جلسه 1386/09/04

بسم الله الرحمن الرحیم





اقوال در دلالت صیغه امر بر وجوب یا ندب
دومین بحثی که در ذیل صیغه امر بعد بحث از موضوع له آن، وجود دارد این است که مدلول صیغه امر آیا وجوب است یا استحباب؟ در پاسخ به این سؤال سه قول وجود دارد.
قول اول عدم دلالت صیغه بر استحباب و وجوب
نظریه اول این است که صیغه امر بر هیچ یک از ندب و وجوب دلالتی ندارد و ظهور و استعمال صیغه امر طلب مطلق است و هر یک از وجوب و ندب نیاز به قرینه خاص دارد.
قول دوم دلالت صیغه امر بر استحباب
نظریه دومی که در مقام وجود دارد، نظریه صاحب معالم می باشد که مدلول صیغه امر را استحباب و ندب می داند.
قول سوم دلالت صیغه امر بر وجوب
نظریه سوم در مقام که نظریه غالب متأخرین و محققین می باشد، این است که صیغه امر دلالت بر وجوب دارد و لذا هرکجا صیغه امر بدون قرینه به کار رفت، حمل بر وجوب می شود. تقریباً دو قول اول جایگاهی بین متأخرین ندارند
وجه و دلیل دلالت صیغه امر بر وجوب
البته در دلیل و وجه دلالت صیغه امر بر وجوب تقریرات و توجیهات مختلفی وجود دارد که البته این اختلافات این گونه نیست که صرفاً یک بحث تحلیلی صرف و علمی باشد بلکه این اختلافات ثمره عملی در فقه دارد که شهید صدر از همه بهتر به این آثار عملی اشاره کرده اند. در بین این وجوهی که ذکر می شود نظریه سوم و چهارم بین محققین مطرح و رواج دارد و نظریه اول و دوم جایگاهی ندارد.
نظریه اول: دلالت وضعی صیغه امر بر وجوب
نظریه اول در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب این است که وجوب، جز موضوع له صیغه امر می باشد و به دلالت وضعی صیغه امر دلالت بر وجوب می کند و دلالت آن بر ندب از باب مجاز می باشد البته این مجاز، مجاز شایع می باشد و اوامر ندبی در شریعت و محاورات عرفی کم نداریم. مرحوم صاحب کفایه قائل به این نظریه می باشد و دلیل ایشان هم تبادر که علامت حقیقت است، می باشد. البته بعد از ایشان این نظریه طرفداری ندارد.
نظریه دوم: انصراف صیغه امر به وجوب
نظریه دوم در مقام وجه دلالت صیغه امر بر وجوب، انصراف صیغه امر به وجوب می باشد و علت آن هم کثرت استعمال صیغه امر در وجوب به حدی که در مقام استعمال و تحاور ذهنی، وجوب منسبق به ذهن می باشد؛ و علت انصراف هم صرف کثرت استعمال در خارج نیست بلکه کثرت استعمال به همراه تحاور و انسباق ذهنی در مقام استعمال وجه انصراف می باشد.
نظریه سوم دلالت صیغه بر وجوب به واسطه اطلاق و مقدمات حکمت
نظریه سوم در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب این است که این دلالت از باب اطلاق و تمام بودن مقدمات حکمت می باشد و مقتضای اطلاق در مقام تعیین احد الاقسام می باشد. این نظریه اطلاق و مقدمات حکمت در کلام علما با تقریرات متفاوتی بیان شده است که البته از بین این تقریر ها، شش تقریر مهم است که تقریر اول و دوم در کلمات محقق عراقی وجود دارد و تقریر سوم و چهارم هم در کلمات شهید صدر به آن اشاره شده است و تقریر پنجم هم تقریر مختار شهید صدر می باشد که در جلد دوم بحوث فی علم الاصول مطرح شده است و تقریر ششم هم تقریر مرحوم آقای تبریزی می باشد.
نظریه چهارم حکم عقل به دلالت صیغه بر وجوب
نظریه چهارم در مقام برخلاف سه نظر قبلی که دلالت صیغه امر بر وجوب را به دلالت لفظی می دانستند، دلالت صیغه امر به وجوب را از باب حکم عقل می داند و می گوید این دلالت از دایره دلالت الفاظ خارج است. چهار تقریر مهم از حکم عقل در مقام وجود دارد که تقریر آقای نائینی در اجود التقریرات، تقریر آیت الله عبدالکریم حائری مؤسس حوزه قم، تقریر امام خمینی و تقریر آقای خویی می باشند.
تفاوت وجوب و ندب
احکام تکلیفی به پنج قسم تقسیم می شوند که عبارت اند از وجوب، ندب، حرمت، کراهت و اباحه. مقدمه ای که قبل از بیان تفصیلی نظریات بالا، لازم به ذکر است و در مباحث تفصیلی مقام، مثمر ثمر می باشد، تفاوت میان ندب و وجوب می باشد البته این بحث درباره کراهت و حرمت هم وجود دارد و عیناً در آنجا هم جاری می شود.
اقسام چهارگانه تمایز در فلسفه
در مباحث فلسفی تمایز بین دو چیز بر چهار قسم است.
قسم اول تمایز در فلسفه تمایز به تمام ذات می باشد مانند تمایز اجناس عالیه که به تمام ذات باهم تباین دارند و هیچ گونه جنس مشترکی باهم ندارند.
قسم دوم تمایز در فلسفه تمایز به بعض ذات می باشد یعنی جنس مشترک دارند اما فصل هایشان از هم جداست مانند انسان و غنم که جنسشان مشترک است اما فصل انسان و غنم از هم جداست و تمایزشان به فصلشان می باشد.
قسم سوم تمایز، تمایز به منضمات و یا به تعبیری به عوارض خارج از ذات است یعنی به خصوصیات صنفی یا شخصی مانند ایرانی و افغانی یا انسان سیاه و سفید که هردو فرد، جنس و فصلشان مشترک است اما تمایز آن ها به سیاهی و سفیدی و یا ... می باشد.
قسم چهارم تمایز تشکیکی است که این قسم را ملاصدرا بیان کرده است که ما به الامتیاز و ما به الافتراق کل یرجع الی الاخر.
نظریات در تمایز وجوب و ندب
از بین اقسام چهارگانه تمایز، سه قسم آن در رابطه با تمایز وجوب و ندب محتمل است.
نظریه اول تمایز به بعض ذات
نظریه اول در تمایز بین وجوب و ندب، تمایز به بعض ذات می باشد به این بیان که وجوب و ندب هر دو طلب هستند و حقیقت هر دو همان نسبت بعثیه می باشد که این نسبت بعثیه جنس آن دو می باشد اما فصل آن دو متفاوت می باشد. این قسم تمایز بین کراهت و حرمت هم می باشد به این بیان که زجر و منع جنس آن دو می باشد و در جنس مشترک اند اما در فصل باهم تفاوت دارند. این نظریه، نظریه مشهور بین متقدمین می باشد.
نظریه دوم تمایز به اعراض خارجیه
نظریه دوم در مقام این است که تمایز بین وجوب و ندب، تمایز به بعض ذات نیست بلکه تمایز به اعراض خارجیه می باشد یعنی فصل و جنس آن دو مشترک است اما در عوارض خارج از ذات با هم تفاوت دارند که آقای بروجردی قائل به این نظریه می باشند.
نظریه سوم تمایز تشکیکی
نظریه سوم در تمایز وجوب و ندب این است که وجوب و ندب مراتب یک حقیقت واحده هستند که تمایز تشکیکی دارند که مشهور متأخرین مانند آقا ضیاء عراقی، مرحوم اصفهانی و صاحب کفایه قائل به این نظریه می باشند.