جلسه 1390/07/09

بسم الله الرحمن الرحیم




سفياني
بحث امروز ما پيرامون كلمات و نظرات
علماء (مخصوصا شارحان روايات) در ارتباط با سفياني، جيش الخسف و... مي باشد
مقدمه
روايت شيصباني مبتلا به اشكال سندي شد
هرچند اتهام به غلو را از ابراهيم بن اسحق دور كنيم اما تضعيفش باقي است و مؤيدات
مرحوم بهبهاني با آنها قابل معارضه نيست لذا روايت از جانب ايشان (ابراهيم بني
اسحاق) و بعض ديگر ممكن ست مورد اشكال سندي باشد. عرض مي كنم حتي اگر اشكال سندي
هم باشد، اگر شيصباني را تطبيق داديم و تفسير كرديم به حكومت عباسيين و گفتيم يكي
از علامات ظهور روي كار آمدن حكومت عباسيين است روايات ديگر داشته و داريم و
واقعيت هم همين بوده كه عباسيين آمدند و رفتند. اما ضعف اين روايت مشكلي را ايجاد
نمي كند.
و حتميت سفياني از اين روايت و روايات
ديگر ]ثابت است[
درمورد سفياني روايات يكي دو تا نيست
در يك جا مرحوم نعماني فصلي آورده كه بيش از 18 روايت نقل مي كند[1]
كه اكثر آنها هم راجع به حتميت اوست. مرحوم علامه مجلسي ج52 بابي را در رابطه با
علائم ظهور مي آورد و تصريح مي كند «السفياني و الدجال» آنجا حدود 270 روايت نقل
مي كند.
مسئله و جريان سفياني تواتر لفظي
نداشته باشدقطعا تواتر معنوي يا اجمالي را دارد، قطعا بعض روايات صادرند و مفادشان
حتميت است علاوه بر عنوان سفياني عناوين ديگري هم هست كه مشاراليه آن خود سفياني
است عنوان مشيرٌ به خود سفياني است مثلا: الشامي، خارج من آل ابي سفيان، عنبسه،
ابن آكلة الكباد، خسف جيش بالبيداء، يُخسف بالجيش، رجل من وِلد الصخر، اينها
عناويني است كه اشاره دارد به همين معنون يعني سفياني.
اجازه دهيد رواياتي كه در كتب اربعه
آمده به آنها اشاره كنم و به كلمات بزرگان ( مرحوم مجلسي اول، مجلسي دوم، مرحوم
استرآبادي) وقتي مي رسند به اين روايات مطالبي دارند. مرحوم مجلسي اول مطالبي را
گاه در روضه المتقين ذيل روايات مي آورند، گاه در لوامع صاحبقراني.
شناخت: لوامع صاحبقراني
اين كتاب همان اللموامع القدسيه است كه
آقا بزرگ تهراني در2 جاي الذريعه اشاره دارد
در يك جا فقط اشاره دارد به لوامع و
توضيح نمي دهد، بعد مي گويد صاحبقران لقب شاه عباس است.اما در لوامع القدسيه توضيح
مي دهد مي گويد اين شرح فارسي بر من لا يحضره الفقيه است كه شامل كتاب طهارت و
كتاب صلوة، زكات، حج و زيارات تا آخر ابواب حقوق و فروض الجوارح مي باشد و در سه
جلد از چاپ خارج شده (فرغ منها 1066 هـ) مي فرمايد تا اينجا نصف مَن لا يحضر را
شرح داده اند.
بعد فرمودند ربع جلد سوم (از كتاب قضا
تا آخر كبائر) را شرح دادند براي شاه عباس الموسوي الصفوي (بعد عرضه الشرح العربي
عليه) [2].
كه بر شاه عباس صفوي عرضه مي كنند و ايشان خيلي خوشش مي آيد و پيشنهاد مي كندبه
علامه كه يك شرح فارسي بنويسيد تا ديگران هم استفاده كنند
در سال (1066) بيست سال بعد لوامع را
مي نويسند (شرح فارسي من لا يحضر) و صاحبقراني لقب شاه عباس است.
نظر مجلسي در كتاب لوامع:
در لوامع و روضه المتقين ذيل روايات
سفياني بياناتي دارند جيش الخسف كيانند؟ محل خسف كجاست ؟ چه فاصله اي از مدينه
است، (يُخسف بهم الارض) چه كساني اند، از روايات چه استفاده مي شود مرحوم مجلسي
اول در لوامع ج3 ص285 يك بيان مفصلي دارند كه: در حديث صحيح منقول ست از امام صادق
علیه السلام : «در سه موضع نماز خواندن مكروه ا ست »1
(از مدينه به مكه)
يكي سرزمين بيداء ست. بيداء را ذات
الجيش هم مي گويند كه لشكر سفياني همانجا به زمين فرو مي روند اما اين خسف چه موقع
است ؟ آيا در زمان ظهور امام زمان است ( كه در اينصورت جيش الخسف از علامات ظهور
نمي شود) .ياقبل ظهور؟
علامه:
در آنجا (بيداء) اين جيش به زمين فرو مي رود كه در زمان ظهورحضرت صاحب الامر استـ
اين يك بيان و روايتش هم صحيح ست ـ باز مي فرمايد در بعض روايات خسف قبل ظهور حضرت
است.[3]
بعد مي فرمايد: در اين بيداء (محل خسف)
نماز مكروه است و قبل ظهور آن حضرت (ده روز قبل) دجال ظهور مي كندـ پس طبق اين
بيان دجال مي شود از علامات ظهور و اكثر لشكر او از يهود خواهند بودـ حضرت صاحب
الامر كه درمكه ظهور مي فرمايدابتداجمعي با آن حضرت بيعت خواهند كردـ 313 نفر از
اولياء الله، از خاص الخواص هستندـ اينها پيش قدم هستند و بيعت مي كنند كه قوام دنيا
بلكه عالَم به اين هاست (نه زمين بلكه كل عالَم)
دقت كنيد: ده روز قبل از ظهورامام،
دجال ظهور مي كند[4]
و آقا (امام زمان) را هدف قرار مي دهد و مي آيد طرف مكه.ايشان بياناتي دارد كه
درنگاه ابتدايي برخلاف رواياتي ست كه در ذهنمان بوده
مي فرمايد:
دجال قصد مكه مي كند و حضرت عيسي از آسمان فرود مي آيد (در روز خروج آن حضرت) حضرت
تكليف كند عيسي را كه پيش بايست تا به تو اقتدا كنم (در مكه) حضرت عيسي گويد: «من
امت جد تو و تابع شما هستم شما پيش بايستيد» پس حضرت پيش ايستد و حضرت عيسي نماز
جمعه را اقتدا كندـ در مكه در مسجدالحرام ـ و اهل مكه همه بيعت كنند جمعي طوعاً و
جمعي كُرهاً (جمعي با ميل و جمعي به زور) .بعد متوجه مدينه مشرفه شود كه در اين
حال دجال به ايشان در قرب مدينه منوره برسد در همان ذات الجيش و دجال دعوي اُلوهيت
كند، حضرت صاحب الامر حضرت عيسي را كه مقدمه لشكر آن حضرت است (پيش قراول) به
دعوت نزد دجال فرستد اورا به اسلام بخواند و او قبول نمي كند، حضرت آنرا بكشد.[5]
و زمين بيداء كه دو فرسخ است ]كه
قبلا لشكر سفياني را فرو برده است[ دجال[6]
و مركبش (تعبير ديگري دارد) و لشكرش را فرو برد.
نكته:
در بالا گفت حضرت عيسي او را بكشد آيا زمين كشته او را فرو برد يا خودش را؟ ظاهر
اين نقل جسدش مي باشد
منطقه بيداء و ذات الجيش دو خسف دارد
يك خسف سفياني و ديگري خسف دجال، كه بايد مطالعه و بررسي شود.
روايت هشتم
امام صادق علیه السلام فرمودند
در مسير مكه به مدينه سه جا نماز مكروه است كه ذات الجيش يكي از آنهابود ( كه
آبستن دو حادثه است) مي فرمايد دوم: ذات السلاسل و سوم وادي ضَجنان. كه معروف است
و درگيري هايي بوده
اين دو وادي كه قريب به بيداء است لشكر
دجال را فرو گرفته است.
اين دو نقطه سلاسل و ضجنان ظاهراً
نزديك بيداء هستند و لشكر دجال تعداد زيادي اندو تمام آن مناطق را فراگرفته اند
بعد مي فرمايد و اين سه وادي هر سه محل خسف دجال باشد چنان كه ظاهر حديث است.
و ممكن است خسف جمع ديگر در اين دو
وادي. اينكه امام صادق فرمودند در اين سه موضع نماز مكروه ست يا به لحاظ آن است
كه اين سه مكان محل نزولِ غضب خدا هستندـ انتقام الهي در اين منطقه است ـ يا ممكن
ا ست كاري به لشكر دجال نداشته باشد و عده ديگري فرو روند، پس در اين سه وادي نماز
مكروه است.از بيان ايشان معلوم است كه سفياني از مسلمات است و بحث در خصوصيات است.
نكته
ديگر از مرحوم مجلسي اول در روضه المتقين ج14 ص197:
روايت نهم
الف) امام كاظم علیه السلام درحاليكه
زندان بوده ـ طي نامه اي ـ به علي بن سويد (كه از اصحاب و دوستداران آن حضرت ا ست)
سفارشاتي مي كند.
مي فرمايد: «ديگر آخر (عمر) است چند شب
بيشتر نمانده، اظهار ناراحت نمي كنم ندامت ندارم و شك به قضاي خداي عزوجل ندارم»
مرحوم مجلسي اول ذيل اين عبارت بياني
دارد: ليس من اخلاق المؤمنين الغش و لا الأذي و لا الخيايه و لا الخَنا و لا
الفحش... فاذا رأيت المُشَوَّه2
(يا مسوّه) 3
اگر ديدي آن اعرابي (آن چهره برگشته) با ارتش جرارش آمد فانتظر فَرَجَك (پس مشوه
از علامات ظهور شد)
مرحوم مجلسي مي فرمايد: اين مشوهِ
اعرابي كيست سه احتمال مي دهد:
1. يمكن أن يراد به عسكر جنگيز اشاره
به حمله مغول باشد كه با آن بساط عباسيين برچيده مي شود بر شيعه خيلي
01
نامه را مجلسي اول در پاورقي روضه آورده اما مرحوم مجلسي در مرآة العقول ج15 ص291
در متن آورده
02الكافي
ج8، ص125
3.
متن مجلسي اول (المسوّه الاعرابي في حَجْفَل) . حجفَلٍ: ارتش جرار را مي گويند

سخت گرفتند_ قضاياي دوُيدار را
ببينيد_ ريختند خانه هاي شيعيان را به آتش كشيدند بازارشان را سوزاندند چقدر كشتند
آمدند اعتراض كنند، ولي حق اعتراض هم ندارند اعتراض هم بر آنها جرم بود.
امام كاظم مي فرمايد اگر جيش جرّار آمد
منتظر فَرَ ج شيعه باشيد. كه بايد فرج را اعم از ظهور امام زمان بگيريم، يا به
معناي ظهور و برچيده شدن بساط عباسيين بگيريم كه مي شود علامت و كراراً گفتيم
علامت لازم نيست مقارن باشد
طبق اين بيان المشوه الاعرابي چنگيز
است چون لشكر چنگيز اُعراب بودند جاهل بودند بي فرهنگ: فانهم كانوا أعرابا ساكنٍ
بَدُو (بياباني بودند)
2. محتمل است كه دجال باشد
3. محتمل سفياني و لشكرش باشد و الاول
أظهر (مي فرمايندمشوه را تطبيق دهيم بر چنگيز أظهرست)
فانتظر فَرَجك و لِشيعتِكَ
المؤمنين: هم براي تو گشايش است هم براي شيعيان.
فاذا انْكَشَفتِ الشمس
فَارفَعْ بَصَرك الي السماء و انظُر ما فعل الله بالمجرمين...

ايشان مشوه را به احتمال بعيد به
سفياني تطبيق دادند و أظهر در نظر ايشان چنگيز است.[7]
ب) ملاذ الأخيار ج، 4 ص615 احمدبن
محمدبن ابي نصر ـ كه روايت صحيح است مشكل سندي ندارد.[8]
خود مجلسي هم روايت راتصحيح مي كندـ
راوي مي گويد به امام ابوالحسن عرض كردم إنا كنا بالبيداء (بيداء معروف بوده) آخر
شب بود گفتم نماز شب بخوانم (و توضأت) وضو گرفتم و مسواك زدم آماده نماز شب شدم
(ثم كأنه دخل في قلبي شيءٌ فهل يُصلّي في البيداء) اينجا محل نزول عذاب ست اينجا
محل فرو رفتن لشكرست آيا چنين جايي مي شود نماز خواند و لو روي كجاوه و پياده
نشوم، امام فرمود تُصلي في البيداء ]لا
تصل في البيداء[ اين همان روايت امام صادق است كه فرمود سه جا نماز خواندن مكروه
است
قلت و اين حَدُّ البيداء: حد و حدود
بيداء را برايمان مشخص كنيد
فقال كان ابوجعفر اذا بَلغ ذات الجيش ]تعبير ذات جيش شده[ جَدَّ في المسير
امام باقر اگر به آن منطقه مي رسيدند
سرعتش را زياد مي كرد كه زودتر از اين منطقه دور شوند (ثم لا يُصلي حتي يأتي معرس
النبي) تا برسد به محل نزول و بيتوته پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله آنجا پياده
مي شد
و گفته (و أين ذاتُ الجيش فقال دوُن
الحقيرة بثَلاثَةِ أميالٍ) (كافي، ج4، ص389)
مرحوم مجلسي به نقل از نهاية ابن
اثيربياني دارد و بعد بياني از خود دارند (و بعد وارد بحث مفصلي مي شوند البته ذيل
روايت ديگر)
بيان مرحوم مجلسي: بيداء ارضٌ ملساء
(زمين صاف) لم يزرع بين الحرمين (بين مكه و مدينه) اين حرف قاموس بود
حرف نهايه: البيداء المفازه: بيابانهايي
كه اول و آخرش مشخص نيست.[9]المفازه
لاشيء فيها
و بيداء: اسمُ موضعٍ مخصوص بين مكه و
المدينه و منه الحديث از پيامبر اكرم «اِن قوماً يَغْزُون البيت (خانه خدا را هدف
مي گيرند مي آيند به جنگ خانه خدا) فاذا نزلوا بالبيداء (رسيدند به منطقه بيداء)
بعث الله جبرئيل[10]
فيقول يا بيداء أبيديهم اي اَهلِكْهُم ( اين حرف نهايه ابن اثير است)
بعد از ايشان مي فرمايد در اين كلمات
نيامده كه مراد چه كساني هستند آن جيش كيانند مي فرمايد و في اخبارنا أن هذا الجيش
السفياني. و شايد مراد از زمين هموار (المنحفضته) همان زميني است كه مسجد شجره در
آن قرار گرفته.[11]
والد بزرگوارشان به 2 جيش و حتي به 3 جيش اشاره كردند اسم سومي را نبردند مجهول ست
اما مرحوم علامه مجلسي صاحب بحارالانوار مي فرمايند يك جيش است و آن جيش سفياني
است.






[1]. الغيبةللنعماني، ص229، باب ما جاء في
ذكر السفياني و أن أمره من المحتوم و أنه قبل قيام القائم ع.



[2]. شرح عربي را ايشان سال 1046 به نام
روضه المتقين نگاشته اند.



[3].
كه بايد متعرض اين مبحث هم بشويم كه خسف از علامات حتمي ست يا نه؟ اگر حتمي است
كجاست و چطور مقارنت دارد با ظهوركه در اين صورت از علامات نيست.



[4].
طبق بيان مرحوم مجلسي اول.



[5].
بحثي نيست كه دجال به دست حضرت عيسي به امر امام زمان كشته مي شود.



[6].اين مركب دجال در جاي ديگر نديدم دركلمات مرحوم مجلسي اول آمده .



[7]. اما از كجا اين اظهر بودن اثبات مي شود
ديگر بيان نكردند، البته شايد اين تطبيق خلاف ظاهر باشد با توجه به روايات كه
درچند روايت از اميرمومنان از سفياني تعبير به مشوه شده.



[8] . ِ«أحمد بن محمد بن محمد احمد ابی نصر قلت لابي الْحَسَنِ7 «إِنَّا كُنَّا فِي الْبَيْدَاءِ فِي آخِرِ اللَّيْلِ
فَتَوَضَّأْتُ وَ اسْتَكْتُ وَ أَنَا أَهُمُّ بِالصَّلَاةِ ثُمَّ كَأَنَّهُ دَخَلَ
قَلْبِي شَيْ ءٌ فَهَلْ يُصَلَّى فِي الْبَيْدَاءِ فِي الْمَحْمِلِ فَقَالَ لَا تُصَلِّ
فِي الْبَيْدَاءِ قُلْتُ وَ أَيْنَ حَدُّ الْبَيْدَاءِ فَقَالَ كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ
ع إِذَا بَلَغَ ذَاتَ الْجَيْشِ جَدَّ فِي الْمَسِيرِ وَ لَا يُصَلِّي حَتَّى يَأْتِيَ
مُعَرَّسَ النَّبِيِّ ص قُلْتُ لَهُ وَ أَيْنَ ذَاتُ الْجَيْشِ فَقَالَ دُونَ الْحَفِيرَةِ
بِثَلَاثَةِ أَمْيَال (تهذيب الأحكام، ج 2، ص375،ح1558).



[9].
و مفازه از فوز گرفته شده تفأل ست كه انشاء الله از اين منطقه به سلامت بگذرند چون
معمولا كسي كه وارد مغازه مي شود معلوم نيست جان سالم به در ببرد .



[10]. ]جعلنا
عاليها سافلها[ اشاره جبرئيل است به امرخداي عزوجل.



[11]. ملاذ الاخيار، ج4، ص615.