جلسه 1386/08/28

بسم الله الرحمن الرحیم





ظهور صیغه امر در بعث حقیقی
بعدازاینکه نظریات چهارگانه در موضوع له صیغه امر بیان شد سؤالی که در ذیل مباحث صیغه امر مطرح است، این است که اگر صیغه امر بدون قرینه به کار رفت، آیا ظهور در بعث حقیقی دارد و یا اینکه مردد بین معانی و دواعی مختلف می باشد؟ در جواب این سؤال باید گفت که تردیدی وجود ندارد که درصورتی که صیغه امر بدون قرینه به کار رود ظهور در بعث حقیقی دارد و اختلافی در این مورد بین مسلک های مختلفی که در موضوع له صیغه امر بیان شد، وجود ندارد.
وجوه ذکرشده برای ظهور صیغه امر در بعث حقیقی
البته در وجه این ظهور بین این مبانی اختلاف وجود دارد. البته بنا بر نظریه دوم و چهارم، تخریج وجه ظهور امری سهل و راحت می باشد اما تخریج این وجه بنا بر نظریه صاحب کفایه که دواعی را مطلقاً از موضوع له خارج می دانست و یا بنا بر نظریه اول که دواعی را مطلقاً در موضوع له داخل می دانست و می گفت که به ازا هرکدام وضع جداگانه ای صورت گرفته است، جای بحث دارد.
وجه اول: اصالة الحقیقة بنا بر نظریه دوم
یکی از وجوهی که برای این ظهور ذکرشده است، اصالة الحقیقة می باشد البته این وجه مبتنی بر نظریه دوم است که موضوع له صیغه امر را بعث به داعی حقیقی می دانست و در مواردی که قرینه ای بر تعیین مراد آمر نباشد به اصالة الحقیقة تمسک می کرد.
وجه دوم: اصالة الاطلاق بنا بر نظریه چهارم
یکی دیگر از وجوهی که برای ظهور صیغه امر در بعث حقیقی بیان شده است، اصالة الاطلاق است که البته این وجه بنا بر نظریه چهارم- نظریه صاحب منتقی الاصول- صحیح می باشد. بنا بر نظریه چهارم در همه موارد کاربرد، بعث حقیقی موضوع له صیغه امر می باشد و تفاوت هرکدام به قیود و شروط آن ها می باشد و در مواردی که قید و شرطی وجود نداشته باشد مراد همان بعث حقیقی و یا داعی حقیقی است که در دیگر نظریات مطرح شده است. بنا بر این نظریه وجه ظهور صیغه امر در بعث حقیقی و ایجاد متعلق امر، اصالة اطلاق و عدم وجود قید و شرط می باشد.
وجه سوم: اصالة الاطلاق به تقریری متفاوت
وجه سومی که برای ظهور صیغه امر در بعث حقیقی ذکرشده است اصالة الاطلاق البته به بیانی متفاوت از اصالة الاطلاقی که بنا بر نظریه چهارم بیان شد.
اطلاق و اقسام آن
قبل از بیان وجه سومی که در تخریج ظهور صیغه امر در بعث حقیقی بیان شده است نکته ای درباره اطلاق و اقسام آن لازم است، بیان شود و آن این است که نتیجه اطلاق بر دو گونه می باشد. گاهی نتیجه اطلاق، اطلاق شمولی و داخل بودن همه اقسام در حکم است و گاهی نتیجه اطلاق تعیین احد الاقسام می باشد و علت این امر هم این است که گاهی تقسیمات و انواع یکشی، عرضی و در رتبه واحده هستند و اراده و قرینه آوردن برای هرکدام از این اقسام به یک اندازه مؤونه نیاز دارد که نتیجه اطلاق در این صورت شمول حکم نسبت به همه اقسام می باشد مانند جایی که امر به آزاد کردن رقبه می شویم که اقسام رقبه به لحاظ مؤونه قرینه آوردن در رتبه واحد می باشند ولی گاهی تقسیمات و انواع یکشی در قرینه آوردن به لحاظ عرفی متوازن و متعادل نیستند و قرینه آوردن برای یکی مؤونه بیشتری نسبت به دیگری نیاز دارد و اراده همه اقسام هم ممکن نیست مانند واجب توسلی و واجب تعبدی که قید واجب تعبدی، قید وجودی است و اگر این قسم را شارع بخواهد اراده کند باید تصریح به آن کند مثلاً اینکه قصد امر لازم است اما قید واجب توسلی وجودی نیست بلکه عدمی است و نیازی به تصریح به اینکه قصد امر لازم نیست، نمی باشد که قرینه آوردن برای این قسم اخف المؤونه می باشد. در این صورت نتیجه اطلاق تعیین احد الاقسام و انصراف حکم به قسمی که اخف المؤونه است، می باشد چون مولی در مقام بیان بوده است و اگر آن قسمی که نیاز به قید و مؤونه بیشتری دارد، مراد او بود حتماً بیان می کرد و قید را می آورد و چون قید را نیاورده است پس آن قسم مراد شارع نبوده است.
بیان اصالة الاطلاق بنا بر وجه سوم
بیان اصاله الاطلاقی که در اینجا بیان شده است این است که هرچند در بدو امر معانی مختلفی و یا دواعی مختلفی که برای صیغه امر بیان شده است در عرض هم به نظر می رسد اما چون اراده همه معانی و دواعی ممکن نیست و همچنین به لحاظ عرفی اراده معنای بعث حقیقی یا داعی بعث حقیقی نسبت به موارد دیگر اخف المؤونه می باشد و اراده دواعی دیگر مانند تهدید یا تعجیز نیاز به مؤونه بیشتری دارد پس وقتی شارع قرینه ای نیاورد عرفا نتیجه اطلاق، انصراف حکم به بعث حقیقی می باشد. تخریج این وجه به بیانی که ذکر شد بنا بر نظریه صاحب کفایه و یا دیگر نظریات صحیح می باشد اما اصالة الاطلاق به بیانی که بر مبنای نظریه چهارم بیان شد فقط بر طبق همان نظریه صحیح است.
 
اشکال به وجه سوم
مناقشه ای که به وجه سوم واردشده است این است که این گونه نیست که بعث حقیقی نسبت به سایر معانی و دواعی اخف المؤونه باشد بلکه همه این معانی و دواعی در رتبه واحده می باشند و مانند واجب توسلی و تعبدی نیست که قرینه یکی وجودی و قرینه دیگری عدمی و درنتیجه اخف المؤونه باشد بلکه قرینه آوردن برای همه این معانی و دواعی وجودی و در رتبه واحده می باشد پس اصالة الاطلاق نمی تواند این ظهور را ثابت کند. هرچند این مناقشه فی الجمله وارد می باشد اما در ادامه بحث، نکاتی در تکمیل این بحث بیان خواهد شد.
وجه چهارم: مناسبات حکم و موضوع
وجه چهارمی که در تخریج ظهور صیغه امر در بعث حقیقی بیان شده است، حکم عقل و یا به تعبیر دیگر مناسبات حکم و موضوع می باشد که حکم عقلی می باشد به این بیان که موضوع له صیغه امر -بنا بر مبنای صاحب کفایه و مختار - انشا طلب و بعث می باشد و دواعی خارج از موضوع له می باشند اما به حکم عقل انشا طلب و بعث با بعث و طلب حقیقی سنخیت و مناسبت بیشتری دارد و در مواردی که قرینه ای بر تعیین مراد وجود ندارد، به حکم عقل - مناسبت حکم و موضوع- بعث به داعی حقیقی، اراده جدی آمر می باشد.
نظر استاد: صحت وجه چهارم و سوم
وجه چهارم که درواقع حکم عقلی می باشد صحیح می باشد و می توان به آن تمسک کرد و این وجه و حکم عقل نیز می تواند مؤیدی بر صحت وجه سوم هم باشد چون هرچند دواعی و معانی مختلف در رتبه واحده هستند اما باوجوداین حکم عقلی بر مسانخت بین انشا طلب و بعث حقیقی بعث حقیقی نسبت به سایر معانی و دواعی اخف المؤونه می باشد پس نتیجه اطلاق در مقام تعیین بعث حقیقی می باشد؛ و ارتکاز هم بر این است که در مواردی که قرینه ای وجود ندارد بعث حقیقی مراد است.
تقسیم بحث های اصولی به تحلیلی محض و غیر آن
البته نکته ای که در اینجا قابل ذکر است و شهید صدر هم به آن اشاره کرده اند، این است که بحث های اصولی بر دو قسم است گاهی بحث های تحلیلی محض و علمی می باشد و اختلاف نظرها ثمره عملی ندارد مانند بحثی که در بالا بیان شد و یا منشأ اختلاف معنای حرفی و اسمی که همه اختلاف معنای حرفی و اسمی و یا ظهور صیغه امر در بعث حقیقی را قبول دارند ولی در وجه این اختلاف معنا یا ظهور، اختلاف نظر دارند ولی گاهی بحث های اصولی بحث تحلیلی صرف نیست و اختلاف نظر در آن موارد ثمره عملی دارد مانند اختلاف نظر در اینکه آیا شرط مفهوم دارد یا خیر؟
 
ظهور امر در وجوب بنا بر نظر مشهور
جهت دومی در ذیل مباحث امر وجود دارد این است که آیا امر، ظهور در وجوب دارد یا اینکه ظهور در ندب دارد و یا اینکه در هیچ کدام ظهوری ندارد و تعیین هرکدام نیاز به قرینه دارد؟ نظر مشهور در جواب به این سؤال این است که امر ظهور در وجوب دارد البته در وجه این ظهور اختلاف نظر وجود که بعضی وجه ظهور را اطلاق و مقدمات حکمت و بعضی وجه ظهور را حکم عقل و عده ای هم وجوب را جز موضوع له صیغه امر می دانند. البته در ذیل هرکدام از این احتمالات هم تقریرات متفاوتی وجود دارد.