جلسه 1391/02/11

بسم الله الرحمن الرحیم




روايات خاصه
همه روایات عامه را که در کتب
اهل سنت راجع به یاجوج و ماجوج، ریشه آنها و سرنوشت آنها بود،
بررسی شد. و روایتی نیست که ما آن را نیاورده
باشیم. حال ببینیم خاصه نسبت به این جریان چه نقل
می کنند. شاید مفصل ترین و جامع ترین کتابی که
روایات یأجوج و مأجوج را جمع کرده کتاب نور الثقلین باشد که ما
قبلا اشاره ای به آن کردیم.
نورالثقلین چاپ دارالکتب
العلمیه ج3 ص 307 در سوره کهف ذیل آیه قالوا یا
ذالقرنین ان یاجوج و ماجوج... ده روایت می آورند که ما
آنها را بررسی می کنیم:
روایت اول:
از علل الشرایع مرحوم صدوق به
سند ایشان از سهل بن زیاد[1]
از حضرت عبدالعظیم حسنی و او هم از امام هادی(ع)
حدیثی طولانی نقل می کند که مورد بحث ما چند سطر است که
حاصلش این است که حام و یافث از اولاد حضرت نوح ع تخلفی انجام
دادند که حضرت نفرینشان کرد و این نفرین در نسل اینها اثر
گذاشته موجب بوجو آمدن یأجوج و مأجوج از نسل اینها شد.
از این روایت این
مقدار استفاده می شود که ریشه و اصل و نسب اینها به یافث
و حام بر می گردد. در این حدیث امام هادی عليه السلام
نقل می کنند که فرزندان حضرت نوح عليه السلام حین صارت بهم السفینة دعی نوحا
یغیرالله صلب حام و یافث؛
او دعا کرد که نسل و صلب اینها تغییر کند، سپس ایشان مطلب
را نیاورده و می گوید روایت را در ذیل آیه و
هی تجری بهم موج کالجبال؛ بیان نموده ام، که شاهد کلام در آنجا
اینکه یأجوج و مأجوج ریشه شان به فرزندان حضرت آدم ع می رسد. و فیه یقول
جمیع الترک[2]و
الصغالب و یأجوج و مأجوج و الصین من یافث حیث کانوا؛
روایت دوم:
روایتی است که روضه
کافی از مجاهد از ابن عباس نقل می کند که: سئل (حال یا از حضرت
سوال شد یا اینکه خود ابن عباس سوال کرد از) امیر
المومنین ع عن الخلق از خلق خدا سوال شد و حضرت فرمودند: خلق الله الفا و ماتین فی
البر و الفا و ماتین فی البحر؛ مراد از خلق نوع و صنف مخلوقات است. و اجناس بنی آدم سبعون جنسا و
الناس من ولد آدم؛ یعنی همه انسانها
فرزندان آدم هستند ما خلا یاجوج و ماجوج؛
منظور این روایت چیست آیا اینها از جنس بشر
نیستند؟ ظاهرا مراد همین است. حد دلالت این روایت
همین مقدار است که در ارتباط با اصل و نسب و ریشه اینها بحث
می کند. اما تفاصیلی که در کتب عامه بود در کتابهای ما
نیست و معرض عنه است. ما کلام علامه را بیان می کنیم که
علمای ما واقعا قصدي داشتند در بی اعتنائی به این سنخ
روایات کما اینکه خود اهل سنت هم این سنخ روایات را اعتنا
نکرده اند مثلا گاهی روایتی را فقط ابن حماد یا تنها دو
یا سه نفر نقل می کنند. از طرفی در سند این روایت
مجاهد وجود دارد که از نظر رجالی مشکل دارد.
روایت سوم:
مرحوم ابن بابویه در
تفسیرش از امام صادق ع راجع به زاد و ولد اینها روایتی را
از حضرت نقل می کند که ایشان فرمودند: لیس
منهم رجل یموت حتی یولد له من صلبه
الف ولد مذکر؛ نسل اینها به
گونه ای زیاد است که یکی از اینها نمی
میرد مگر اینکه هزار فرزند مذکر از نسلش ببینید. هم اکثر خلق خلقوا بعد الملائکة؛
این روایت تنها در همین حد بیان می کند.
دو روایت
قبلی ریشه و نسب اینها را بیان می کرد و این
روایت تعدادشان را.
روایت چهارم:
نورالثقلین این
روایت را که در ارتباط با محل سكونت یأجوج و مأجوج است به نقل از خصال
صدوق از امام صادق ع بیان می کند که: الدنیا سبعة اقالیم، یاجوج و ماجوج، روم،
صین، زنج، قوم موسی، و اقلیم بابل ؛ دنیا
هفت منطقه است که دو منطقه از آن در دست یأجوج و مأجوج است.
ما می بینیم
این قبیل روایات را مرحوم صدوق در كتابهائي مثل علل
الشرایع و خصال نقل می کند اما در کتبی مثل من لا یحضره
الفقیه نقل نمی کند. این کتب از نظر اعتبار با هم فرق دارند،
آنهم باتوجه به مطلبی که ایشان در مقدمه من لا یحضر می گویند
که این مطالبی که من در این کتاب نقل می کنم حجت است
بین من و بین خداوند متعال. این شهادت تنها اختصاص به من
لایحضر دارد و در کتابهای دیگر ایشان چنین
مطلبی را بیان نمی کنند و نمی فرمایند: حجت
بینی و بین الله. پس اگر ایشان اینگونه
روایات را در امثال علل و خصال نقل می کند و چنین شهادتی
نمی دهد، حتما یک هدفی را دنبال می کرده است. مثلا مرحوم
صدوق در کتاب علل الشرایع به دنبال روایاتی است که در آن علت
آمده مثلا خلق الله السماء لان السماء... چرا نماز صبح جهرا؟ لان...
یعنی ایشان به دنبال روایاتی بوده که بر این
اساس است. یا خصال که حساب دیگری دارد و آن بیان عدد است
و ایشان در آن از یکی دو تا شروع می کند تا چند هزار.
بنابراین در هر کتابی ایشان یک مبنائی را انتخاب
کرده و بر اساس آن روایات را آورده است.
عمده روایاتی که از اهل
بیت ع رسیده یا طریقش عامی است مثل روایت
مجاهد یا طریقش خاصه است که به هر حال بیش از این چهار
روایت نیست. یعنی بیان مسکن، ریشه، نسب و
تعداد آنها نه بیشتر.
شش روایت دیگر هم صاحب
تفسیر نورالثقلین مرحوم عبد علی ابن جمعه هویزی که
تقریبا معاصر مرحوم حر عاملی بوده آورده است که برخی از آنها از
عامه و برخی دیگر بیان برخی از مفسرین است. حال همه
آنها را ما به عنوان روایت تلقی کرده و بیان می کنیم.
روایت پنجم:
مجمع البیان که مبنایش نقل
روایات عامه سپس نقل روایات خاصه است و گاهی هم در آخر
ترجیح می دهند. در اینجا از حویزي نقل می کنند که
خواندیم، که از پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) راجع به
یأجوج و مأجوج پرسیدند که پیامبر فرمودند: یاجوج امة و ماجوج امة؛ هرکدام
برای خودشان یک امتی هستند. کل امة اربع ماة امة؛
تقریبا شکل هرم که هر امتی از اینها چهارصد امت است لا یموت رجل منهم حتی
ینظر الی الف مذکر من صلبه؛
نه اينكه هزار نفرشخص عادی بلکه کل قد حمل السلاح؛ همه باید
مفسد و جنگجو باشند قلت
یا رسول صفه لنا قال هم ثلاثة اصناف منهم امثال الارز؛
گفتیم چیستند اینها حضرت فرمودند: شجر طویل بالشامو منهم طویل القامة وصنف منهم
طولهم و عرضهم سواء و هولاء الذینلا
یقوم لهم جبل ولا حدید؛ نه کوه
می تواند در برابر اینها سد شود و نه آن سلاحهای آهنی و صنف منهم یفترش احدهم
احدی اذنیه و یلتحق بالاخری؛
برخی از اینها گوشهاشان خیلی بلند است و همانند كيسه خواب
همراهشان است و هنگام خواب یک گوش آنها تشک و دیگری روانداز
می شود. ولا
یمرون بعین و لا وحش ولا جمل ولا خنزیر الا اکلوه صالا؛
به هیچ چیز، نه آب، نه درنده، نه حلال گوشت و نه حرام گوشت رحم
نمی کنند. فان مات
منهم احد فکلوه، مقدمتهم بالشام و ساقتهم بخرسان؛
از خراسان حرکت می کنند در حالی که پیش قراولان آنها به شام
رسیده اند. یشربون
انهار المشرق و بحیر الطبریة؛
در مسیرشان تمام آبها را می خورند. الذی یهون الخطب
اینکه این روایت عامی است.
روایت ششم:
مطلبی است که مرحوم قمی
ذیل آیه و اذا جاء وعد ربی جعله دکاً راجع به جریان و
حرکت اینها بیان می کنند که هنگامی که آخر الزمان شد انهدم ذلک السد؛
سدی که یأجوج و مأجوج در پشت آن محصورند ومحبوسند شکسته می شود و خرج یأجوج و مأجوج الی الدنیا
و اکلوا الناس؛ مردم را می خورند. در
روایت قبلی عبارت لا یمرون بوحش و لا جمل و لاخنزیر بود
در حالی که ایشان در اینجا می فرمایند: اینها
مردم را می خورند. به هر حال در همین حد که اینها مفسدند و به
جان مردم حمله می کنند، بیشتر استفاده نمی شود.
روایت هفتم:
مرحوم طبرسی در مجمع
البیان حدیثی را بدون اشاره به سند و اینکه گوینده
آن کیست؟ ذکر می کند که: انهم يدأبون في حفره نهارهم؛
این روایت عامی بوده و در کتب ما نیست. در این
روایت این مطلب امده که یأجوج و مأجوج هر روز تلاش می کنند
که ضخامت دیواره سد را که عرضش 50 فرسخ (تقریبا300 کیلومتر) است
تراشيده و کم کنند. کسانی که لا یقوم لهم جبل و لا حدید؛ هر روز
کارشان کم کردن ضخامت دیواره سد است. یدأبون فی حفره نهارهم؛
هر روز اول وقت تا غروب آفتاب مشغول این کارند و
کادوا یبصرون شعاع الشمس،
و این کار را تا جائی ادامه می دهند که حتی شعاع
خورشید را از طرف سد می بینند قالوا نرجع غدا و نفتحه ولا یستثنون
می گویند فردا بر می گردیم و ادامه می دهیم و
انشاءالله نمی گویند فیعودون من الغد؛ وقتی
برمی گردند دوباره می بینند همه آنچه را که از سد کنده بودند سر
جایش برگشته حتی
اذا جاء وعد الله قالوا غدا نفتح و نخرج انشاءالله فیعودون الیه و هو
کهیئته بالامس؛ می بینند
خاکهائی که کنده اند برنگشته فیحفرونه و یخرجون علی الناس؛
به مردم حمله می کنند فینشفون المیاه؛
آب را هر جا که هست خشک می کنند. و یتحصن الناس في حصونهم؛
در آن هنگاممردم مهمترین کاری که
می توانند انجام دهند اینست که خودشان را در لانه ای محافظت کنند
و پناه مي گيرند فیرمون
سهامهم... که نقل شد سپس این
روایت در ادامه سرنوشت آنها را بیان می کند که با خدا اعلان جنگ
می کنند و خدا آنها را نابود می کند سپس پیامبر (صل الله علیه
واله وسلم) قسم می خورد که
والذی نفس محمد ص بیدهدواب
الارض لتسمن وتسکر من لحومهم؛ حشرات از گوشت
اینها آنقدر می خورند که سمین شوند.
روایت هشتم:
این روایت را مرحوم
شیخ طوسی در امالی نقل می کند. قبلا گفتیم که
کتابی تحت عنوان ترتیب الامالی، چند امالی را
(امالی شیخ مفید، شیخ صدوق و شیخ طوسی) را با
هم منضم کرده که با تتبعی که بنده در تمام ده جلد آن داشتم تنها همین
یک روایت راجع به یأجوج و مأجوج آمده بود که آن هم از
حذیفه بن الیمان به سند عامه است. پس مرحوم شیخ الطائفه که خود
کتاب الغیبه نوشته و از کتابهای محوری در باب مهدویت و
علائم ظهور است، بنده روایتی راجع به یأجوج و مأجوج
ندیدم.
این روایت تقریبا
همان روایت مجمع البیان است که از پیامبر (صل الله علیه واله
وسلم) از زمان این اتفاق (خروج یاجوج و ماجوج) سوال می شود که
ایشان می فرمایند: حین
لا یبقی من الدنیا الا مثل صبابة الاناء؛
یعنی هنگامی که از دنیا به مقدار قطره ای که از ظرف
آب باقی مانده باشد. حال آیا این اتفاق قبل از ظهور حضرت است
یا بعد از آن؟ که باید مطرح و بحث شود. و اینکه آیا
این مطلب با روایات ما و اعتقادات ما سازگاری دارد یا
خیر؟
روایت نهم:
این روایت از خصال صدوق از
ابو الطفیل عامر بن واثله است که اجمالا بگویم که شخصيت او را مطالعه
کنید بسیار با ارزش است. او آخرین صحابی از صحابه رسول
الله ص است که در سال صد هجری به بعد فوت شده است او از نظر اعتقادی
اعتقادات ما شیعیان را دارد و کان یقول بالرجعة[3]
مخالفین نسبت به مختار (که نظر بنده بر شهادت اوست؛ يعني جزء شهدا است) و
طرفداران او خیلی هجمه می برند، این شخص طرفدار مختار
بوده و پرچم دار او بوده است. کسانی که می گویند باید
برای صحابه حریم قائل شد و نباید به آنها توهین کرد خود
به آنها توهین می کنند. او مناظرات و مباحثاتی با رئیس
شجره ملعونه دارد که خیلی جالب است و در بردارند مباحث مهمی
است.
نسبت به عامر ظاهرا مشکلی
نیست اما مشکل در اشخاص قبل و بعد از اوست. اولا اینکه معلوم
نیست این روایت از حذیفة بن یمان معروف باشد که اگر
باشد شکی در اعتبارش نیست. درباره این شخص نیز باید
مطالعه نمود و همه بالاتفاق می گویند که لیستی از
منافقین از طرف پیامبر اکرم ص در دستش بوده و حتی خود اهل سنت
می گویند: هر کسی فوت می کرد اگر حذیفه در
تشییع جنازه اش شرکت می کرد، خلفا نیز شرکت می کردند
و اگر او شرکت نمی کرد بقیه نیز شرکت نمی کردند،
زیرا ملاک شناخت مومن و منافق در آن زمان ایشان بوده است. این
مطلبی است که امثال ابن عبدالبر می گویند که: اوصی
الی ولدیه که من شاید درک نکنم حکومت مولی امیر
المومنین ع را (ظاهرا او در همان ابتدای خلافت مولی علی ع
فوت شد، او سخنرانی بسیار مهم و غرائی در مدائن در دفاع از
ولایت داشته که حتما ببینید[4])
اما به شما سفارش می کنم که با او بیعت کنید، لذا فرزندان او با
حضرت بیعت کردند و هردو آنها در جنگ صفین شهید شدند. و
این نکته ایست که شخصی که لیست منافقین را در دست
داشته، نسبت به غیر از حكومت و امامت حضرت علی ع هیچ گاه
چنین سفارشی را نسبت به هیچ یک از حکام نداشته است. حال
اگر حذیفه همین ایشان باشد مشکلی نیست.
حذیفه می گوید:
نشسته بودیم که پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) وارد شد و از
ما پرسید راجع به چه چیزی بحث می کنید؟
گفتیم: راجع به قیامت بحث می کنیم، سپس حضرت فرمودند: انکم لا ترون الساعة حتی تروا
قبلها عشر آیات طلوع الشمس من مغربها، الدجال[5]دابة
الارض[6] و ثلاثة خسوف یکون فی
الارض خسف بالمشرق و خسف بالمغرب و خسف بجزیرة العرب و خروج
عیسی بن مریم[7]و خروج
یأجوج و مأجوج و یکون فی آخر الزمان نار تخرج من یمن؛
آیا حمل بر ظاهر کنیم یعنی واقعا آتشی از یمن
بر پا می شود یا اینکه مراد شروع جریانی است از
یمن که ریشه وهابیت را از بین می برد؟ من قعر الارض لا تدع خلفها احداً الا
تسوق الناس المحشر کلما قاموا قامت ثم تسوقهم الی المحشر.
روایت دهم:
از پیامبر (صل الله علیه واله
وسلم) و به همین مضمون است که: عشر علامات بین یدی الساعة خمس بالمشرق و خمس
بالمغرب فذکر الدابة و الدجال و طلوع الشمس من مغربها و عیسی بن
مریم ع و یاجوج و ماجوج؛ اینها
از مشرق و یغلبهم و یغرقهم فی البحر ولم یذکر
تمام الآیات؛ و از این ده
علامت تنها این پنج تا را بیان می کند.[8]

نتیجه بحث:
به این ترتیب از مجموع
روایات ما در کتب شیعه، ده روايت است كه چهار روایت از اهل
بیت ع (یا از طریق اهل سنت یا از طریق خاصه) بود که
هیچ کدامشان آن تفاصیل اهل سنت را نداشت و شش روایت هم از اهل
سنت.
در ادامه قبل از اینکه این
بحث را به پایان ببریم باید بحث مختصری راجع به سد و
ذی القرنین از کتاب تفسیر علامه طباطبائي خواهیم داشته
باشیم و بعد از آن وارد بحث دیگری می شویم که
این روایات متعددی که می گویند: در آخر الزمان هرج
و مرج و ناامنی می شود آیا با روایات ما مطابقت دارد
یا خیر؟ و بطور کلی آیا بعد از حضرت مهدی ع هرج و
مرج می شود یا بالاخره حکومت عدل و عدالت تا قیام قیامت
هست؟ که باید مطرح کنیم.






[1]. بر خلاف برخي که او را تضعيف مي کنند بنده نسبت به سهل نظر منفي ندارم
زيرا وقتي شخصي بيش از 2000 روايت در کتب اربعه دارد نمي تواند ضعيف باشد.



[2]. مراد از ترک در روايات اشاره به قوم مغول است.



[3]. مخالفين به راوياني که قائل به رجعت باشند، اشکال مي کنند و از آنها
روايت نقل نمي کنند، و
بدترين جسارت را نسبت به آنها روا مي دارند.



[4]. بحارالانوار.، ج28، ص89.



[5]. که ما مفصل بحث کرديم و به اين نتيجه رسيديم که اين علامت با توجه
به بيانات علامه، قبل
از ظهور حضرت و به فاصله ده روز قبل از آن پديدار مي شود و به هر حال در زمان حضرت
وجود دارد و به دست حضرت کشته مي شود.



[6]. که مفصل بحث شد.



[7]. که قطعا خروج او بعد از ظهور حضرت است که اگر توفيق شد بايد از آن
بحث کنيم.



[8]. نورالثقلين.، ج3، ص308.