جلسه 1390/12/08

بسم الله
الرحمن الرحیم ـ الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمد
و اله الطاهرین سیما امام زماننا روحی وارواح من سواه لتراب مقدمه
الفداه
بحث ما
بررسی روایت جابر بن یزید جعفی بود از امام باقر
علیه السلام راجع به صیحه و ندای آسمانی. در این
روایت نکاتی بود شایسته تامل و دقت بیشتر.
یکی از آن مطالب و موضوعاتی که در این روایت آمده
قضیه ابقع و اصهب بود که ما در یکی از جلسات مقداری بحث
کردیم ولی بعضی از فضلای درس درخواستشان این بود که
قدری بیشتر راجع به اصهب و ابقع بحث شود، همانطور که سال گذشته به
مناسبت بحث سفیانی راجع به شیصبانی نیز یک
بحث گسترده و مستوفائی شد. لذا هرچند محور بحث ما ندای آسمانی
است و باید حول آن بحث کنیم ولی چون در روایت مورد بحث ما
این دو مطلب نیز آمده آنها را نیز بحث می کنیم.
بررسی
روایات ابقع و اصهب:
عمده
روایات در این باب چهار روایت است:
روایت
اول:
این
روایت را مرحوم شیخ طوسی درکتاب شریف الغیبة از
عمار یاسر از طریق عامه نقل می کند:
قرقارة
عن نصر بن الليث المروزي عن ابن طلحة الجحدري قال حدثنا عبد الله بن لهيعة عن أبي
زرعة عن عبد الله بن رزين عن عمار بن ياسر أنه قال إن دولة أهل بيت نبيكم في آخر
الزمان و لها أمارات فإذا رأيتم فالزموا الأرض و كفوا حتى تجي ء أماراتها، فإذا
استثارت عليكم الروم و الترك و جهزت الجيوش و مات خليفتكم الذي يجمع الأموال و
استخلف بعده رجل صحيح فيخلع بعد سنين من بيعته و يأتي هلاك ملكهم من حيث بدأ و
يتخالف الترك و الروم و تكثر الحروب في الأرض و ينادي مناد من سور دمشق ويل لأهل
الأرض من شر قد اقترب و يخسف بغربي مسجدها حتى يخر حائطها و يظهر ثلاثة نفر بالشام
كلهم يطلب الملك رجل أبقع و رجل أصهب و رجل من أهل بيت أبي سفيان يخرج في كلب و
يحضر الناس بدمشق و يخرج أهل الغرب إلى مصر. فإذا دخلوا فتلك إمارة السفياني و
يخرج قبل ذلك من يدعو لآل محمد ع و تنزل الترك الحيرة و تنزل الروم فلسطين و يسبق
عبد الله حتى يلتقي جنودهما بقرقيسياء على النهر و يكون قتال عظيم و يسير صاحب
المغرب فيقتل الرجال و يسبي النساء ثم يرجع في قيس حتى ينزل الجزيرة السفياني
فيسبق اليماني فيقتل و يحوز السفياني ما جمعوا. ثم يسير إلى الكوفة فيقتل أعوان آل
محمد ص و يقتل رجلا من مسميهم ثم يخرج المهدي على لوائه شعيب بن صالح و إذا رأى
أهل الشام قد اجتمع أمرها على ابن أبي سفيان فألحقوا بمكة فعند ذلك تقتل النفس الزكية
و أخوه بمكة ضيعة فينادي مناد من السماء أيها الناس إن أميركم فلان و ذلك هو
المهدي الذي يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا.[1]
این
روایت مفصل حوادث دمشق را بیان کرده و می فرماید:
یظهر ثلاثة نفر بالشام، سه شخص، سه گروه یا سه جریان در شام
ظهور و قیام می کنند، کلهم یطلب الملک، رجل ابقع، رجل اصهب و
رجل من اهل بیت ابی سفیان.
البته
این روایت از نظر سند مشکل دارد.
روایت
دوم:
روایت
دوم روایت جابر است که بعضی ها از چند کتاب آن را نقل می کنند
به گمان اینکه چند روایت است درحالی که یک روایت
بیشتر نیست. روایت جابر جعفی همان است که ما از
نعمانی نقل کرده و بحث میکنیم. این روایت را مرحوم
عیاشی و مرحوم مفید در کتاب ارشاد و اختصاص نقل کرده که ما مدارکش
را قبلا بیان کردیم.
در این
روایت دارد که و اهل الشام یختلفون عند ذلک
علی ثلاث رایات الاصهب، الابقع والسفیانی
یعنی همین روایتی که ما بحث می کنیم.
روایت
سوم:
روایتی
است که مرحوم سید علی ابن عبد الحمید البته به نقل سرور اهل
الایمان آن را از جابر از امام صادق علیه السلام نقل میکند که:
الزم الارض ولا تحرک... این روایت از امام صادق علیه السلام نقل
شده ولی همان است که ما از مرحوم نعمانی از امام باقر علیه
السلام نقل کردیم. که به نظر ما ایندو روایت یک
روایت بوده و شاید سهو القلمی صورت گرفته شده که آنها را دو
روایت پنداشته اند. پس تا اینجا در حقیقت جمعاً دو روایت
داریم.
روایت
چهارم:
روایتی
است که مرحوم ابن طاووس از ملاحم ابن حماد نقل می کند. سند این
روایت مشکل داشته ولی باز به جابر جعفی از امام باقر علیه
السلام منتهی میشود.
اذا
بلغ العباسی خراسان طلع من بالمشرق القرن ذوالشَفاء[2]... وکان اول ما طلع امر الله بهلاک قوم نوح حین غرّقهم و طلع
فی زمان ابراهیم حین القوه فی النار و حین هلک الله
فرعون... و یکون طلوعه بعد انكساف للشمس و القمر و لایلبثون حتی
یظهر الابقع بمصر.[3]
وارد بحث
سندی و دلالی نمیشویم و فقط شاهد بحث را بیان
می کنیم. این روایت را مرحوم سید ابن طاووس در کتاب
الملاحم و الفتن صفحه 104 نقل می کند. طریق آن عامی بوده
ولی منتهی به جابر از امام باقرعلیه السلام میشود که
وقتی از مشرق قرن ذوالشفاء طالع شد بعد از آن انکساف شمس و قمر است و به
فاصله کوتاه بعد از آن شخصی در مصر به نام ابقع سر در می آورد.
روایت
پنجم:
روایت
پنجم روایت سرور اهل ایمان از امام باقر علیه السلام است:
وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْإِيَادِيِّ رَفَعَهُ إِلَى
بُرَيْدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: يَا بُرَيْدُ اتَّقِ جَمْعَ الْأَصْهَبِ
قُلْتُ وَ مَا الْأَصْهَبُ قَالَ الْأَبْقَعُ قُلْتُ وَ مَا الْأَبْقَعُ قَالَ
الْأَبْرَصُ وَ اتَّقِ السُّفْيَانِيَّ وَ اتَّقِ الشَّرِيدَيْنِ مِنْ وُلْدِ
فُلَانٍ يَأْتِيَانِ مَكَّةَ يَقْسِمَانِ بِهَا الْأَمْوَالَ يَتَشَبَّهَانِ
بِالْقَائِمِ عج الله تعالی فرجه الشریف وَ اتَّقِ الشُّذَّاذَ مِنْ
آلِ مُحَمَّدٍ قُلْتُ وَ يُرِيدُ بِالشُّذَّاذِ الزَّيْدِيَّةَ لِضَعْفِ
مَقَالَتِهِمْ وَ أَمَّا كَوْنُهُمْ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ لِأَنَّهُمْ مِنْ بَنِي
فَاطِمَةَ[4]
حضرت در
این روایت می فرمایند: ای برید مواظب باش و اینها
را تایید نکن. طبق این روایت، برید از امام سوال
می کند و ما الاصهب؟ و ایشان تطبیق بر ابقع می کنند.
مجددا می پرسد و ما الابقع؟ امام فرمودند: الابرص. پس ابقع، اصهب و ابرص كسي
است که دچار گرفتاری و مرض پيسي شده است سپس امام می فرمایند:
از سفیانی و شریدین پرهیز کن.
روایت
ششم:
مرحوم
سید ابن طاووس در صفحه80 از کتاب ملاحم این روایت را نقل
می کند.
قال: حدثنا عبدالله بن مروان عن ارطاة عن تبیع[5]عن ابن
امرئة کعب عن کعب قال: ملک بنی امیه مئتان[6] لایذهب ملکهم حتی... و خلع
خلیفة منهم فیقتل و یقبل حمار الجزیرة الاصهب. ثم تتم
ملکهم حمار جزیره یک طایفه اند که ذنب الحمار مروان[7]
به آنها گفته می شوند که طرفداران اصهب هستند که از جزیره حرکت
می کنند. در اینجا می فرماید: و
یقبل حمار الجزیرة الاصهب سپس بر خود مروان تطبیق
می دهد. اگر این حرف کعب صحیح باشد دیگر ربطی به
آخر الزمان و اصهب ندارد.
روایت
هفتم:
ابن طاووس
روایت[8]
دیگری را از نعیم نقل می کند.
فی ما ذکره نعیم من علامة المهدی بهلاک بنی
جعفر و بنی العباس که اسطبی از
کعب نقل می کند:
اذا دارت رحی بین بنی عباس ربط اصحاب رایات
سود خیولهم بزیتن الشام اصحاب و یهلک الله لهم الاصهب و
یقتله و عامة اهل بیته فلا یبقی اموی منهم الا حارب.[9]
البته سقوط امویین جزء علامات ظهور است اما لازم نیست با خود ذو
علامت که ظهور است، مقارن باشد.
عمده
روایت همان روایت نعمانی است که به چند طریق مرحوم
نعمانی آن را نقل کرده و ما نیزآنرا بیان کردیم و
گویا تلقی به قبول شده و هرکس روایات مهدوی را نقل کرده
این روایت را نیز به خصوص نقل کرده است.
پس از
این روایت و برخی روایات دیگر چنین استفاده
می شود که سه جریان در شام خواهد بود یک جریان رایة
الابقع، دیگری رایة الاصهب و دیگری رایة
السفیانی
از این
روایت ما این استفاده را می کنیم که سفیانی
ابتداء با ابقع درگیر شده بعد از آن با اصهب درگیر می شود و بعد
از کشتن ایندو (تازه) جریان قرقیسیا شروع شده و
سفیانی وارد آن معرکه می شود.
سوال: ابقع
کیست؟ و از کجا سر درآورده و اصلا ابقع یعنی چه؟
ابقع
در لغت:
ابقع در لغت
به چند معنا آمده است:
1. کسی
که رنگش سواد مایل به بیاض باشد، ابقع است.
2. ابقع طبق
برخی نقلها به کسی گویند که در سینه اش سفیدی
است.
3. ابقع
یعنی کسی که گرفتار بیماری برص است.
4. کسی
که در نسلش اختلاف باشد، کمن ولد من بین ابیض و اسود به عبارتی
کسی که دو رگه باشد.
5.
اینکه به احتمال بعید بگوئیم، ابقع اشاره به فرم و رنگ خاص لباس
آن شخص دارد، کما اینکه افراد لشگرها هرکدام فرم خاصی دارند.
6. یا
اینکه بگوئیم مقصود اهل غرب هستند، چون غربی ها هستند که رنگشان
الابیض و الاشهب است. یعنی همان رنگ پوست غربی ها؛ البته
همه اینها گفته شده
7. گاهی
نیز از ابقع تعبیر به اشهب هم شده است.
ابقع
و مکان خروج او:
این شخص
که با لقب یا کنایه از او نام برده شده از کجاست؟ از مجموع این
روایات استفاده می شود که خروج ابقع از مصر است. و در
روایتی از ابن مسعود که عبدالرزاق آن را در مصنف خویش ذکر کرده
است و راجع به آن بحث سندی نمی کنیم آمده است.[10]
عبد الرزاق در
ج11ص380 این مطلب را از ابن مسعود نقل می کند.[11]
که:
اذا
اجتمعت الترک و الروم و خسف بقریة دمشق و سقط طائفة من غربی مسجدها
رفع بالشام ثلاث رایات الابقع والاصهب و السفیانی... و
یحصر بدمشق رجل یقتل و من معه و یخرج رجلان من بنی
سفیان و یکون الظفر للثانی (شاهد کلام ما:) فاذا اقبلت «مادة»
الابقع من مصر ظفر السفیانی بجیش علیهم.
ماده در اينجا
ممکن است به معنای اصل یا ریشه باشد و ممکن است از ماده مدد به
معنای نیروهای کمکی ابقع از مصر باشد، یا
اینکه خود ابقع از مصر است. اما روایاتی داشتیم که خود
ابقع را از مصر گفته بودند. ابن حماد از علی علیه السلام نقل می کند
که فیخرج السفیانی من الشام و الابقعمن مصر پس این را باید حمل کنیم
ماده را بر خودش، اگر روایت صحیح باشد.
اما در کتابها
کمتر نقطه گذاری می شده، لذا ممکن است مراد طایفه مُضَر باشد نه
مصر، چون داریم روایاتی را که پشتیبانان ابقع از
طایفه مضر هستند. هرچه باشد این روایات برای ما
خیلی روشن نیست که او کیست؟ و از کجا می آید؟
فقط همین مقدار که او با سفیانی درگیر شده و کشته
می شود و ما بیش از این مطلب دیگری پیدا
نکردیم.
به
استثنای روایت نعمانی ما حتی یک روایت
صحیح السند نداریم. لذا ما محور را همان روایت نعمانی
قرار می دهیم آنهم ممکن است جای تامل و بحث داشته باشد، چون طرق
آن متعدد بود ما از سند آن بحث نکردیم و ما ازآن طرق متعدد اطمینان به
صدور روایت پیدا کردیم که این روایت فقط اشاره به
سه جریان دارد و در این سه جریان، جریان سوم که
سفیانی باشد بر سایرین غالب میشود. اما اینکه
ابقع اسم است؟ شخص است یا جریان؟ و اینکه از کجا حرکت می کند؟
در همین حدی است که در روایت جابر جعفی آمده است.
اصهب:
اما در ارتباط
با اصهب باید گفت که قبل از ابقع، اصهب خروج می کند، ولی بعد از
ابقع کشته میشود. یلتقی
السفیانی بالابقع فیقتتلون. این نص جابر
جعفی است از امام باقرعلیه السلام.
در
روایت تفسیر عیاشی هم دارد که:
عَنْ
جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ ع فِي حَدِيثٍ لَهُ طَوِيلٍ
يَا جَابِرُ أَوَّلُ أَرْضِ الْمَغْرِبِ أَرْضُ الشَّامِ يَخْتَلِفُونَ عِنْدَ
ذَلِكَ عَلَى ثَلَاثِ رَايَاتٍ...[12]
ای جابر
اولین سرزمینی که ویران می شود زمین شام است
و در آن سه پرچم با هم درگیر می شوند. از این مطالب استفاده
می کنیم که یک پرچم به نام اصهب قبل از ابقع در آن مناطق خارج
می شود.
یک مطلب
هم سلمی در عقد الدرر صفحه79 از کتاب قصص الانبیاء کسائی[13]
نقل می کند. کسائی به نقل از کعب می گوید:
لابد لنزول عیسی[14]علامات
اول ما یخرج... الاصهب، یخرج من بلاد الجزیرة ثم القحطانی
من بلاد الیمن.اولین جریان
سیاسی و نظامی جریان اصهب است که سفیانی بر
آن غلبه پیدا می کند.
کعب
الاحبار می گوید[15]:... بینما هؤلاء الثلاثة قد تغلّبوا علی مواضعهم بالظلم
و اذ خرج السفیانی. من دمشق[16]
این
روایت مشکل سندی دارد ولی از آن استفاده می شود که اصهب
از جزیره می آید. حال کدام جزیره؟ ما در بحث قبل مطرح
کردیم که جزیره چند اطلاق دارد که عمده آن بین دجله و فرات است،
که ظاهرا فاضل معاصر[17] اصرار دارد بر
اینکه این جزيره منطقه تکریت است که به آن جزیره آقور
نیز می گویند.
شاید هم
مراد از جزیره، جزیره العرب، یعنی جزیره حجاز باشد.
ما چندین استعمال از استعمالات جزیره را نام بردیم، لکن معروف
آنها همین دو مورد است.
اصهب
کیست؟ اوصافش چیست؟ شخص است یا جریان؟
برخی
می گویند اصهب شخص است و استناد به نقلی از مرحوم خاتون آبادي
در کتاب اربعین، «کشف الحق» می کنند که اصهب اسم شخصی است که
نام او اصهب بن قیس است و آن روایتی از فضل بن شاذان از زراره
از امام صادق علیه السلام است، که حضرت می فرمایند:
استعیذوا بالله من شرالسفیانی والدجال من
غیرهما من اصحاب الفتن قیل له یا بن رسول الله من هم؟ اما
الدجال فقد عرفناک و قد بین من مضامین شخصه... و اول من یخرج
رجل یقال له اصهب ابن قیسپس معلوم شد که اصهب وصف نیست و
اسم است.پس اولین نفر از سران فتنه او است کهیخرج من بلاد الجزیرةکه البته معلوم نیست دقیقا کجاست؟ له نکایة شدیدة، او خیلی سفاک و خونریز است و مردم را آزار
می دهد و هیچ بعید نیست که این اصهب همان
جریانات تکفیریها و وهابیها باشد که امروز به جان
مسلمانان افتاده و به نیابت از یهود به ظلم و ستم می پردازند.
جور عظیم ثم یخرج الجرهمی من بلاد الشام، یقاتل
السفیانی القحطانی فیننهزم القحطانی و یفر
الاصهب والجرهمی.
پس از
این روایت استفاده شد که مراد از اصهب شخص است نه وصف.
بعد از
درگیری های زیاد یتبعهما و یقهر هرکس که با
سفیانی درگیر شود مقهور می شود، الا الیمانی.

در خبر
دیگری که مناوی سنی در فیض القدیر، ج4، ص167
نقل می کند که قبل از نزول عیسی[18]
یخرج من بلاد الجزیرةرجل یقال له اصهب، قبل از نزول
عیسی اصهب خارج می شود و شخصی از بلاد شام به نام جرهم با
او درگیر می شودثم یخرج القحطانی رجل بأرض یمن بین ما هؤلاء
الثلاثة و قد خرج من غوطه دمشق اول کسی که درگیر
می شود با سفیانی قحطانی است که شکست خورده بعد
لشکری به کوفه می فرستد. این خلاصه مطالبی است که راجع به
اصهب و ابقع است و ما با قطع نظر از سند توانستیم بگویم که اصهب اسم
است و از جزیرة خارج شده و اولین جریان بوده که به دست
سفیانی کشته شده و از جریانات فاسد می باشد.