جلسه 1390/01/15

بسم الله الرحمن الرحیم


شعيب ابن صالح


سخن پیرامون بررسی
روایات شعیب بن صالح است، ظاهرا در کتب اربعه که بالغ بر 300
روایت در باب مهدویت آمده، از شعیب بن صالح سخنی به
میان نیامده است هر چند در کتب دیگر ما بحث شعیب بن صالح مطرح
شده است. در سیر بحث پیرامون شعیب، ابتدا به بررسی
روایات خاصه که از ائمه طاهرین «صلوات الله علیهم أجمعین»
وارد شده، پرداختیم. روایت دومی که در جلسه قبل آن را
بیان کردیم، از امام باقر عليه السلام نقل شده است، روایت
مفصلی است که تفصیلات شعیب بن صالح را بیان می کند
و شاید این روایت از مفصل ترین روایات شعیب
بن صالح باشد. اکنون منابعی که روایت را نقل کرده اند، بیان
می کنیم:
مصادر روایت:
اولین کسی که روایت
را نقل می کند، ابن حماد در کتاب فتن (ج1 ص 316) می باشد که
طریق روایت را این گونه نقل می کند: حدثنا سعيد أبو
عثمان، عن جابر، عن أبي جعفر قال: بارها گفته ایم که ابن حماد از نظر
شیعه مولِفا و مولَفا مشکل دارد و از نظر عامه هم مولَفا (کتاب) مشکل دارد.
بعد از ابن حماد، عرف الوردی سیوطی (ج 2 ص 69) از ابن حماد با
تفاوتی نقل می کند. متقي هندی هم در برهان [300 روایت
راجع به حضرت مهدی عليه السلام دارد، با نگاه به مقدمه این کتاب
می توان فهمید که کتاب وی تنظیم شده عرف
سیوطی است] از عرف الوردی سيوطي (ص 120 ب 4 ف 2 ح 25 وفيه..
بعث السفياني.. أرض خراسان.. بتونس) نقل می کند و بعد از اوهم فوائد الفکر
مرعی حنبلی (متوفی قرن 11) این روایت را می آورد.
اما از شیعه، کسی
این روایت را نقل نکرده است. (مرحوم آقای نجفی در جلد 29
ملحقات احقاق الحق همین متن را از فتن ابن حماد نقل می کند.)
نتیجه روایت:
آیا ما می توانیم به
این روایت اعتماد کنیم در حالی که هیچ منبع
شیعی حتی سید ابن طاووس (کتاب ملاحمش بر محور سه کتاب، که
یکی از آن ها کتاب فتن ابن حماد است) آن را نیاورده است، عدم
ذکر علما در منابع شان به معنای ندیدن روایت نیست بلکه
اعراض و عدم اعتمادشان به این گونه روایات است. اعتماد به روایت
مذکور در صورتی است که آن را کنار روایات دیگر گذاشته تا توا تر
یا استفاضه به دست آید و اصل شعیب بن صالح یکی از
علائم ظهور شود. (اگر روایت متعدد داشته باشد در حالی که ما هنوز به
استقصا و عرضه و نقد تمامی روایات نپرداخته ایم.)
روایت سوم:
«أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ
قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ
بْنُ عَاصِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِي
الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذَا
الْأَمْرِ السُّفْيَانِيُّ وَ الْيَمَانِيُّ وَ الْمَرْوَانِيُّ وَ شُعَيْبُ بْنُ
صَالِحٍ فَكَيْفَ يَقُولُ هَذَا هَذَا [1]»

از بزنطى از حضرت امام رضا
عليه السلام روايت ميكند كه فرمود:پيش از ظهور
قائم، سفيانى و يمنى و مروانى و شعيب بن صالح مى آيند. پس اينها چه ميگويند؟
در نقل اثبات
الهداة، به جاي مروانی، دوانی و
به جاي فَكَيْفَ يَقُولُ هَذَا هَذَا، عبارت کفّ يَقُولُ هَذَا هَذَا يعني دستي
بيرون آمده و چنين مي گويد، بنده اعتمادم در تفاوت عبارت بین اثبات الهداة و
منابع اصلی، بر منابع اصلی است و آن را مقدم می دارم. مرحوم
حرعاملی بسیار پرکاربود خصوصا نسبت به اثبات الهداة هزاران سند و کتاب
را مطالعه کردند و از طرفی مرجع وقت هم بودند و کارهای
دیگری هم داشتند لذا اگر تعارضی (بین متن اثبات الهداة و
منابع اصلی دیگر) به میان آمد، منابع دیگر مقدم می شود
(به علت مشغله بسیار مرحوم حر عاملی، احتمال سهو قلم شان چه بسا
بیشتر باشد)
توضیح:
اگر «هذاالامر» را اشاره به ظهور امام
زمان4 بدانیم، روایت اشاره دارد به این که شعیب
بن صالح مثل سفیانی یکی از نشانه های ظهور امام
زمان4 است، ولی آیا از نشانه های حتمی است؟ از
روایت چنین برداشتی نمی توان کرد همان گونه که محتوم بودن
سفیانی و یمانی از این روایت استفاده
نمی شود مگر این که ما حتمیت سفیانی و
یمانی را از روایات دیگر درست کنیم و از
قرینه و وحدت سیاق برای اثبات این مطلب استفاده
کنیم.
حد دلالت روایت:
شعیب یکی از علائم
ظهور است ولی داشتن چهره مثبت، و يا به عنوان فرمانده بودن، و محل خروج او،
از این روایت استفاده نمی شود.
مدرک روایت:
اولین منبع روایت، کتاب
شریف الغيبة نعمانی (ص 253 باب 14 ح 12) است.
سند روایت:
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ
(بحثی در جلالت ایشان نمی باشد و خود نعمانی بدون واسطه
از ابن همام نقل می کند) قَالَ حَدَّثَنِي
جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ عَنْ
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ (احمد بن محمد هم مشکلی
ندارد) عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع:
اما سند روایت با توجه به دو
نفر: یکی عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ و
دیگری جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ، (اگر سند
روایت مورد اشکال باشد، لطمه ای به بحث نمی زند چون حد دلالت
روایت، وجود شخصی به نام شعیب بن صالح است و ما با منضم کردن
روایات دیگر این مقدار را قبول می کنیم)
مرحوم خوئی در مورد علی بن
عاصم می فرماید:
«أقول: لا ريب في جلالة الرجل إلا أنه لم تثبت وثاقته»[2]
(شکی در جلالت ایشان نمی باشد ولی وثاقت وی
برای ما ثابت نیست) مرحوم خوئی چند نکته هم در مورد ایشان
نقل می کند از جمله:
علي بن عاصم: روى علي بن الحسن الدقاق
وإبراهيم بن محمد، قالا: سمعنا علي بن عاصم الكوفي يقول: خرج في توقيعات صاحب
الزمان عليه السلام : ملعون ملعون من سماني في محفل من الناس (علی بن عاصم
می گوید که در توقیعات امام زمان آمده که امام فرمودند: ملعون
است ملعون است کسی که اسم (م. ح. م. د) مرا در محافل مردم ببرد) و
روایاتی هم بر اين معنا از ائمه : وارد شده. (پس مرحوم خوئی جلیل بودن ایشان را
غیر از ثقه بودنش می داند.)
قاموس الرجال مرحوم تستری،
وقتی صحبت از ایشان به میان می آورد؛ می فرماید:
«قال:
حکی عن رسالة ابی غالب: انه کان شیخ الشیعة فی وقته
و مات فی حبس المعتضد و کان حمل من الکوفه مع جماعة من اصحابه فحبس من
بینهم بالمطامیر...و اطلق الباقون و سعی به رجل...[3]
»
مرحوم تستری چند نکته در مورد
علی بن عاصم نقل می کند:
الف): مرحوم
تستری و مامقانی از ابی غالب زراری نقل می کند که
علی بن عاصم مرجع شیعه بود كه از طرف حکومت زندانی شد و در
زندان هم وفات کرد[4]،
ایشان و جمعی از دوستدارانش را به بغداد بردند و علی بن عاصم را
در سلول انفرادی زندان کردند (مطامیر، زندان های بنی عباس
معروف بود،زندان ها در زیر زمین بود که روز از شب مشخص نمی شد)
علی بن عاصم در زندان از دنیا رفت (ایشان مورد سعایت
فردی نزد خلیفه واقع شد) وبقیه را آزاد کردند.
ب): علی
بن عاصم نابینا بود و امام عسکری عليه السلام بر چشمان وی دست
و مسح نمودند و ایشان به برکت دستان امام عليه السلام بینا شد.
ج): مرحوم
تستری از امان الاخطار نقل می کند که:ان علی بن عاصم الزاهد کان
یزور الحسین قبل عمارة مشهده بالناس» علی بن عاصم کاروان داشت و
هنوز که بر قبر امام حسین عليه السلام بنائي نشده بود و گنبد و
بارگاهی نداشت، ایشان با کاروان به زیارت قبر امام حسین
عليه السلام می رفت. وی مشغول زیارت بود که شیری
حمله کرد در حالی که علی بن عاصم نترسید دید و وقتی
كه متوجه شد دست اين شیر در اثر رفتن خاری در آن باد و آماس کرده است،
دست شیر را گرفت و آن خار را بیرون آورد و دست شیر را با
مقداری از عمامه اش پانسمان کرد، در حالی که همه زوار با دیدن
شیر فرار کردند و کسی جز علی بن عاصم نماند.
نکاتی که نقل می شود،
بیانگر این است که حکومت وقت نسبت به او حساس بوده و از طرف حکومت وقت
زندانی می شود. مورد توجه امام عسکری عليه السلام بوده است.
ایشان مقید به زیارات امام حسین عليه السلام و صاحب
تصرفات درعالم تكوين هم بوده است.
نظر اهل سنت نسبت به علي بن عاصم:
عسقلاني مي گويد: صدوق (راستگو)
رمی بالتشیع (به تشیع[5]
گرایش داشت) من التاسعة (طبقه نهم است، برای شناخت طبقات که بر چه
اساسی است به تقریب التهذیب ج 1 مراجعه کنید) ذهبی
می گوید عده ای از ایشان، روايت نقل کرده اند و
همین ها هم وی را تضعیف کرده اند.
به نظر ما در شخصیت و جلالت
ایشان (مثل فرمایش مرحوم خوئی) شکی نیست ولی
ما دنبال توثیق وی هستیم (در یکی از کتب
رجالی ذکرشود که ثقه است) هر چند ما از چارچوب توثیقات خارج می شویم
و حکایاتی که از ایشان نقل شده دلیل بر فوق وثاقت
ایشان می دانیم. (پس ایشان مشکلی ندارد)
اما جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ
مَالِكٍ:
مرحوم خوئی می فرماید:
هرچند شیخ طوسی و ابن قولویه (در کامل الزیارات) و
علی بن ابراهیم (در مقدمه تفسیرشان که مطالب را از ثقات نقل
می کند) (طبق مبنای مرحوم خوئی) جعفر بن محمد را توثیق
کرده اند امّا یعارضه ماتقدم من تضعیفه[6]
(این توثیقات با تضعیف ماقبل تعارض می کند پس نمی توانیم
جعفربن مالک را توثیق کنیم)
اگر بیشتر در این
شخصیت تامل کنیم، می بینیم که توثیقش دور
نیست بلكه مثل علی بن عاصم است، منتها این روایت اثر
خاصی بر آن مترتب نمی شود، و آن چیزی که بعضی از
فضلای معاصر دنبال آن هستند و آن فرماندهی شعیب است، از
این روایت به دست نمی آید.
نجاشی مي گويد: کان ضعیفا
فی الحدیث و احمدبن حسین گفته که کان یضع الحدیث
وضعاً و یروی عن المجاهیل (خودش روایت جعل می کرده
و از مجاهیل هم روایت نقل می کند) کان فاسد المذهب و
الروایة[7]
(مشکل اعتقادی دارد و روایتش هم مشکل دارد. جعفربن مالک کتاب
هائی دارد و از جمله برای او کتاب فتن و ملاحم است.)
نتیجه گیری:
با اين اوصافی که گفته شد (فاسد
المذهب و الروایة ووضاع و نقل از مجاهیل) مگر همین
روایتی که به امام رضا عليه السلام نسبت می دهد در کتاب خود
ایشان که جزء ملاحم است، نمی باشد؟ پس روایت مذکور یا
موضوع است و یا از مجاهیل نقل شده است.
نجاشی می گوید من
تعجب می کنم از ابوعلی ابن همام (ابن همام شخصیت بزرگواری
است[8])
و از ابوغالب زراری که چگونه این دو نفر از جعفربن مالک روایت
می کنند.
«قال ابن الغضائری: کان کذابا
متروک الحدیث جملة (او دروغگو است و به همه احادیثش توجهي نمی شود)
و کان فی مذهبه ارتفاع (غالی بود) و یروی عن الضعفاء و
المجاهیل و کانت عیوب الضعفا مجتمعة فیه
(ایشان از ضعفا و مجاهیل
نقل روایت می کرد و همه عیوب ضعفا در ایشان جمع شده بود.)
واقع مطلب این است که در نقل
روایات نباید ارسال مسلمات شود، يعني یک روایت را هرجا
دیدیم خصوصا به عنوان اعتقادات نقل کنیم، شما اول مبنا
پیدا کنید و بعد این شبهات را رد کنید مثل مرحوم
مامقانی که از ایشان دفاع می کند و بعد طبق مبنا و قبول
توثیق ایشان، روایتش را می پذیرد. خلاصه اينكه تا
این مرحله ثابت شد كه جعفربن مالک مشکل دارد.
نظر شیخ طوسی:
کوفی، ثقة و یضعفه قوم و
روی فی مولد القائم عليه السلام اعاجیب (ایشان را
توثیق می کند و می فرماید عده ای اورا تضعیف
کرده اند، راجع به ولادت امام زمان عجائبی نقل می کند)، ولي مرحوم
علامه حلي می فرمایند: عندی فی حدیثه توقف و لا
اعمل بروایته[9]»
سپس مرحوم مامقانی می فرماید:
این مساله غلوکه در کتب ذکرکره اند و عده ای را به اين سبب تضعيف
وساقط کرده اند چون متهم به غلو است البته، باید در آن
تجدیدنظری شود. (بنده هم بیان ایشان راقبول دارم)
مسائلی که قبلا راوی را به خاطر بیان آن مسائل غالی
می دانستند، امروزه جزء اعتقادات ماست. بلکه جزء ضروریات عقاید
ما است لذا در رمی به غلو، نسبت به بعضی باید تجدید نظر
کرد.
و قد نبهنا فی فوائد المقدمه،
(در مقدمه كتاب تنقيح[10]30
فایده ذکر کرده و اکنون در 2 جلد چاپ شده است، حتما مطالعه و مباحثه
کنید) ان جمله مما هو من ضروریات مذهبنا الیوم قد کان يعّد
فی سالف الزمان غلوا و علیه فرّعوا تضعیفات جمع من الثقات (من
در فوائد مقدمه گفتم که که تعدادی از ضروریات که امروز جزء
ضروریات مذهب ماست قبلا جزء مسائل غلو آمیز بوده است، بنابراین
عده ای از ثقات را از دست دادند و کنار گذاشتند چون آن ها را جزء غلات
می دانستند. گمان من این است که غمز و تضعیفی که به
جعفربن مالک شده است (یعنی ایشان هم جزء دسته ای است که
ما آن ها را از دست دادیم) ناشی از نقل روایاتی است که
جزء معجزات ائمه است. این روش عامه است که هرکسی راجع به اهل بيت
فضیلتی نقل می کند، نسبت به او تردید و تشكيك می کنند
و با او بد برخورد می کنند که متاسفانه بعضی از ما هم این گونه
هستیم، پس ایشان را ضعیف می دانند چون مسائلی از
معجزات و کرامات ائمه خصوصا مسائلی در باب ولادت امام زمان4 نقل می کند
و شاید شیخ طوسی هم که می فرماید عده ای اورا
تضعیف کرده اند ناشی از این همین موارد باشد، در واقع
بیان این مسائل منشاء برای تضعیف افراد نمی باشد.
روایتی نسبت به ولادت امام زمان عليه السلام نقل کرده است که در آن
بیان معجزه و کرامت بوده است و این امور در ائمه و انبیاء ما
قبل هم بوده است و اگر عجیب نباشد معجزه نیست، لذا مرحوم مجلسی
هم به این مساله اشاره می کند.
سپس مرحوم مامقانی می فرماید:
ان الاقوی کون الرجل ثقة اعتمادا
علی توثیق الشیخ (ایشان موثق است چون شیخ هم
وی را توثیق کرده است. سپس مرحوم مامقانی،شواهدی نقل
می کنند که انصافا شواهد خوبی است ضمن این که در پایان
می فرماید: «لا شبهة لنا فی لزوم اعتماد الشیخ..
(شکی برای ما در لزوم اعتماد شیخ به جعفر بن مالک نمی باشد
و از طرفی تضعیف مرحوم خوئی (ایشان توثیق و
تضعیف را متعارض می دانند و سپس قائل به تساقط هستند) منشاء آن همان
بیان اعاجیب بوده است. سپس می فرماید که مرحوم
مجلسی هم از نجاشی تعجب می کند که چرا نجاشی با شناخت از
این افراد، می گوید که کسی بیان داشته و گفته که
ایشان از مجاهیل روایت می کند. (آن بعضی که شما به
استناد او، ایشان را ضعیف می دانید، چه کسی است؟)
بيان فرزند مرحوم مامقانی:
حصیلة البحث: لما کانت
التضعیفات و التوثیقات مبتنیة علی الظنون
الاجتهادیه و الحاصله من القرائن المفیدة لحصول الوثوق و
الاطمینان بحال المترجم کان التامل فی القرائن المؤيدة لتوثيق المترجم
توجب الحکم علیه بالوثاقة و الجلالة[11]
(خلاصه بحث در موردایشان):
تضعیفات و توثیقات از ظنون اجتهادی هستند که قرائن را کنار هم
می گذارند و سپس به بیان توثیق و یا تضعیف افراد
می پردازند، و وقتی روش توثیق و تضعیف این گونه
است، باید در قرائنی که موجب حکم به وثاقت و جلالت افراد می شود،
تامل کرد.
نتیجه:
پس جعفر بن مالک هم ثقه است همان گونه
که علی بن عاصم هم فوق وثاقت است. پس روایت مشکلی ندارد،
بنابراين شعیب بن صالح به استناد این روایت یکی از
نشانه های ظهور امام زمان4 است.
در جلسه بعد روایت مفصلی
که منسوب به ائمه: و اشاره به شعیب بن صالح دارد را بررسي مي كنيم ولی
خواهید دید که این روایت در هیچ یک از کتب ما
نیامده است و در کتب عامه فقط در كتاب سنن دانی آمده است. عقدالدرر
سلمی هنگاميكه این متن را نقل می کند، به عنوان روایت نقل
نمی کند بلکه می گوید: قصه (داستان) است. همان طوريكه ما
می گوییم که جزیره خضراء یک داستان است إن شاء الله
در جلسه بعد بررسی سندی و دلالی می کنیم.







[1].
الغيبة للنعماني، ص253، باب14. مقايسه شودج2، ص59 از بحار از دلائل الامامة.



[2]. معجم رجال الحديث، السيد الخوئي، ج13، ص70 – 71.



[3].
قاموس الرجال تستري، ج7، ص 4880.



[4].
سفري که نجف اشرف بوديم، خدمت بعضي از بزرگان رسيديم؛ صحبت از دستگيري مرحوم خوئي
و بردن ايشان به زندان شد، شخصي در اين زمينه مقداري صحبت کرد و گريه اش گرفت به
گونه اي که نتوانست قضيه را تمام کند، بنده جاي ديگر ديدم که هنگام بردن و دستگيري
ايشان، وي را هل داده و از کاميون انداخته بودند و مرتب مي گفتند که ما دستور
داريم که اين گونه برخورد کنيم. .



[5].
تقريب التهذيب، ج2، ص39، شماره366، ن.ك: ميزان الاعتدال،ج3، ص140.



[6].
معجم رجال الحديث، خوئي، ج4، ص118.



[7].
قاموس الرجال، تستري، ج7، ص487 شماره 5180.



[8].
ن.ك: رجال نجاشي، ص380، شماره1032.



[9].
قاموس الرجال تستري، ج2، ص 681 -683 .



[10].
تنقيح المقال، ج2، ص297.



[11].
تنقيح المقال، ج16، ص51.