جلسه 1392/09/09

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
بررسی دلائل و روایات
مربوط به ولادت امام زمان # موضوع بحث ما بود. در جلسات قبل، روایات
متعددی را در مورد اثبات ولادت امام زمان #، بیان کرده و اکنون
روایت بعدی را بیان می کنیم. این
روایت، از امام هادی × است و ما این روایت را، در
محورهای زیر، بررسی می کنیم
محور اول: متن روایت
محور دوم: مصادر و منابع روایت
محور سوم: بررسي سند روایت
محور چهارم: بحث دلالی و معارضات
روایت.
در ابتدا متن روایت را می خوانیم.مرحوم
صدوق روایت را از نوفلی و او هم از احمدبن عیسی وشاء
بغدادی و او هم از احمدبن عیسی قمی و او هم از آقای
شیبانی و او هم از بشر نخاس نقل می کند:
روایت بيست و هفتم
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ
عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ النَّوْفَلِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ
بْنُ عِيسَى الْوَشَّاءِ الْبَغْدَادِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ طَاهِرٍ
الْقُمِّيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ بَحْرٍ
الشَّيْبَانِيُّ قَالَ: وَرَدْتُ كَرْبَلَاءَ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَمَانِينَ وَ
مِائَتَيْنِ قَالَ وَ زُرْتُ قَبْرَ غَرِيبِ رَسُولِ اللَّهِ ص ثُمَّ انْكَفَأْتُ
إِلَى مَدِينَةِ السَّلَامِ مُتَوَجِّهاً إِلَى مَقَابِرِ قُرَيْشٍ فِي وَقْتٍ
قَدْ تَضَرَّمَتِ الْهَوَاجِرُ وَ تَوَقَّدَتِ السَّمَائِمُ فَلَمَّا وَصَلْتُ
مِنْهَا إِلَى مَشْهَدِ الْكَاظِمِ ع وَ اسْتَنْشَقْتُ نَسِيمَ تُرْبَتِهِ
الْمَغْمُورَةِ مِنَ الرَّحْمَةِ الْمَحْفُوفَةِ بِحَدَائِقِ الْغُفْرَانِ
أَكْبَبْتُ عَلَيْهَا بِعَبَرَاتٍ مُتَقَاطِرَةٍ وَ زَفَرَاتٍ مُتَتَابِعَةٍ-وَ
قَدْ حَجَبَ الدَّمْعُ طَرْفِي عَنِ النَّظَرِ فَلَمَّا رَقَأَتِ الْعَبْرَةُ وَ
انْقَطَعَ النَّحِيبُ فَتَحْتُ بَصَرِي فَإِذَا أَنَا بِشَيْخٍ قَدِ انْحَنَى
صُلْبُهُ وَ تَقَوَّسَ مَنْكِبَاهُ وَ ثَفِنَتْ جَبْهَتُهُ وَ رَاحَتَاهُ وَ هُوَ
يَقُولُ لِآخَرَ مَعَهُ عِنْدَ الْقَبْرِ يَا ابْنَ أَخِي لَقَدْ نَالَ عَمُّكَ
شَرَفاً بِمَا حَمَّلَهُ السَّيِّدَانِ مِنْ غَوَامِضِ الْغُيُوبِ وَ شَرَائِفِ
الْعُلُومِ الَّتِي لَمْ يَحْمِلْ مِثْلَهَا إِلَّا سَلْمَانُ وَ قَدْ أَشْرَفَ
عَمُّكَ عَلَى اسْتِكْمَالِ الْمُدَّةِ وَ انْقِضَاءِ الْعُمُرِ وَ لَيْسَ يَجِدُ
فِي أَهْلِ الْوَلَايَةِ رَجُلًا يُفْضِي إِلَيْهِ بِسِرِّهِ
آقای شبیانی که ناقل جریان است می گويد:«
در سال دويست و هشتاد و شش (زمان غبیت صغری ) برای زیارت
امام حسین × وارد كربلا شدم و قبر آن غريب فرزند رسول خدا | را زيارت كردم سپس برای زیارت ائمه
سامراء به جانب بغداد رو كردم تا مقابر قريش را زيارت كنم و در آن وقت گرما در
نهايت خود بود و بادهاى داغ مى وزيد و چون به مشهد امام كاظم × رسيدم نسيم تربت آكنده از رحمت وى را، استشمام
نمودم كه در باغهاى مغفرت در پيچيده بود، با اشكهاى پياپى و ناله هاى دمادم بر وى
گريستم. اشك چشمانم را فراگرفته بود و نمى توانستم ببينم و چون از گريه باز
ايستادم و ناله ام قطع گرديد، ديدگانم را گشودم، پيرمردى را ديدم پشت خميده با
شانه هاى منحنى كه پيشانى و هر دو كف دستش پينه سجده داشت و به شخص ديگرى كه نزد
قبر، همراه او بود مى گفت: اى برادرزاده! عمويت به واسطه علوم شريفه و اسرار
پیچیده ای كه آن دو بزرگوار به وی سپرده اند، شرف بزرگى
يافته است كه كسى جز سلمان بدان شرف نرسيده است و اكنون که مدّت حيات وى [عمویت]
به اتمام رسیده و عمرش سپرى گرديده است، از اهل ولايت مردى را نمى يابد كه
سرّش را به وى بسپارد.
قُلْتُ يَا نَفْسُ لَا
يَزَالُ الْعَنَاءُ وَ الْمَشَقَّةُ يَنَالانِ مِنْكِ بِإِتْعَابِيَ الْخُفَّ وَ
الْحَافِرَفِي طَلَبِ الْعِلْمِ وَ قَدْ قَرَعَ سَمْعِي مِنْ هَذَا الشَّيْخِ
لَفْظٌ يَدُلُّ عَلَى عِلْمٍ جَسِيمٍ وَ أَثَرٍ عَظِيمٍ فَقُلْتُ أَيُّهَا
الشَّيْخُ وَ مَنِ السَّيِّدَانِ قَالَ النَّجْمَانِ الْمُغَيَّبَانِ فِي الثَّرَى
بِسُرَّ مَنْ رَأَى فَقُلْتُ إِنِّي أُقْسِمُ بِالْمُوَالاةِ وَ شَرَفِ مَحَلِّ
هَذَيْنِ السَّيِّدَيْنِ مِنَ الْإِمَامَةِ وَ الْوِرَاثَةِ إِنِّي خَاطِبٌ
عِلْمَهُمَا وَ طَالِبٌ آثَارَهُمَا وَ بَاذِلٌ مِنْ نَفْسِيَ الْإِيمَانَ
الْمُؤَكَّدَةَ عَلَى حِفْظِ أَسْرَارِهِمَا قَالَ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً فِيمَا
تَقُولُ فَأَحْضِرْ مَا صَحِبَكَ مِنَ الْآثَارِ عَنْ نَقَلَةِ أَخْبَارِهِمْ
فَلَمَّا فَتَّشَ الْكُتُبَ وَ تَصَفَّحَ الرِّوَايَاتِ مِنْهَا قَالَ صَدَقْتَ
أَنَا بِشْرُ بْنُ سُلَيْمَانَ النَّخَّاسُ مِنْ وُلْدِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ
أَحَدُ مَوَالِي أَبِي الْحَسَنِ وَ أَبِي مُحَمَّدٍ ع وَ جَارُهُمَا بِسُرَّ
مَنْ رَأَى قُلْتُ فَأَكْرِمْ أَخَاكَ بِبَعْضِ مَا شَاهَدْتَ مِنْ آثَارِهِمَا
قَالَ كَانَ مَوْلَانَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ ع
فَقَّهَنِي فِي أَمْرِ الرَّقِيقِ فَكُنْتُ لَا أَبْتَاعُ وَ لَا أَبِيعُ إِلَّا
بِإِذْنِهِ فَاجْتَنَبْتُ بِذَلِكَ مَوَارِدَ الشُّبُهَاتِ حَتَّى كَمَلَتْ
مَعْرِفَتِي فِيهِ فَأَحْسَنْتُ الْفَرْقَ فِيمَا بَيْنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ

با خود گفتم اى نفس! هميشه از جانب تو
رنج و تعب مى كشم و با پاى برهنه و در كفش براى كسب علم به این طرف و آن طرف
مى روم و اكنون، گوشم از اين پیرمرد، سخنى را مى شنود كه بر علم فراوان و
آثار عظيم وى دلالت دارد. گفتم: شيخ! آن دو سيّد؛ چه كسانى هستند؟ گفت: آن دو
ستاره نهان كه در سرّ من رأى خفته اند.
گفتم: به موالات و شرافت محلّ آن دو در
امامت و وراثت، سوگند ياد مى كنم كه من جوياى علوم و طالب آثار آنها هستم و به جان
خودم سوگند؛ كه حافظ اسرار آنان باشم. گفت: اگر در گفتارت صادق هستى آنچه از آثار
و اخبار آنان دارى بياور، لذا هنگامی که كتب و روايات ـ نوشته هايم ـ را بررسى
كرد، گفت: راست مى گويى! من بشر بن سليمان نخّاس از فرزندان ابو ايّوب انصارىّ و
يكى از مواليان و دوستداران امام هادى و امام عسكرىّ عليهما السّلام و همسايه آنها
در «سرّمن راى» بودم. گفتم: [این صحبت در زمانی است که از شهادت امام
عسکری علیهم السلام، 36 سال می گذرد] برادرت را به ذكر برخى از
مشاهدات خود از آثار آنان گرامى بدار، گفت: مولاى ما امام هادى × مسائل بنده فروشى را به من آموخت و من جز با اذن او
خريد و فروش نمى كردم، به همین جهت؛ از موارد شبهه ناك اجتناب مى كردم تا
آنكه معرفتم در اين باب كامل شد و فرق ميان حلال و حرام را نيكو دانستم.
فَبَيْنَمَا أَنَا ذَاتَ
لَيْلَةٍ فِي مَنْزِلِي بِسُرَّ مَنْ رَأَى وَ قَدْ مَضَى هَوَى مِنَ اللَّيْلِ
إِذْ قَرَعَ الْبَابَ قَارِعٌ فَعَدَوْتُ مُسْرِعاً فَإِذَا أَنَا بِكَافُورٍ
الْخَادِمِ رَسُولِ مَوْلَانَا أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ ع
يَدْعُونِي إِلَيْهِ فَلَبِسْتُ ثِيَابِي وَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَرَأَيْتُهُ
يُحَدِّثُ ابْنَهُ أَبَا مُحَمَّدٍ وَ أُخْتَهُ حَكِيمَةَ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ
فَلَمَّا جَلَسْتُ قَالَ يَا بِشْرُ إِنَّكَ مِنْ وُلْدِ الْأَنْصَارِ وَ هَذِهِ
الْوَلَايَةُ لَمْ تَزَلْ فِيكُمْ يَرِثُهَا خَلَفٌ عَنْ سَلَفٍ فَأَنْتُمْ
ثِقَاتُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ إِنِّي مُزَكِّيكَ وَ مُشَرِّفُكَ بِفَضِيلَةٍ تَسْبِقُ
بِهَا شَأْوُ الشِّيعَةِ فِي الْمُوَالاةِ بِهَا بِسِرٍّ أَطَّلِعُكَ عَلَيْهِ وَ
أُنْفِذُكَ فِي ابْتِيَاعِ أَمَةٍ
يك شب كه در «سرّمن راى» در خانه خود
بودم و پاسى از شب گذشته بود، كسى در خانه را كوفت، شتابان به پشت درآمدم ديدم
كافور فرستاده امام هادى × است [ کافور در
حدیث أحمد بن اسحاق قمي هم نقش داشت] كه مرا به نزد او فرا مى خواند، لباس
پوشيدم و بر او وارد شدم ديدم با فرزندش ابو محمّد (امام حسن عسکری) و
خواهرش حكيمه خاتون از پس پرده گفتگو مى كند، چون نشستم فرمود: اى بشر! تو از
فرزندان انصار هستی و ولايت ائمّه ×، نسل
در نسل در ميان شما بوده است. شما مورد اعتماد ما اهل بيت هستيد. مى خواهم تو را
به فضيلتى، مشرّف سازم كه به وسیله آن بر ساير شيعيان در موالات ما سبقت
بجويى، لذا، تو را از سرّى مطّلع مى كنم و براى خريد كنيزى گسيل مى دارم.
فَكَتَبَ كِتَاباً
مُلْصَقاً بِخَطٍّ رُومِيٍّ وَ لُغَةٍ رُومِيَّةٍ وَ طَبَعَ عَلَيْهِ بِخَاتَمِهِ
وَ أَخْرَجَ شستقة [شِقَّةً] صَفْرَاءَ فِيهَا مِائَتَانِ وَ عِشْرُونَ دِينَاراً
فَقَالَ خُذْهَا وَ تَوَجَّهْ بِهَا إِلَى بَغْدَادَ وَ احْضُرْ مَعْبَرَ
الْفُرَاتِ ضَحْوَةَ كَذَا فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَى جَانِبِكَ زَوَارِقُ
السَّبَايَا وَ بَرْزَنُ الْجَوَارِي مِنْهَا فَسَتَحْدِقُ بِهِمْ طَوَائِفُ
الْمُبْتَاعِينَ مِنْ وُكَلَاءِ قُوَّادِ بَنِي الْعَبَّاسِ وَ شَرَاذِمُ مِنْ
فِتْيَانِ الْعِرَاقِ فَإِذَا رَأَيْتَ ذَلِكَ فَأَشْرِفْ مِنَ الْبُعْدِ عَلَى
الْمُسَمَّى عُمَرَ بْنَ يَزِيدَ النَّخَّاسَ عَامَّةَ نَهَارِكَ إِلَى أَنْ
يُبْرِزَ لِلْمُبْتَاعِينَ جَارِيَةً صِفَتُهَا كَذَا وَ كَذَا لَابِسَةً
حَرِيرَتَيْنِ صَفِيقَتَيْنِ تَمْتَنِعُ مِنَ السُّفُورِ وَ لَمْسِ الْمُعْتَرِضِ
وَ الِانْقِيَادِ لِمَنْ يُحَاوِلُ لَمْسَهَا وَ يَشْغَلُ نَظَرَهُ بِتَأَمُّلِ
مَكَاشِفِهَا مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ الرَّقِيقِ فَيَضْرِبُهَا النَّخَّاسُ
فَتَصْرَخُ صَرْخَةً رُومِيَّةً فَاعْلَمْ أَنَّهَا تَقُولُ وَا هَتْكَ سِتْرَاهْ
آن گاه نامه اى
به خط و زبان رومى نوشت و آن را در پيچيد و به خاتم خود ممهور ساخت و دستمال زرد
رنگى را كه در آن دويست و بيست دينار بود بيرون آورد و فرمود: آن را بگير و به
بغداد برو و ظهر فلان روز در معبر نهر فرات حاضر شو و چون زورقهاى اسيران
(قایقهای حامل اسیران) آمدند، جمعى از وكيلان فرماندهان بنى
عبّاس و خريداران و جوانان عراقى دور آن ها را حلقه زنند. پس چون، چنين ديدى، در
طول روز، شخصى به نام عمر بن يزيد برده فروش را زير نظر بگير و چون كنيزى را كه
صفتش چنين و چنان است و دو تكه پارچه حرير در بردارد براى فروش عرضه بدارد و آن
كنيز از (رخ نمودن) و لمس كردن خريداران و اطاعت آنان سرباز زند، برده فروش آن
كنيز را بزند و او به زبان رومى ناله و زارى كند و بدان كه گويد: واى از هتك ستر
من!
فَيَقُولُ بَعْضُ
الْمُبْتَاعِينَ عَلَيَّ بِثَلَاثِمِائَةِ دِينَارٍ فَقَدْ زَادَنِي الْعَفَافُ
فِيهَا رَغْبَةً فَتَقُولُ بِالْعَرَبِيَّةِ لَوْ بَرَزْتَ فِي زِيِّ سُلَيْمَانَ
وَ عَلَى مِثْلِ سَرِيرِ مُلْكِهِ مَا بَدَتْ لِي فِيكَ رَغْبَةٌ فَاشْفَقْ عَلَى
مَالِكَ فَيَقُولُ النَّخَّاسُ فَمَا الْحِيلَةُ وَ لَا بُدَّ مِنْ بَيْعِكِ
فَتَقُولُ الْجَارِيَةُ وَ مَا الْعَجَلَةُ وَ لَا بُدَّ مِنِ اخْتِيَارِ
مُبْتَاعٍ يَسْكُنُ قَلْبِي إِلَيْهِ وَ إِلَى أَمَانَتِهِ وَ دِيَانَتِهِ
فَعِنْدَ ذَلِكَ قُمْ إِلَى عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ النَّخَّاسِ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ
مَعِي كِتَاباً مُلْصَقاً لِبَعْضِ الْأَشْرَافِ كَتَبَهُ بِلُغَةٍ رُومِيَّةٍ وَ
خَطٍّ رُومِيٍّ وَ وَصَفَ فِيهِ كَرَمَهُ وَ وَفَاءَهُ وَ نُبْلَهُ وَ سَخَاءَهُ
فَنَاوِلْهَا لِتَتَأَمَّلَ مِنْهُ أَخْلَاقَ صَاحِبِهِ فَإِنْ مَالَتْ إِلَيْهِ
وَ رَضِيَتْهُ فَأَنَا وَكِيلُهُ فِي ابْتِيَاعِهَا مِنْكَ
يكى از خريداران گويد:
من او را سيصد دينار خواهم خريد كه عفاف او باعث مزيد رغبت من شده است و او به
زبان عربى گويد: اگر در لباس حضرت سليمان × و كرسى سلطنت او جلوه كنى در تو رغبتى
ندارم، اموالت را بيهوده خرج مكن! برده فروش گويد: چاره چيست؟ گريزى از فروش تو
نيست، آن كنيز گويد: چرا شتاب مى كنى بايد خريدارى باشد كه دلم به امانت و ديانت
او اطمينان يابد، در اين هنگام برخيز و به نزد عمر بن يزيد برو و بگو: من نامه اى
سربسته از يكى از اشراف (یعنی سادات) دارم كه به زبان و خط رومى نوشته
و كرامت و وفا و بزرگوارى و سخاوت خود را در آن نوشته است نامه را به آن كنيز بده
تا در خلق و خوى صاحب خود تأمّل كند اگر به او مايل شد و بدان رضا داد، من وكيل آن
شخص هستم تا اين كنيز را براى وى خريدارى كنم.
قَالَ بِشْرُ بْنُ سُلَيْمَانَ
النَّخَّاسُ فَامْتَثَلْتُ جَمِيعَ مَا حَدَّهُ لِي مَوْلَايَ أَبُو الْحَسَنِ ع
فِي أَمْرِ الْجَارِيَةِ فَلَمَّا نَظَرَتْ فِي الْكِتَابِ بَكَتْ بُكَاءً
شَدِيداً وَ قَالَتْ لِعُمَرَ بْنِ يَزِيدَ النَّخَّاسِ بِعْنِي مِنْ صَاحِبِ
هَذَا الْكِتَابِ وَ حَلَفَتْ بِالْمُحَرِّجَةِ الْمُغَلَّظَةِ إِنَّهُ مَتَى
امْتَنَعَ مِنْ بَيْعِهَا مِنْهُ قَتَلَتْ نَفْسَهَا فَمَا زِلْتُ أُشَاحُّهُ فِي
ثَمَنِهَا حَتَّى اسْتَقَرَّ الْأَمْرُ فِيهِ عَلَى مِقْدَارِ مَا كَانَ
أَصْحَبَنِيهِ مَوْلَايَ ع مِنَ الدَّنَانِيرِ فِي الشستقة [الشِّقَّةِ]
الصَّفْرَاءِ فَاسْتَوْفَاهُ مِنِّي وَ تَسَلَّمْتُ مِنْهُ الْجَارِيَةَ ضَاحِكَةً
مُسْتَبْشِرَةً وَ انْصَرَفْتُ بِهَا إِلَى حُجْرَتِيَ الَّتِي كُنْتُ آوِي
إِلَيْهَا بِبَغْدَادَ فَمَا أَخَذَهَا الْقَرَارُ حَتَّى أَخْرَجَتْ كِتَابَ
مَوْلَاهَا ع مِنْ جَيْبِهَا وَ هِيَ تَلْثِمُهُ وَ تَضَعُهُ عَلَى خَدِّهَا وَ
تُطْبِقُهُ عَلَى جَفْنِهَا وَ تَمْسَحُهُ عَلَى بَدَنِهَا فَقُلْتُ تَعَجُّباً
مِنْهَا أَ تَلْثِمِينَ كِتَاباً وَ لَا تَعْرِفِينَ صَاحِبَهُ قَالَتْ أَيُّهَا
الْعَاجِزُ الضَّعِيفُ الْمَعْرِفَةِ بِمَحَلِّ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ
أَعِرْنِي سَمْعَكَ وَ فَرِّغْ لِي قَلْبَكَ أَنَا مَلِيكَةُ بِنْتُ يَشُوعَا بْنِ
قَيْصَرَ مَلِكِ الرُّومِ وَ أُمِّي مِنْ وُلْدِ الْحَوَارِيِّينَ تُنْسَبُ إِلَى
وَصِيِّ الْمَسِيحِ شَمْعُونَ أُنَبِّئُكَ الْعَجَبَ الْعَجِيب ...»[1]
بشر بن سليمان گويد: همه دستورات مولاى
خود امام هادى × را در باره خريد آن كنيز بجاى
آوردم و چون در نامه نگريست به سختى گريست و به عمربن يزيد گفت: مرا به صاحب اين
نامه بفروش! و سوگند اكيد بر زبان جارى كرد كه اگر او را به صاحب نامه نفروشد خود
را خواهد كشت، درباره بهاى آن گفتگو كردم تا آنكه بر همان مقدارى كه مولايم در
دستمال زرد رنگ همراهم كرده بود توافق كرديم و دينارها را از من گرفت و من هم كنيز
را خندان و شادان تحويل گرفتم و به حجره اى كه در بغداد داشتم آوردم، چون به حجره
درآمد نامه مولايم را از جيب خود درآورده و آن را مى بوسيد و به گونه ها و چشمان
و بدن خود مى نهاد و من از روى تعجّب به او گفتم: آيا نامه كسى را مى بوسى كه او
را نمى شناسى؟ گفت: اى درمانده و اى كسى كه به مقام اولاد انبياء معرفت كمى دارى! [
ببنید! کسی که رومی است و در بلاد غيراسلام به دنیا آمده
و بزرگ شده است، از کسی که همسایه امام است و در خانواده آن ها بزرگ
شده معرفتش بیشتر است و می گوید: معرفت شما به این
خانواده کم است.] به سخن من گوش فرادار و دل به من بسپار. [که من چه کسی
هستم؟] من مليكه دختر يشوعا فرزند قيصر روم هستم و مادرم از فرزندان حواريون يعنى
شمعون وصىّ مسيح است و براى تو داستان شگفتى نقل مى كنم،
بقیه مباحث را إن شاء الله، فردا
دنبال می کنیم.






[1]شیخ
صدوق، کمال الدین، ج2، ص 417، باب 41، ح1.