جلسه 1386/09/05

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
بحث در مدلول صیغه امر بود و اینکه مدلول صیغه امر آیا وجوب است یا استحباب؟ در جواب این سؤال سه نظریه بیان شد که نظریه عمده و مهم در مقام، دلالت صیغه امر بر وجوب است. در تقریر وجه این دلالت، چهار نظریه وجود دارد که البته برای هرکدام از این وجوه تقریرات مختلفی بیان شده است.
تمایز واجب و مستحب
در اینکه بین واجب و مستحب مشارکت و تشابهی وجود دارد و آن تشابه، انشا طلب و نسبت طلبیه و بعثیه می باشد تردیدی وجود ندارد. آنچه در مقام مهم و دارای ثمره است، این است که تمایز بین وجوب و استحباب در چیست؟
اقسام چهارگانه تمایز
تمایز بین دو چیز بر چهار قسم می باشد.
قسم اول تمایز، تمایز به تمام ذات می باشد.
قسم دوم تمایز، تمایز به بعض ذات و تمایز در فصل مقوم می باشد.
قسم سوم تمایز، تمایز به عوارض خارج از ذات می باشد.
قسم چهارم تمایز، تمایز تشکیکی می باشد.
از این اقسام چهارگانه تمایز قسم دوم، سوم و چهارم درباره نوع تمایز بین وجوب و ندب محتمل می باشد و تمایز بین آن دو نمی تواند از نوع تمایز به تمام ذات باشد چون بین وجوب و استحباب در انشا بعث و نسبت طلبیه اشتراک وجود دارد.
اقوال در تمایز وجوب و استحباب
نظریه قدما: تمایز به بعض ذات و فصل مقوم
نظریه ای که بین قدما مشهور بوده است و مرحوم نائینی هم به آن تمایل دارند، این است که تمایز وجوب و ندب، تمایز به بعض ذات و فصل مقوم می باشد و وجوب و استحباب دو نوع از یک جنس مشترک می باشند که جنس مشترک آن ها طلب و بعث انشایی می باشد کما اینکه جنس مشترک کراهت و حرمت، زجر و منع انشایی می باشد. البته طلب و بعث انشایی جنس قریب وجوب و استحباب می باشد که جنس بعید هم دارند که آن مطلق طلب می باشد که احکام چهارگانه وجوب، حرمت، کراهت و استحباب در این جنس بعید مشترک اند.
اقوال در فصل مقوم وجوب و استحباب
در اینکه فصل مقوم وجوب و ندب چیست، در بین قائلین به نظریه تمایز به فصل مقوم اختلاف وجود دارد.
قول اول: ترخیص در ترک و منع از ترک
نظر اول در فصل مقوم وجوب و استحباب این است که فصل وجوب، منع از ترک و فصل استحباب، ترخیص در ترک می باشد.
نقد قول اول
در اینکه این منع ترک، حکم عقل است یا اینکه خود شارع تعبیر منع را آورده است دو احتمال وجود دارد که تبادر این احتمال را که شارع این تعبیر را بیان کرده باشد، رد می کند بلکه آن را لازمه وجوب و حکم عقل می داند. حکم عقل از نتایج طلب الزامی و خارج از ذات طلب و جز عوارض لازم طلب وجوبی می باشد و خارج ذات نمی تواند فصل مقوم شی ء که از علل داخلی است، قرار گیرد.
قول دوم: استحقاق عقاب و عدم آن بر ترک
نظریه دوم در فصل مقوم وجوب و استحباب این است که فصل مقوم وجوب استحقاق عقاب بر ترک فعل و فصل استحباب عدم استحقاق عقاب بر ترک فعل می باشد.
نقد قول دوم
استحقاق و عدم استحقاق عقاب، حکم عقلی و خارج از ذات طلب می باشد و این استحقاق و عدم آن، نتیجه خصوصیتی است که در وجوب و استحباب می باشد و تبادر هم همین مطلب را تأیید می کند و امر خارج از ذات یک شی ء نمی تواند فصل مقوم آنشی قرار گیرد چون فصل مقوم یکشی از علل داخلی شی ء محسوب می شود.
قول سوم: مصلحت ملزمه و مصلحت غیر ملزمه
نظریه سوم در فصل مقوم وجوب و استحباب این است که فصل مقوم وجوب، وجود مصلحت ملزمه و فصل استحباب وجود مصلحت غیر ملزمه می باشد. آقای نائینی در اجود التقریرات این نظریه را پذیرفته است.
نقد قول سوم
مصلحت ملزمه و مصلحت غیر ملزمه و به طورکلی مصالح از علل خارجی و مبادی امر می باشد و موجب این می شوند که شارع در آن موارد جعل حکم کند و علل خارجی و مبادی، نمی توانند فصل مقوم یک نوع که علت داخلی محسوب می شود قرار گیرد.
قول چهارم: اراده حتمیه و غیر حتمیه
نظریه چهارم این است که فصل وجوب، اراده حتمیه شارع بر ایجاد متعلق وجوب است و فصل ندب، اراده غیر حتمیه می باشد.
نقد قول چهارم
اراده حتمی یا اراده غیر حتمی از آن شارع می باشد و مانند مصلحت از مبادی و مقدمات و علل خارجی طلب می باشند با این تفاوت که مصلحت از علل بعید و اراده از علل قریب می باشند و علل خارجی نمی توانند فصل مقوم یک شی ء که علت داخل در ذات یکشی است، قرار گیرند

نظریه آقای بروجردی در تمایز وجوب و ندب
آقای بروجردی در تمایز بین وجوب و ندب می فرمایند که طلب انشایی ذو مراتب نیست و همچنین تفاوت وجوب و ندب، یک تفاوت جوهری و ذاتی نیست بلکه گاهی لحن شارع به هنگام طلب به گونه ای است که آن طلب حتماً باید انجام شود که این گونه طلب کردن، وجوب می باشد اما گاهی با لحنی ملایم آن طلب را انشا می کنند که این گونه طلب کردن، ندب می باشد و این موارد همه از عوارض و مقارنات خارج از ذات می باشد و این گونه نیست که وجوب و ندب دو نوع متفاوت از یک جنس باشند
نقد نظریه آقای بروجردی
اگر کلام فوق به این معنا باشد که وجوب و ندب از مفاهیم اعتباری اند و مباحث مربوط به جنس و فصل در آن ها جاری نمی شود کلام صحیحی است اما اگر قائل شویم این مباحث در امور اعتباری هم جاری می شود، کلام آقای بروجردی که طلب ندبی و وجوبی را یک نوع طلب می داند و تفاوت آن ها را به عوارض خارج از ذات می داند نمی تواند صحیح باشد بلکه به حکم عقل و تبادر طلب ندبی و طلب وجوبی دو نوع طلب می باشند و ویژگی های آن ها باهم متفاوت می باشد.
نظریه تشکیک در تمایز وجوب و استحباب
نظریه دیگری که در تمایز وجوب و استحباب وجود دارد و غالباً هم آن را پذیرفته اند، نظریه تشکیک می باشد البته مراد از تشکیک در اینجا، تشکیک خاص که در فلسفه و عرفان مطرح است نیست بلکه مراد تشکیک عامی است بدین معنا که وجوب و ندب دو حقیقت در عرض هم نیستند که با دو فصل از هم جدا شوند بلکه وجوب و ندب یک حقیقت مشترک در طول هم می باشند که دارای مراتب شدت و ضعف هستند که این شدت و ضعف هم چیزی خارج از ذات آن حقیقت مشترک که نسبت طلبیه باشد، نیست مانند نور که یک حقیقت است اما دارای مراتبی است که در شدت و ضعف باهم تفاوت دارند. ندب و وجوب هم هر دو انشا طلب هستند که ندب انشا طلب ضعیف و وجوب انشا طلب شدید می باشد؛ و آن اموری که در یکی از نظریات به عنوان فصل مطرح شده بود، می تواند از عوارض ضعف و شدت باشد. این کلام در کراهت و حرمت هم صادق است و حرمت و کراهت هم یک حقیقت واحده هستند که منع و زجر باشد و دارای مراتب تشکیکی می باشند البته تمایز بین انشا طلب و انشا زجر تمایز تشکیکی نیست بلکه طلب و زجر دو نوع متفاوت می باشند همچنین اباحه هم یک نوع متفاوت می باشد. بنا بر نظریه تشکیک احکام به سه قسم طلب، منع و اباحه تقسیم می شوند که هرکدام دارای مرتب تشکیکی متفاوتی هستند.
نظر استاد در تمایز وجوب و استحباب: تمایز تشکیکی
به نظر ما نظریه تمایز تشکیکی، نظریه صحیحی است و درمجموع سه نوع حکم تکلیفی بیشتر نداریم که عبارت است از بعث، زجر و اباحه و هرکدام این احکام تکلیفی دارای مراتب تشکیکی است که به لحاظ شدت و ضعف متفاوت می باشد البته ما مراتب طلب را فقط واجب و ندب نمی دانیم بلکه طلب دارای مراتب متعددی می باشد که از هرکدام از این مراتب حد و ماهیتی انتزاع می شود و نوعی متفاوت با مراتب دیگر می باشد و فصل این مراتب و به تعبیری انواع با انواع و مراتب دیگر درجه شدت و ضعف آن ها می باشد و به بیانی دیگر ما وجوب را یک مرتبه و نوع علی حده نمی دانیم بلکه مثلاً وجوب نماز را یک مرتبه و نوع می دانیم و یا وجوب جهاد را نوعی دیگر می دانیم که به لحاظ درجه شدت و ضعف از یکدیگر جدا می شوند. البته این سخن، متفاوت با تقریری است که دیگران در تقریر تمایز تشکیکی مطرح می کنند و سر آن هم این است که مطلبی را از فلسفه اخذ کرده اند اما ملتزم به تمام کلام نشده اند و لازمه مطلب را بیان نکرده اند.