جلسه 1392/10/22

بسم الله الرحمن الرحیم




مقدمه
سخن راجع به بررسی سندی
روایت بشر نخاس که در مورد مادر امام زمان ÷ نقل شده است، می باشد.
راوی اصلی آن، محمد بن بحر
شیبانی است. گفتیم که سه نفر از قدما چنین
روایتی را در منابع خود ذکر نموده اند. در تحقیقاتی که
بنده از مولفین دیدم عمدتا، محمدبن بحر شیبانی را به
اتهام غلو تضعیف نموده اند.به همین جهت ما در جلسه قبل، معنای
غلو را از دیدگاه دگراندیشان و علمای خودمان بیان
کردیم. دگراندیشان حرفی که راجع به غلو و غلات می زنند
نقطه ی ضعفی برای ما نیست. از نظر آن ها، شیعه
ای که امیرالمومنین را بر ابوبکر و عمر، مقدم بداند، غالی
است! این مرز بین تشیع و دیگران و عقیده ی
ماست.
اما غلوی که در کتب ما نقل و
تعریف شده، هیچیک از آن ها - معانی 9 گانه ای که
علامه مجلسی بر شمرده – بر محمدبن بحر شیبانی انطباق ندارد. لذا
اگر کسی هم، او را به غلو متهم کرده باشد اشتباه کرده است. مرحوم
نجاشی و دیگران هم تصریح و اعتراف به این ندارند که او
غالی است. بلکه نسبت به بعضی داده که گفته اند، او غالی است.
کسانی مثل نجاشی از این امر تعجب هم، می کنند. در جلسه
قبل، مقداری از کلام مرحوم مامقانی را در مورد محمدبن بحر
شیبانی نقل نمودیم و اکنون مابقی را عرض می نماییم.
ادامه کلام مرحوم
مامقانی در مورد محمدبن بحر شیبانی
« و اذ لم يثبت غلوّه بل كان المظنون حدوثه من روايته فى الأئمّة (ع) بعض
ما هو اليوم من ضروريات مذهب الشّيعة كان ما سمعته من الشّيخ من كونه عالما بالأخبار
فقيها و ما سمعته من النّجاشى من كون حديثه قريبا من السّلامة مدحا مدرجا له فى الحسان»

مرحوم مامقانی در مقام دفاع از
این شخص بر می آید و می فرماید: نتیجه
ای که ما می گیریم این است که بعضی از
حرفهایی که به ایشان نسبت می دهند امروزه آن ها، از
ضروریات مذهب شیعه است.[ در گذشته، بزر گانی را که قائل به عصمت
ائمه طاهرین و یا قائل به عدم سهو امام بودند غالی می گفتند.]
و همچنین مدح شیخ و نجاشی در مورد وی، لااقل او را در
مرتبه «حسن» قرار می دهد.
«فالأظهر كون الرّجل من الحسان دون الضعفاء و اللّه العالم و لقد اجاد الحائرى
حيث قال ليت شعرى اذا كان الرّجل بنفسه متكلما عالما فقيها و حديثه قريبا من السّلامة
و كتبه جيّدة مفيدة حسنة فما معنى الغلوّ الّذى يرمى به و ليس العجب من ابن الغضائرى
و الكشّى لأنّ كافة علمائنا رضوان اللّه عليهم من عدى الصّدوق ره و اضرابه عند اضرابهما
غلاة لكن العجب ممّن یتبعهما فى الطّعن و الرّمى بالغلوّ فما فى الوجيزة من انّه
ضعيف هذا انتهى كلام الحائرى»
پس اظهر این است که محمدبن بحر
شیبانی در مرتبه حسن قرار دارد و جزء ضعفا نمی باشد و چه
نیکو مرحوم حائری گفته است، کاش می دانستم که معنای غلو
در مورد شخصی که او را متصف به متکلم و فقیه و عالم و روایات
صحیحه و صاحب تالیفات جید می دانند، چه
معنایی دارد؟ و تعجب از کشی و ابن غضائری نمی باشد
زیرا که این دو، بیشتر علمای ما را – به جز شیخ
صدوق و پیروان او – غالی می دانند، بلکه تعجبم از کسانی
است که از این دو نفر در ذم و رمی به غلو، تبعیت می کنند.
و آنچه در وجیزه گفته شده است، ضعیف است.
«و اقول ممّا يكذب نسبة الغلوّ اليه انّ الصّدوق ره نقل فى اكمال الدّين
عن كتاب الرّجل فى تفضيل الأنبياء و الأئمّة صلوات اللّه عليهم على الملائكة فصلا طويلا
ختامه ان محمدا (ص) افضل المخلوقات من الجن و الأنس و الملئكة و فيه تصريح
بان محمدا (ص) مخلوق من المخلوقات كغيره بنحو لا يشتبه على من طالعه و تصفّحه و فيه
شهادة على عدم غلوّه نحو ما يقوله الغلاة من القدم و الحلول فلم يبق الا بمعنى المبالغة
فى تفضيل الحجج على غيرهم و علو رتبتهم و ذلك اليوم من ضروريات المذهب فنسبة الغلوّ
القادح فى الرّاوى الى الرّجل غلط بحسب الظّاهر»[1]
مرحوم مامقانی می فرماید:
از چیزهایی که غلو را نسبت به محمدبن بحر شیبانی،
نفی می کند، نقل روایت شیخ صدوق از ایشان در مورد
برتری انبیاء و ائمه طاهرینعلیهم السلام، بر ملائکه است
و در آخر روایت آمده است که پیامبر |، برتر از همه مخلوقات می باشد.
و تصریح نموده که پیامبر |، مخلوقی از مخلوقات پروردگار است و
چنین تصریحی، شهادت بر عدم غلو محمدبن بحر دارد.[ من نمی دانم
بعضی دنبال چه هستند؟ آیا باید برای توثیق محمدبن
بحر، آیه نازل شود؟ و یا روایات متواتره وارد شود؟ در
توثیق کدام روات - مگر نادراً- آیه و یا حدیث آمده است؟
همه که تنصیص خاص ندارند. چون او روایتی از مادر امام زمان نقل
کرده است، این همه حساسید! وگرنه آنقدر روایت با سند
ضعیفتر از این هست که هیچ اعتراضی نمی کنید.]
و آنچه که از این روایت فهمیده می شود، مبالغه در
برتری حجج الهی بر دیگران و برتری مرتبه آن بزرگواران
می باشد. و چنین مبالغه هایی، امروزه جزء ضروریات
مذهب ما می باشد. [ تفضیل پیامبر اکرم | بر تمام انبیا،
امروز جزء ضروریات اعتقادی ماست. هرچند دگراندیشان و عامه در
چند کتاب خودشان از جمله بخاری، چند روایت را نقل کردند که
پیامبر اکرم فرمودند من از موسی افضل نیستم! این
روایت قطعا مشکل دارد.]
تا اینجا مرحوم مامقانی،
محمد بن بحر شیبانی را از نسبت غلو تبرئه کرده و او را به مرتبه حسان
آوردند. [ البته اگر نگوییم جزء افراد تقه است]، سپس مرحوم
مامقانی در دو کتابشان بحث مفصل و مهمی راجع به غلو و حدود آن و دفاع
از افرادی که به آنها نسبت غلو داده اند، مطرح می کنند که واقعا
شایسته ی مطالعه است. برای یک بار هم که شده با دقت
این مطالب را دیده و مباجثه کنید تا اینطور نباشد که
شخصیتهای بزرگ و جریانهای ارزشی و مهم را به خاطر
اتهامات از دست بدهیم. راویی را از دست بدهیم که
جدای از این روایت دهها روایت دیگر از او نقل شده
است.
کتاب الفوائد الرجالیه مرحوم
مامقانی جلد صفر آن، شرح حال مرحوم ما مقانی و جلدهای یک
و دو، مبانی ایشان است و واقعا کتابی است که شایسته
مطالعه است. البته مراد این نیست که هرچه ایشان فرموده،
باید اتخاذ شود و قبول کرد، بلکه مطالعه آن لازم است، ضمنا در کتاب مقباس
الهدایه هم، بحث غلو را مطرح می کنند.
مرحوم آقای تستری هم بر
همین اساس، یک سری مطالبی را در مقدمه جلد اول و
مطالبی را در جلد 11 یا 12 نقل می کنند که ناظر بر همین ها
است. مرحوم خویی نیز در مقدمه کتاب شریف رجال شان،
مبانی و نظرات شان را مطرح می کنند که ناظر بر سی نکته الفوائد
است.
کلام مرحوم مامقانی در
مقباس الهدایة
مرحوم مامقانی در مقباس
الهدایه در مورد غلو می فرماید:
« المشهور ان الغلاة هم الذین یقولون فی اهل
البیت ما لا یلتزمون اهل البیت کمن یدعی فیه
النبوة...»
مشهور این است که غلات در شأن
اهل بیت چیزی را می گویند که اهل بیت آن را
قبول ندارند مثل اینکه بعضی، ائمه را پیامبر دانسته و یا
ادعای الوهیت در مورد آن ها می کنند. غلات از غلو به
معنای تجاوز از حد، گرفته شده است. مخفی نماند که بسیاری
از علمایی که در اسناد روایت آمده و رمی به غلو شده اند،
در واقع جزء غالیان، نمی باشند.مرحوم مامقانی در اینجا
کلام وحید بهبهانی را نقل می کند که می فرماید:
« اعلم أنّ الظاهر أنّ كثيرا من القدماء سيما
القمّيّين منهم و الغضائري كانوا يعتقدون للأئمّة عليهم السّلام منزلة خاصّة من الرفعة
و الجلالة و مرتبة معيّنة من العصمة و الكمال بحسب اجتهادهم و رأيهم، و ما كانوا يجوّزون
التعدّي عنها، و كانوا يعدّون التعدّي ارتفاعا و غلوّا  على حسب معتقدهم،[2] حتّى أنّهم جعلوا مثل نفي السهو عنهم غلّوا،
بل ربما جعلوا مطلق التفويض إليهم، أو التفويض الذي اختلف فيه كما سنذكر، أو المبالغة
في معجزاتهم و نقل العجائب من خوارق العادات عنهم، أو الإغراق في شأنهم و إجلالهم و
تنزيههم عن كثير من النقائص و إظهار كثير قدرة  لهم و ذكر علمهم بمكنونات السماء و الأرض
ارتفاعا أو مورثا للتهمة به، سيما بجهة أنّ الغلاة كانوا مختفين في الشيعة مخلوطين
بهم مدلّسين.»
بدان که ظاهرا، بسیاری از
قدما، خصوصا قمیین از آن ها و ابن غضائری، بر حسب اجتهاد و
رأی شان، حد مشخصی از رفعت و منزلت و عصمت و کمال را برای ائمه
طاهرینعلیهم السلام، معتقد بودند که عبور از آن حد و مرز را
جایز نمی شمردند و تجاوز از آن حد را غلو می دانستند. آن ها
مسائلی از قبیل، نفی سهو از معصومین، در بعض موارد مطلق
تفویض[3]،
مبالغه در معجزات ائمه، نقل عجایب از خرق عادت آن ها، مبالغه در بزرگداشت آن ها
و تنزیه شان از عیوب و ابراز قدرت بسیار برای آن ها و علم
به مکنونات زمین و آسمان و... را از مصادیق غلو می دانستند. [
در اینجا توجیهی می کند که چرا علما این مسائل را
غلو می دانستند، مرحوم مامقانی می فرماید] چون غلاة پشت
سر همین حرفها قرار می گرفتند. علما ناچار بودند برای
اینکه ریشه ی آنها را بزنند این ها را تضعیف کنند.
می گفتند ما شأن ائمه را فدای شأن خداوند عزوجل می کنیم.[
این هم یک توجیه است تا چقدر مقبول باشد! البته شما حرف حق را
بزن. چرا عقب نشینی می کنی؟ اینها اعتقادات ماست
چرا با خجالت بیان می کنی؟]
البته ما باید خوشبین
باشیم. ما که افرادی مثل شیخ صدوق را نمی توانیم از
دست بدهیم. شما فرمایشات مرحوم خویی را ملاحظه کنید
که فردی جمله ای به صدوق نسبت داده که ایشان در زیارت
جامعه دست برده و 20 سطر در زیارت جامعه هست که در نقل ایشان
نیست. صدوق را زیر سوال می برد. مرحوم خویی ناراحت
می شود و می فرماید زیر سوال بردن شیخ صدوق، از کج
سلیقگی است. بعد مرحوم خویی جواب می دهد که
این 20 سطر را کفعمی که متاخر از صدوق است و مقام و طریقش هم
فرق می کند، نقل کرده است. پس ما نمی توانیم اینها را از
دست بدهیم و همین مقدار قبول داریم که اینها علمای
ما - نه از معصومین - هستند. چون عصمت در اینها نبوده و
اشتباهاتی هم داشته اند.
مرحوم مامقانی ادامه کلام مرحوم
وحید را نقل می کند: «و بالجملة: الظاهر أنّ القدماء كانوا مختلفين في المسائل الاصوليّة أيضا،
فربما كان شيء عند بعضهم فاسدا أو كفرا أو غلوا أو تفويضا أو جبرا أو تشبها أو غير
ذلك، و كان عند آخر مما يجب اعتقاده، أو لا هذا و لا ذاك»
و خلاصه اینکه، ظاهر این
است که قدما در مسائل اصولی هم [مثل مسائل فقهی] با هم اختلاف داشته
اند[4]
پس چه بسا چیزی در نزد بعضی از آن ها فاسد یا کفر
یا غلو یا تفویض یا جبر و یا تشبه و... بوده است و
در حالیکه در نزد عده ای دیگر، از چیزهایی
بوده است که اعتقاد به آن را واجب می دانسته اند و یا هیچ کدام
از این موارد نبوده است.
«و ربما كان منشأ جرحهم بالامور المذكورة وجدان الرواية الظاهرة فيها منهم
كما أشرنا آنفا، أو ادّعاء أرباب المذاهب كونه منهم، أو روايتهم عنه.و ربما كان
المنشأ روايتهم المناكير عنه، إلى غير ذلك. فعلى هذا ربما يحصل التأمّل في جرحهم بأمثال
الامور المذكورة»
و چه بسا منشأ جرح کسانی که
چنین اعتقادی داشته اند، وجود روایاتی که ظاهرش جرح
چنین اعتقاداتی بوده و یا اینکه صاحبان مذاهب دیگر،
این افراد را جرح می کرده و یا اینکه این افراد از
دیگران، نقل روایت می کردند و یا اینکه روایت
منکر نقل می نمودند. و آنچه در این باره باید گفت این است
که باید در جرح قطعا، تامل نمود و باید منشأ جرح را جستجو کرد.
«...ثم اعلم أنّه و الغضائري ربما ينسبان الراوي إلى الكذب و وضع الحديث
أيضا بعد ما نسباه إلى الغلو، و كأنّه لروايته ما يدلّ عليه، و لا يخفى ما فيه. و ربما
كان غيرهما أيضا كذلك، فتأمّل.» [5]
پس بدان که افرادی مثل
غضائری، در ابتدا نسبت غلو به افراد داده و سپس حدیث او را جعلی
دانسته و نسبت کذب به او می دهند [ و چنین نسبتی] چه بسا به
خاطر روایتی است که دلالت بر غلو آن شخص می کند [ چون به نظر
غضائری این حدیث دلالت بر غلو دارد، پس ناقل این
روایت، غالی و روایتش جعلی است]






[1]مامقانی،
تنقیح المقال، ج2، ص 90 (چاپ رحلی).



[2]شما
به بحارالانوار جلد 25نگاه کنید که چطور شیخ مفید به قمی ها
حمله می کند. می گوید این چه طرز تفکری است که شما
نسبت به ائمه دارید؟ بعضیی از طلبه ها که از قم می آیند
حرفهایی می زنند که آدم تعجب می کند. می گویند
حرف صدوق است! بعید است حرف ایشان باشد. حرف ایشان هم باشد
اشتباه کرده است مدرسه بغداد با مدرسه قم طرف شد و حقایق را
تبیین کردند. .



[3]آیا
ائمه طاهرین چیزی به آنها تفویض شده یا نه؟
کافی شریف را نگاه کنید،«فرض الله و فرض النبی» آیا
به ائمه طاهرین، احکام، تفویض شده است، البته آن ها إعمال نکردند.
خلاصه مطلق التفویض یا تفویض مختلف فیه).




[4]در
مسائل فقهی مثلا کشمش اگر پخته شود آیا خوردنش حرام است و نجس
می باشد؟ عده ای می گفتند؛ بله حرام است. عده ای
دیگر می گفتند؛ خیر حرام نیست. می گویند
فقیهی که خوردن کشمش پخته را حرام نمی دانست، فقیه
دیگری را که کشمش پخته را حرام می دانست، دعوت کرد و برای
ناهار او، پلو کشمش آورد. آن فقیه نگاهی کرد و گفت: دعوتنا و
آذیتنا، لذا بلند شد و رفت و از آن نخورد. خب این فقیه است و آن
هم فقیه است. همانطور که در مسائل فقهی اختلاف نظر است در مسائل اصولی
هم بین بزرگان ما اختلافاتی بوده است. شخصی چیزی را
غلو یا کفر یا جبر می دانسته و دیگری،
اینگونه نمی دانسته است. .



[5]مامقانی،
مقباس الهدایه، چاپ سنگي، ص88.