جلسه 1386/08/13

بسم الله الرحمن الرحیم





تقسیم بندی مباحث اصولی به لحاظ موضوعی
قواعد و مسائل اصولی که در اصول فقه از آن ها بحث می شود در یک نگاه کلی و به لحاظ موضوعی و کاربرد آن ها در فقه و سایر علوم مانند تفسیر، تاریخ، به دو قسم تقسیم می شود.
قسم اول قواعد مشترک اجتهاد به معنی الاعم و غیر مختص به باب فقه
بخشی از این قواعد و مسائل اصولی، مشترک بین فقه بالمعنی الخاص - احکام خمسه - و سایر علوم و معارف الهی مانند تفسیر، تاریخ و یا برداشت های اخلاقی از قرآن و روایات هست و در حقیقت قواعدی است برای تحقیق در متون دینی و مختص به باب فقه به معنای استنباط احکام خمسه نیست و در تحقیق های علوم انسانی مانند روانشناسی و یا اخلاقی، کلامی، تفسیری و تاریخی در متون دینی کاربرد دارد مانند بحث مشتق که درباره این بحث می شود که مشتق حقیقت در متلبس است یا اعم از متلبس و ماانقضی عنه هست که در تفسیر کلمات ظالم و یا کافر در قرآن و روایات کاربرد دارد و یا مباحث مربوط به مفاهیم، صحیح و اعم، بعضی از مباحث حجج و یا بخشی از مباحث تعادل و تراجیح. این دسته از قواعد، قواعد مشترک اجتهاد به معنی الاعم می باشند.
قسم دوم قواعد مختص به باب فقه بالمعنی الخاص
قسم دوم از قواعد و مسائل اصولی، قواعد و مسائلی است که مختص به باب فقه به معنای استنباط احکام خمسه از منابع هست مانند مباحث مربوط به اجتماع امر و نهی، امر به شی ء نهی از ضد می کند یا نه قطع و ظن.
لزوم تنقیح و جداسازی این دو قسم
البته ناگفته نماند این دسته از قواعد جداسازی و منقح نشده است که جداسازی و تنقیح این قواعد امر مستحسن و پر کاربرد برای کسانی که در مباحث کلامی، تفسیری و علوم انسانی اسلامی تحقیق می کنند، هست و با تنقیح و جداسازی این دو قسم و تنقیح مباحث و روش های تحقیق عام و همچنین اصول و روش تحقیق مختص به هر علم، محققان این علوم می توانند با تحقیقات متقنی به استنباط معارف الهی در حوزه های مختلف به ویژه در حوزه علوم انسانی از متون دینی بپردازد.
تقسیم بندی اصول و روش های تحقیق به لحاظ متون و منابع دینی
در تقسیم قبلی مباحث اصول به لحاظ موضوعی تقسیم شد، مباحث اصول و روش های تحقیق را می توان به لحاظ متون و منابع دینی تقسیم دیگری کرد که عبارت است از
    1. اصول و روش های تحقیق در قرآن که به آن روش شناسی تفسیری می گویند و کتبی در این زمینه نوشته شده است.
    2. اصول روش شناسی تحقیق در حدیث.
    3. اصول و روش بهره گیری از عقل.
کارایی علم اصول فقه در دیگر علوم
علم اصول فقه با توجه به گستردگی مباحث آن و اینکه مشتمل بر قواعد و روش های مشترک اجتهاد به معنی الاعم و همچنین قواعد مختص به باب فقه هست و مباحث آن اختصاص به باب فقه ندارد و همچنین با توجه به اینکه مشتمل بر روش های تحقیق در قرآن و احادیث و روش بهره گیری از عقل در علوم اسلامی هست، برای کسانی که قصد تحقیق و مطالعه در سایر علوم و معارف اسلامی به غیر از فقه را دارند ضروری هست.
 
وجود مباحث مبانی اجتهاد در علم اصول
علاوه بر بحث های روش شناسی عام و خاصی که در علم اصول مطرح می شود و جزء علم اصول است، بعضاً مباحثی که مربوط به مبانی اجتهاد و فلسفه اصول هست و با بحث های روش شناسی ارتباطی ندارد، در علم اصول مطرح می شود که در ضمن مباحث اصولی استطرادا و هرکجا که مناسبتی باشد به آن ها می پردازیم.
 
طرح مباحث کلاس به ترتیب کفایه
در تبویب ابواب اصول، انواع مختلفی وجود دارد مانند تبویب و تقسیمی که مرحوم کمپانی دارند و بخشی از مباحث الفاظ را در ذیل مباحث عقلی بیان کرده اند و یا تبویبی که مرحوم شهید صدر دارند و یا تقسیمات دیگری که وجود دارد. ما نیز در تبویب مباحث نظراتی داریم که مقداری از آن اجمالاً در تقسیم بندی های فوق اشاره شد ولی مباحث کلاس را بر طبق ترتیب کفایه که از بحث اوامر شروع کرده اند و نسبتاً یک ترتیب قابل قبولی است، مطرح می کنیم.
منابع علم اصول
مرحله شکوفایی و دوره جدید علم اصول از زمان شیخ انصاری و صاحب کفایه شروع می شود که منابع قبل از این دو بزرگوار مانند کتب شیخ طوسی، شیخ مفید، علامه و صاحب معالم امروزه کمتر مورد توجه قرار می گیرند و نیازی به مراجعه به آن ها نیست البته برای کسانی که می خواهند سیر تاریخی مباحث را بدانند مفید است. عمده کتبی که مورد توجه است کتبی است که در دوره جدید نگاشته شد؛ و اهم این منابع عبارت اند از رسایل شیخ که به قلم خود ایشان هست و همچنین مطارح الانظار که تقریرات درس ایشان است، کفایه مرحوم خراسانی و بعد از صاحب کفایه اعلام ثلاثه که نظریات ایشان بسیار مهم می باشند که عبارت اند از
    1. مرحوم نائینی که تقریرات مباحث مرحوم نائینی را آقای خویی به نام اجود التقریرات نوشته اند.
    2. آقا ضیا عراقی که کتاب ایشان مقالات الاصول و همچنین کتاب نهایة الافکار که تقریرات مباحث ایشان هست.
    3. مرحوم اصفهانی که کتاب ایشان نهایة الدرایة حاشیه بر کفایه هست و کتاب خیلی دقیقی هست که نظریات آقای خویی بعضاً متأثر از نظریات ایشان هست.
در رتبه بعد کتب آقای خویی محاضرات و مصباح الاصول و همچنین آثار مرحوم امام قرار دارد که تقریر مباحث حضرت امام کتاب تهذیب الاصول هست که توسط آیت الله سبحانی نوشته شده است البته تقریرات دیگری هم از دروس ایشان وجود دارد، همچنین آثار مرحوم میرزا هاشم آملی، کتاب بحوث فی علم الاصول که تقریرات درس شهید صدر هست که توسط آقای هاشمی شاهرودی نگاشته شده است، همچنین کتاب منتقی الاصول که کتاب مرحوم سید محمد روحانی هست و از بین معاصرین هم کتاب انوار الاصول آقای مکارم کتاب مفیدی است.
مکتب اصولی استاد
هرچند اینجانب در قم بوده ام اما بیشتر به تبع اساتیدمان مانند آقای وحید که شاگرد آقای خویی می باشند و ایشان نیز شاگرد آقای نائینی می باشند، تحت تأثیر مکتب اصولی آقای نائینی هستم.