، و غيره من أهل الكلام. و في كلّ ذلك كان الظّفر له. و كان يعرف كلام الشّيعة، فناظرته في ذلك لاستخراج ما عنده، فلم اره يفرط. و رأيته يقدّم أبا بكر و عمر، و يترحّم على عليّ و عثمان، و لا يذكر اصحاب النبی إلّا بالجميل. و سمعته يقول: هذا مذهبي الّذي أدين الله به، إلا أن ثم أحاديث يرويها في المثالب، و سألت إسحاق ابن إبراهيم عن تلك الأحاديث، و هي أحاديث مروية، نحو ما جاء في أبى موسى و ما روى في معاوية، فقال: هذه أحاديث قد رويت، قلت: فتكره كتابتها و روايتها، و الرواية عمن يرويها؟ فقال: أما من يرويها على طريق المعرفة فلا أكره ذلك، و أما من يرويها ديانة و يريد عيب القوم فانى لا أرى الرواية عنه،
عبد السلام با مرجئه، جهمیه، زنادقه و قدریه بحث می کرد، چندین بار با بشر مریسی[6]
و غیر او از اهل کلام نزد مأمون بحث کرد و در تمام آن پیروزی با او بود. و معروف بود که تخصص ایشان کلام شیعه است، با او بحث کردم تا ببینم عقائد شیعه چیست، نمی ترسید و حرف ها را می گفت، و دیدم او را که ابوبکر و عمر مقدم می کرد، و بر علی و عثمان ترحم می کرد، و از همه ی صحابه به خوبی یاد می کرد. و شنیدم می گفت: دین من این است مگر اینکه یک سری روایات در تنقیص بعضی نقل می کرد.
از اسحاق بن ابرهیم پرسیدم نظرت در مورد این احادیث چیست؟ و آن احادیثی در تنقیص ابو موسی اشعری و در تنقیص معاویه بود. گفت: این احادیثی است که نقل شده، گفتم اینها را می نویسی و نقل می کنی؟ گفت: کسی که به عنوان علم نقل کند پس آن را کراهت ندارم و امّا اگر به عنوان دین نقل کند و عیب قوم را اراده کرده باشد، من از او روایت نقل نمی کنم.
پس طبق حرف سیار مشکل ایشان تنقیص شد، ولی ایشان عامی است. و این منشأ اشتباه شیخ الطائفه شده است.
3. روایت دیگری که منشأ اتهام ایشان شده، اینکه ایشان نقل می کند:
و عن البرقاني، عن الزبيبي، عن القطّان، عن أبي الصلت، عن ابن نمير، عن سفيان، عن شريك، عن أبي إسحاق، عن زيد بن تبيع، عن حذيفة، قال: ذكرت الإمارة- أو الخلافة- عند النبيّ- صلّى اللّه عليه و آله و سلّم- فقال: إن ولّيتموها أبا بكر وجدتموه ضعيفا في بدنه قويّا في أمر اللّه، و إن ولّيتموها عمر وجدتموه قويّا في أمر اللّه قويّا في بدنه، و إن ولّيتموها عليّا وجدتموه هاديا مهديّا يسلك بكم على الصراط المستقيم [7]

حذيفه گفت: نزد پيامبر خدا صلی الله علیه و آله از خلافت و امارت سخن به ميان آمد، پس فرمود: اگر ابو بكر را خلیفه قرار دهید، او را در امر خداوند قوی و از جهت جسمی ضعیف می یابید و اگر عمر را بر اين كار بگمارید، او را قوى و امين می یابید، و اگر على را امير قرار بدهيد، او را هدايت كننده هدايت شده مى يابيد و شما را به سوى راه راست مى برد.
این یکی از روایاتی است که ایشان نقل می کند و این روایت ابو بکر و عمر را تأیید می کند و دلالت التزامی دارد که این ها باید باشند، و این منشأ اشتباه شده است. البته این دو روایت را خطیب بغدادی از احمد بن سیار نقل می کند.
آقای تستری می فرماید:[8]

إلّا أنّ قوله ذاك و روايته تلك كانا تقيّة؛ فنقل الخطيب عن البرقاني، قال: حكى لنا أبو الحسن الدارقطني: أنّه سمع أبا الصلت يقول: كلب للعلويّة خير من جميع بني اميّة، فقيل: فيهم عثمان؟ فقال: فيهم عثمان![9]
و لذا ضعّفه العامّة. و عن إبراهيم بن يعقوب الجوزجاني، قال: كان أبو الصلت زائغا عن الحقّ مائلا عن القصد[10]
.
هذا، و روى العيون في باب ما جاء عن الرضا- عليه السّلام- في الإيمان- عن محمّد بن عبد اللّه بن طاهر، قال: كنت واقفا عند رأس أبي، و عنده أبو الصلت الهروي و إسحاق بن راهويه و أحمد بن محمّد بن حنبل؛ فقال أبي: ليحدّثني كلّ واحد منكم بحديث، فقال أبو الصلت الهروي: حدّثني عليّ بن موسى الرضا عليه السّلام- و كان و اللّه رضى كما سمّي- عن أبيه موسى بن جعفر، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه محمّد بن عليّ، عن أبيه عليّ بن الحسين، عن أبيه الحسين بن عليّ، عن أبيه عليّ بن أبي طالب- عليهم السّلام- قال: قال رسول اللّه- صلّى اللّه عليه و آله و سلّم-: «الإيمان قول و عمل» فلمّا خرجنا قال أحمد بن محمّد بن حنبل: ما هذا الإسناد؟ فقال له أبي هذا سعوط المجانين إذا سعط أفاق [11]
. و روى عن أبي حاتم (بعد أن نقل رواية داود بن سليمان عن الرضا عن آبائه- عليهم السّلام- عن النبيّ- صلّى اللّه عليه و آله و سلّم- أنّ الإيمان إقرار باللسان و معرفة بالقلب و عمل بالأركان) قال: و قد روي هذا الحديث عن أبي الصلت الهروي عن الرضا- عليه السّلام- باسناده مثله، قال أبو حاتم: لو قرئ هذا الإسناد على مجنون لبرئ [12]
.
این قول و روایت او از باب تقیه بوده است، چون ایشان گاهی صریح حرف می زند، می گوید: کلب علویه بهتر از جمیع بنی امیه است. گفتم: عثمان هم در بین آن ها است، گفت: بله در بین آن ها عثمان است. لذا اگر کسی ایشان را تضعیف می کند از این بابت است.
ابراهیم بن یعقوب جوزجانی[13]
می گوید: ابو صلت منحرف از حق بود. (حق اینجا یعنی «امویین» ایشان از امویین منحرف بوده است.)
عیون اخبار جریانی را نقل می کند: محمد بن عبدالله بن طاهر می گوید: نزد پدرم ایستاده بودم ابوصلت هروی و اسحاق بن راهویه و احمد بن حنبل هم ایستاده بودند، پدرم گفت: هر کدام یک حدیث بخوانید، پس ابو الصّلت هروی گفت: امام رضا علیه السلام از قول پدران بزرگوار خود، از علىّ بن ابى طالب علیهم السلام نقل فرمودند كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: ايمان عبارتست از معرفت و شناخت قلبى، اقرار با زبان و عمل با اعضاء و جوارح، پس چون از بین ما رفت، احمد بن حنبل گفت: این چه سندی است!؟ ( خود احمد احادیثش از اصم و اکرمه و ضحاک و مانند اینها بوده است) پدرم گفت: این دارویی برای بیماران است که اگر این اسم ها بر اینها خوانده شود خوب می شوند.
مرحوم خویی می فرماید:[14]

بقي هنا شي ء و هو أن عبد السلام بن صالح أبا الصلت لا إشكال في وثاقته و لعلها من المتسالم عليه بين المؤالف و المخالف و لم يضعفه إلا الشاذ من العامة كالجعفي و العقيلي قال ابن حجر في تقريبه: عبد السلام بن صالح بن سليمان أبو الصلت الهروي مولى قريش نزل نيسابور صدوق له مناكير و كان يتشيع و أفرط العقيلي، فقال: كذاب. إنما الإشكال في مذهبه فالمشهور و المعروف تشيعه و هو ظاهر عبارة النجاشي لكن عرفت من الشيخ أنه عامي و الظاهر أنه سهو من قلمه الشريف فإن أبا الصلت مضافا إلى تشيعه كان مجاهرا بعقيدته أيضا و من هنا تسالم علماء العامة على أنه شيعي صرح بذلك ابن حجر و غيره.
و او عبد السلام بن صالح أبا صلت هیچ اشكالی در وثاقت او نیست، و شیعه و سنی ایشان را قبول دارند، و او را تضعیف نکرده است مگر شاذ از عامه مانند: جعفي و عُقِيلي (و مثل ابراهیم یعقوب جوزجانی) و ابن حجر في تقريبش گفته است: «عبد السلام بن صالح بن سليمان أبو صلت هروي آزاد شده قريش بود که به نيشابور آمد، او صادق است و برای او منکراتی است و شیعه بود و عقیلی در مورد او افراط کرده است پس گفته است: او کذاب است».
إشكال در مذهب او است، پس مشهور و معروف شيعه بودن او است، و این ظاهر عبارت نجاشي است، لكن از شیخ هم شناختیم که او عامي است، و ظاهر اینکه آن سهو از قلم شریف ایشان باشد، پس بدرستی که ابا صلت علاوه بر شيعه بودن، همچنین عقاید خود را اظهار می کرد، و به همین جهت علمای عامه اتفاق بر شیعی بودن او دارند، و ابن حجر و غیر او به این مطلب تصریح کردند و آنچه از کشی بیان کردیم، آن را تأکید می کند.
در مورد شیخ درخود معجم آمده ومی گوید که نظیر ایشان در تاریخ نیامده است.
نتیجه:
این روایت از نظر سند هیچ مشکلی ندارد. از نظر دلالت هم بیان کردیم که این ها شریک هستند چون قاتل فقط مباشر نیست، راضی هم در لسان شرع جزء قاتلین است. و اگر این را هم نپذیریم گوئیم این عنوان مشیر است به اینکه این ها ناصبی و دشمن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام هستند.
روزی ام السلمه بعضی ها را احضار کرد (چون شنیده بود که بعضی کنار زمزم به امیرالمومنین علیه السلام جسارت و سب می کنند) و گفت: کدامین از شما به خدا فحش می دهد؟ گفتند: کسی نبوده. گفت: کدامین از شما به رسول خدا فحش می دهد؟ گفت: کدامین از شما به علی فحش می دهد؟ گفتند: ما. گفت: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کسی که سب علی کند مرا سب کرده است و هر کسی مرا سب کند خدا را سب کرده است.
حضرت ام سلمه ام المومنین می خواست استدراج کند و می خواست از ایشان اقرار بگیرد که این ها ( نعوذ بالله) امیر المومنین را سب کردند و می خواست این قائده را برای آن ها بگوید: شما اشتباه نکنید, علی بن ابی طالب را سب نکردید بلکه شما خدا را سب کردید.
پس اینکه در این روایت بیان می کند که امام ذریه قاتلین امام حسین علیه السلام را می کشد، به جهت این است که این ها ناصبی هستند و نواصب یعنی کسانی که خداوند و پیامبر او را سب می کنند و حکم سب کننده پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در فقه قتل است.
ذهبی در تاریخ الاسلام در شرح حال ادهم بن محرز نقل می کند:[15]

قال هشيم، عن أبي ساسان، حدّثني أبيّ الصّيرفيّ: سمعت عبد الملك بن عمير يقول: أتيت الحجّاج و هو يقول لرجل: أنت همدان مولى عليّ؟ فقال: سبّه، قال: ما ذاك جزاؤه منّي، ربّاني و أعتقني، قال: فما كنت تسمعه يقرأ من القرآن؟ قال: كنت أسمعه في قيامه و قعوده و ذهابه و مجيئه يتلو: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا به فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْ ءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً 6: 44 الآية . قال: فابرأ منه. قال: أمّا هذه فلا، سمعته يقول: تعرضون على سبي فسبّوني، و تعرضون على البراءة منّي، فلا تبرءوا منّي فإنّي على الإسلام، قال: أما ليقومنّ إليك رجل يتبرّأ منك و من مولاك، يا أدهم بن محرز قم فاضرب عنقه، فقام يتدحرج كأنّه جعل، و هو يقول: يا ثارات عثمان، فما رأيت رجلا كان أطيب نفسا بالموت منه، فضربه فندر رأسه . إسناده صحيح.
عبدالملک بن عمیر[16]
می گوید: نزد حجاج آمدم و دیدم که حجاج به یک نفر از طائفه ی همدان می گوید: تو دوستار علی هستی؟ گفت: بله گفت: همین الان دشنامش بده. گفت: این جزای او از طرف من نیست، کوچک بودم علی مرا بزرگ کرد، عبد بودم، آزادم کرد. گفت: آیا علی قرآن را می خواند؟ گفت: بله گفت: چه از قرآن می خواند؟ گفت: همیشه قرآن می خواند و این آیه را می خواند « پس چون آنچه را كه بدان پند داده شده بودند فراموش كردند درهاى هر چيزى [از نعمتها] را بر آنان گشوديم تا هنگامى كه به آنچه داده شده بودند شاد گرديدند ناگهان [گريبان] آنان را گرفتيم و يكباره نوميد شدند » گفت: از او بیزاری بجوی. گفت: اما بیزاری نمی جویم، گفت: چرا؟ گفت: شنیدم که امام علیه السلام می فرماید: از شما خواهند خواست که به من دشنام دهید، و از شما می خواهند که از من بیزاری بجوئید پس بیزاری نجوئید، پس بدرستی که من بر اسلام هستم، (برائت از علیعلیه السلام برائت از اسلام است، در زیارت امام هادیعلیه السلام می فرماید: اشهد انک دین الله القیوم، و صراطه المستقیم)
حجاج گفت: الآن کسی را می فرستم که تو را بکشد که از تو و مولای تو تبری می جوید، ای ادهم بن محرز بلند شو، گردن او را بزن، پس با حالت افتخار بلند شد و با حالت ورجه ورجه می گفت: ای لثارات عثمان و همینطور طرف او می رفت، پس مردی را از او آرام تر نسبت به مرگ ندیدم. و تا به او رسید ضربه ای زد و سرش را از تن جدا کرد.
این ادهم بن محرز قاتل امام حسینعلیه السلام نبود امّا روحیاتش حکایت از این دارد که دست کمی از قتله ندارد و شریک است.
پس روایت امام رضاعلیه السلام از نظر سندی مشکلی ندارد و از نظر دلالی هم اشکالی به نظر نمی رسد چون این ها که راضی به کار گذشتگان خود هستند، شریک در قتل هستند و یا اشاره به این دارد که این ها ناصبی هستند.

[1] رجال الکشی، ص616.

[2] در شرح حال آیت الله مرعشی نوشته اند که ایشان جزء خدام افتخاری حرم بوده است روزهای اول اسمش را ثبت کرده است و افتخار هم می کرد.

[3] رجال النجاشی، ص245.

[4] عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج 1، ص262.

[5] عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج 1، ص306.

[6] بشر مریسی از آزاد شده های آل زید بن خطاب (برادر عمر بن خطاب) است، پدر او یهودی بود و او تفکرات عجیبی دارد. برای شرح حال او رجوع شود: سیر اعلام النبلا، ج10، ص200.

[7] تازیخ بغداد، ج11، ص47.

[8] قاموس الرجال، ج 6، ص162.

[9] تاريخ بغداد، 51.

[10] تاريخ بغداد، ج11ص51.

[11] عيون أخبار الرضا- عليه السّلام، ج1، ص228.

[12] عيون اخبار الرضا- عليه السّلام، ج1، ص227- 228.

[13] او انسانی است که به تمام معنای کلمه ساقط است که فساد تمام وجود او را گرفته، و خود اهل سنت از او ناراحتند، که چقدر نسبت به امام علیعلیه السلام. زاویه دارد و چقدر به امام و شیعیان او جسارت می کند

[14] معجم رجال الحذیث، ج10، ص17.

[15] تاریخ الاسلام، ج6، ص40.

[16] او کسی است که وقتی که سفیر امام حسینعلیه السلام. را پرت کردند و او افتاده بود و دست و پا می زد، جلو رفت و سرش را جدا کرد، به او گفتند: این چه کاری بود کردی؟ گفت: می خواستم راحتش کنم