جلسه 1396/02/13

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا ظن در موضوعات حجّیت دارد یا خیر؟ تا اینجا بر حسب آنچه از مرحوم شیخ انصاری نقل کردیم، ایشان می فرماید اگر ما انسدادی شدیم این ظن حجّیت دارد، اگر انفتاحی (و به تعبیر مرحوم شیخ از ارباب ظنون خاصه) شویم، دلیلی بر حجّیت ظن در موضوعات نداریم، یا باید سراغ علم برویم و یا سراغ بیّنه و فقط از یک راهی طبق همین قول به انفتاح، این ظنون رجالی را درست کردند که قابل مناقشه و اشکال بود.
دو مورد عمل به ظنّ در موضوعات در کلام شیخ انصاریقدس سره
دو مورد دیگر در کلام مرحوم شیخ هست که در این دو مورد نیز علما به ظن عمل می کنند؛
مورد اول: «الثاني في الموارد التي لو لم يعمل فيها بالظنّ يلزم إبطال الحقوق و تعطيل السوق»، یکی مسئله عدالت است بنا بر اینکه بگوئیم عدالت ملکه راسخه ی نفسانیه است. در مورد عدالت دو مبنا و تفسیر وجود دارد؛ 1) یک تفسیر این است که عدالت، همین حسن ظاهر است؛ یعنی همین که به حسب ظاهر گناهی نمی کند و واجباتش را انجام می دهد، این عدالت است، 2) تفسیر دوم این است که ملکه راسخه ی در نفس است که او را در مقابل گناه نگه می دارد و حفظ می کند.
ما در بحث اجتهاد و تقلید، همان مبنای اول را اختیار کرده و گفتیم عدالت همین حسن ظاهر است. حال طبق این مبنا که جمع زیادی از بزرگان این مبنا را دارند، «فإن العلم بها فی غایة الصعوبة»[1]
، می گوئیم امام جماعت باید عادل باشد، شاهد طلاق باید عادل باشد، شاهد در باب قضاوت باید عادل باشد، شاهد در رؤیت هلال باید عادل باشد. مرحوم شیخ در باب عدالت می گوید اگر مبنای ما تفسیر دوم از عدالت باشد، ما ظن در موضوع را در اینجا قبول می کنیم؛ زیرا اولاً علم در اینجا در غایت صعوبت است، ثانیاً احتیاط حرج است، ثالثاً رجوع به اصول عملیه نمی توان کرد؛ چرا که علم اجمالی داریم و با وجود علم اجمالی به خلاف این اصول عملیه، نمی توان به این اصول رجوع کرد، رابعاً توقف هم نمی توانیم بکنیم؛ چون بالأخره می خواهیم ببینیم با شهادت اینها طلاق واقع می شود یا نه؟ نمی شود بگوئیم توقف کنیم، چون توقف کنیم دیگر چیزی واقع نمی شود.
بنابراین، مرحوم شیخ در اینجا ظن به عدالت را می پذیرد. از بعضی بزرگان در زمان ما نقل شده که شیخ انسدادی است و حال آنکه اگر شیخ انسدادی بود، نیاز به استثنای این موارد نداشت، همین که یک مواردی را استثنا می کند، ظنون رجالی را می خواهد درست کند، می خواهد ظن در باب عدالت را درست کند یا مورد دیگر، اینها خود قرینه است بر اینکه شیخ انسدادی نیست. به هر حال، دیدگاه مرحوم شیخ آن است که اگر ظن در موضوعات مطلقا حجت نیست، ولی ظن در باب عدالت حجّت است.
علاوه بر ظن در باب رکعات نماز که حجت است، نمونه های دیگری نیز وجود دارد، مثلاً در باب قبله از برخی از عبارات استفاده می شود که ظن در باب قبله هم حجّیت دارد. در اتجاه محتضر به سمت قبله، مرحوم میرزای قمی در غنائم دارد: «و فی کفایة الظن بحصوله أو لزوم تحصیل العلم به قولان، اظهرهما الاول»[2]
؛ یعنی اگر ظن به سمت قبله داشتیم و محتضر را به طرف قبله کردیم کفایت می کند. در باب حیض برخی از فقها برای اثبات حیض بودن می گویند همین که زن مظنه به حیض بودن پیدا کند، کفایت می کند.
نمونه دیگر، در باب دخول شهر یا دخول وقت است، الآن نمی دانید وقت نماز شده یا نه؟ اینجا برخی از فقها می گویند اگر ظن به دخول وقت پیدا کردید کافی است. در قِیَم مُتلِفات، شما یک ماشین یا وسیله دیگری را از بین بردی و ضامنی که قیمتش را بپردازی، اینجا باید بگوئیم که یقین پیدا کنیم قیمت چقدر است؟ یا اگر ظن به قیمت هم حاصل شود کافی است؟ ظن به قیمت هم کافی است.
در باب نسب، در باب وقف، حتی در باب سیادت، یک راه این است که از طریق شهرت وارد شده و می گویند اگر شهرت قائم شد بر اینکه یک زمینی وقفی است، همین مقدار کافی است و لازم نیست وقف نامه را پیدا کنیم. بعضی می گویند اگر ظن به اینکه این مکان وقفی است کفایت می کند.
در گذشته بیان شد که به نظر ما عقلا در باب موضوعات، به ظن و گمان عمل می کنند، عقلا در موضوعات نمی گویند صد در صد و حتماً باید یقین پیدا کنیم که این فلان شیء است، بلکه به ظن عمل می کنند. بنابراین، اگر بگوئیم 1) بنای عقلا بر عمل به ظنّ است، 2) شارع نیز این بنا را ردع نکرده، دیگر هیچ اشکالی در عمل به ظنّ نیست.
البته عقلا چیزی به نام عدالت ندارند، ولی عقلا یک انسانی را خوب و یک آدمی را بد می دانند، حال این کسی را که خوب می دانند، آیا عقلا می گویند یقین داریم که او صد در صد خوب است یا ظن به خوب بودنش برای ما کفایت می کند؟! ظن به حسن یک شخص در حسن بودن آن شخص نزد عقلا کفایت می کند.
طبق مبنای مرحوم اصفهانی، عقل حکمی ندارد که البته در این مبنا هم مناقشه کردیم و در این مطلب با مرحوم اصفهانی مخالفیم، مرحوم اصفهانی می گوید عقل فقط ادراک داشته و قوه مدرکه است، فقط درک می کند و لذا حکم ندارد، ولی راجع به بناء عقلا نمی گوید عقلا قوه مدرکه هستند، بلکه عقلا حکم دارند و می گویند «نحن نعتمد علی الظنّ فی الموضوعات»، «نحن نحکم بصحة البیع»، «نحکم بصحة العقد» (بین بنای عقلا و حکم عقلا در اینجا فرقی نیست؛ یعنی شما بگوئید سیره عقلا، بنای عقلا، حکم عقلا، اینجا هیچ فرقی بین این سه عنوان نمی کند).
مورد دوم؛ ظنّ به ضرر
مرحوم شیخ می فرماید: «فإنّ العلم به غالبا لا يحصل إلّا بعد الوقوع فيه، و ذلك خلاف ما قد بني عليه الشريعة السمحة السهلة، و الاحتياط بعد تصويره مدفوع»[3]
؛ یک مورد دیگر، مورد ظنّ به ضرر است. در باب ضرر نیز اگر ما ظن به این داریم که این آب برای ما در وضو ضرر دارد، این ظنّ کفایت می کند. بعد می فرماید بله، صاحب کشف اللثام گفته است در باب ضرر، خوف ضرر و احتمال ضرر نیز کفایت می کند و به برخی از روایات استدلال کرده است، منتهی مرحوم شیخ در آن مناقشه کرده و می فرماید در باب ضرر لازم نیست که علم داشته باشید که این آب در وضو برای شما ضرر دارد، بلکه ظنّ به ضرر هم داشته باشید کفایت می کند.
جمع بندی بحث و بیان دیدگاه برگزیده
مرحوم شیخ انصاری با اینکه انفتاحی است، اما سه مورد را استثنا می کند که به نظر من بهترین دلیل بر انفتاحی بودن مرحوم شیخ است. اگر کسی انسدادی بود و گفت هر موضوعی هر جایی ظن به او پیدا کردید کفایت می کند، نیازی به استثنا کردن ندارد، اما مرحوم شیخ مثلاً در آب وضو می فرماید باید یقین پیدا کنید که این آب مطلق است و اگر ظن به مطلق بودن آب داشته باشید، کفایت نمی کند. این خود قرینه خوبی است بر اینکه مرحوم شیخ انفتاحی است.
به نظر ما، اگر بگوئیم 1) بنای عملی عقلا یا سیره عقلا یا حکم عقلا (هر تعبیری کنیم فرقی نمی کند)، بر اعتماد به ظن شخصی در موضوعات صرفه است (مثلاً عقلا می گویند اگر تو ظن شخصی به دخول وقت پیدا کردی، برای تو کافی است یا اینکه اگر ظن به این پیدا کردی که این دَم است بر تو کافی است، اگر ظن به این پیدا کردی که آب است کفایت می کند)،
2) شارع نیز این بنا را ردع نکرده و امضا کرده، مخصوصاً موارد امضا مثل قبله، قِیَم متلفات، عرش جنایات، دخول وقت، دخول ماه را نیز به عنوان مؤیِّد امضای شارع قرار بدهیم، بعد یک قاعده کلی به دست آورده و می گوئیم: «الظن فی الموضوعات حجةٌ» اگرچه انفتاحی باشیم.
اگر انسدادی شدیم، همان گونه که ظن در احکام به دلیل انسداد حجّیت پیدا می کند، ظن در موضوعات نیز روی دلیل انسداد بدون هیچ تردیدی حجّیت پیدا می کند، مگر آن که کسی بگوید ادله انسداد فقط در باب احکام است، اما اگر کسی گفت ادله اش اطلاق دارد، هر ظنّی حجت است، اما بر اساس انفتاح، ما یک اصلی داریم به نام اصل عدم حجّیت ظن، می گوئیم این اصل با این بنای عقلا در موضوعات تخصیص می خورد، عقلا در موضوعات ظن را کافی می دانند.
به بیان دیگر، ما سه چیز بیشتر نداریم؛ یقین، ظن و شک. اصلاً بحث اطمینان در ادله فقهی یک جایگاه مستقلی ندارد، عرف اطمینان را نیز نازل منزله علم می داند و اصلاً نیاز به این نیست که بگوییم چه دلیلی داریم شارع اطمینان را حجت قرار داده، دلیل نمی خواهد! اطمینان هم مثل علم می ماند. لذا بعد از علم نوبت ظن است، این ظن در احکام مسلماً به درد نمی خورد مگر دلیلی داشته باشیم برای اعتبار ظنون خاصه در برخی از موضوعات.
نکته قابل تأمّل آن است که اگر ظن در موضوعات را عقلا حجت می دانند، شما در باب اصول عملیه می گوئید شک در آنجا، شامل ظن هم می شود. در استصحاب، حتی ظن به خلاف حالت سابقه هم داشته باشید، باز استصحاب جریان دارد، در باب اصالة الطهاره حتی ظن به نجاست هم داشته باشیم، فقها می گویند اصالة الطهاره اینجا جاری می شود. حال جمع این سخن با بحث امروز چیست؟
روایت اخلاقی؛ فضیلت ماه شعبان
حدیثی به مناسبت ماه شعبان می خوانم از یکی از کُتُب شیخ صدوققدس سره به نام: «فضائل الاشهر الثلاثة رجب، شعبان و رمضان» که کتاب بسیار خوبی است. وقتی چنین ماه هایی فرا می رسد، خودمان برای خودمان این روایات را بخوانیم، کار نداشته باشیم می خواهیم در منبر بگوئیم، عیب ما این شده که وقتی می خواهیم منبر برویم و حدیثی می خواهیم بخوانیم، کتاب های حدیثی را نگاه می کنیم این اشکال به ماست! من در درجه اول خودم را عرض می کنم که باید همیشه با این روایات انس داشته باشیم.
الآن ماه شعبان است، یک مرور اجمالی درباره روایات ماه شعبان برای خودمان داشته باشیم و جزء مطالعات اصلی قرار بدهیم، ماه رمضان که می رسد یک مرور اجمالی بر این روایات باب ماه رمضان داشته باشیم و این خیلی مهم است. دأب بزرگان همین بوده است. مرحوم صدوق این کتاب را که نوشته، قطعاً یکی از انگیزه هایش این بوده که خودش متوجه شود که ماه شعبان چه خبر است؟ چه آثار و برکاتی دارد، به عنوان یک عالم خودش برای خودش یک اطلاعاتی به دست بیاورد، اینها که جمع آوری می شود، به صورت کتاب اینها را عرضه کرده است.
در روایت اول، از امام صادقعلیه السلام نقل می کند که حضرت فرمود: «قَالَ صِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ ذُخْرٌ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»[4]
؛ روزه ماه رمضان، ذخیره ای است برای عبد در روز قیامت، به نظرم می رسد از نقاط افتراق بین ماه رجب و شعبان، آن است که اکثار صیام در شعبان سفارش شده؛ یعنی به اول و وسط و آخر اکتفا نکنیم، به یک روز و پنج روز اکتفا نکنیم، اگر می توانید تمام روزهای شعبان را روزه بگیرید.
«وَ مَا مِنْ عَبْدٍ يُكْثِرُ الصِّيَامَ فِي شَعْبَانَ إِلَّا أَصْلَحَ اللَّهُ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ وَ كَفَاهُ شَرَّ عَدُوِّهِ»؛ اگر عبدی اکثار صیام در ماه شعبان کند، دو اثر برای او است؛ 1) خدا امر معیشت او را اصلاح می کند و روزه ماه شعبان، یک اثر مستقیمی با رزق و زندگی انسان دارد، البته زندگی به معنای اعم، این «اصلح الله امر معیشته» را نباید فقط به قسمت اقتصادی و رزق مادی معنا کنیم، بلکه به معنای اصلاح امور زندگی شخص است و زندگی اش ثبات پیدا می کند، اگر اشکال ها، اضطراب ها، مشکلات دیگری داشته باشد به برکت صیام شعبان خدای تبارک و تعالی امر او را اصلاح می کند.
2) اثر دوم، آن است که انسان از شر دشمنش مأمون می ماند و خدای تبارک و تعالی دشمن را از او دفع می کند. این هم مطلب مهمی است. گاهی اوقات انسان نمی داند چه افرادی چه دشمنی ای با انسان دارند. مثلاً گاهی می شنود کسی در یک جا این بُغض خودش را نسبت به انسان اظهار کرده، که این بُغض مراحل دارد؛ یک مرحله اش این است که انسان یک جایی اظهار می کند و یک مراحل بالاتری (خدایی نکرده) ممکن است پیدا کند و آدم همیشه باید از شرّ عدوش به خدا پناه ببرد. در دعای سمات که در عصر جمعه وارد شده آمده: «اعوذ بک من انسان سوءٍ»، اینها خیلی مهم است از اذکاری است که باید بخوانید.
از چیزهایی که بین ما یک مقدار کم شده، مراقبت و مداومت بر ذکر است. غالب علمای بزرگان ما اهل ذکر بودند، تا یک جا می نشستند و فرصتی داشتند و کاری نداشتند، ذکر خودشان را شروع می کردند، اما ما گاهی اوقات یک ساعت یک جا بیکار نشستیم و کاری هم نداریم، حتی حاضر نیستیم یک ذکر لسانی شروع کنیم و داشته باشیم! مقیّد باشیم، درست است گذشته های ما هدر رفته (من خودم را عرض می کنم)، ولی اگر بگوئیم یک ساعت از عمرمان باقی مانده، در همین مدت خودمان را اصلاح کنیم و مقیّد بر این امور باشیم. ذکر را داشته باشیم و این دعاهایی که وارد شده را بخوانیم.
در این روایت حضرت می فرماید: «إِنَّ أَدْنَى مَا يَكُونُ لِمَنْ يَصُومُ يَوْماً مِنْ شَعْبَانَ أَنْ تَجِبَ لَهُ الْجَنَّةُ »؛ کمترین چیزی که برای صائم در شعبان هست، خدای تبارک وتعالی بهشت را بر او واجب می کند. روایتی را در درس قبلی خواندیم که در آن روایت آمده بود: «وَ مَنْ صَامَ أَرْبَعَةَ أَيَّامٍ مِنْ شَعْبَانَ وُسِّعَ عَلَيْهِ فِي الرِّزْقِ»[5]
؛ اگر کسی چهار روز از شعبان را روزه بگیرد، رزق او وسیع می شود.
به هر حال، اقلّ از «یکثر» در روایت قبل، چهار روز می شود. خداوند همه ما را موفق به صیام شعبان و رمضان بفرماید ان شاء الله.
 
واژگان کلیدی: ظنّ در موضوعات، عدالت، حسن ظاهر، انسداد، ظنّ به ضرر، فضیلت روزه ماه شعبان.

[1] مطارح الأنظار، الميرزا أبو القاسم الكلانتري الطهراني، ج 3، ص289، طبع جديد.

[2] غنائم الأيام في مسائل الحلال و الحرام، الميرزا أبو القاسم القمّي، ج 3، ص370 .

[3] مطارح الأنظار، الميرزا أبو القاسم الكلانتري الطهراني، ج 3، ص289، طبع جديد.

[4] فضائل الأشهر الثلاثة، الشيخ الصدوق، ص43، ح19.

[5] فضائل الأشهر الثلاثة، الشيخ الصدوق، ص47.