جلسه 1396/02/12

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

نکاتی درباره گرامی داشت روز معلّم
قبل از شروع بحث، این مناسبت بسیار مهم؛ یعنی میلاد با سعادت امام سجادعلیه السلام را خدمت شما فضلای بزرگوار تبریک عرض می کنم، همچنین مناسبت دیگر امروز که به پاس ارزش و مقام علمی مرحوم شهید مطهری امروز را روز معلم نامیدند (که چه اقدام خوبی هم بود)، یاد این مرد بزرگ را گرامی می دارم و از این لطفی که شما بزرگواران داشته و مطالبی که جناب آقای هراتی مطلق (که از فضلای ارزنده هستند و مدت زیادی هست که خدمتشان ارادت داریم) مطالبی را فرمودند که روی حسن ظنی است که به حقیر داشتند. امیدوارم آنچه ایشان فرمودند، خداوند ما را موفق به آن کند ان شاء الله و من خودم را مصداق این روایت «من اخذ العلم من اهله» نمی دانم، بلکه مصداق این روایت، ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین هستند.
آن لطف و هدیه شما به ما این است که در ما نشاط علمی بیشتر ایجاد کنید، هر چه بر درس مقیَّدتر باشید، هر چه علاقه به بحث نشان بدهید، این برای ما بزرگترین هدیه است. من گاهی اوقات می بینم بعضی از فضلا بحث را خوب و عمیق دنبال می کنند، بعد از درس هم به کتاب های مختلف مراجعه می کنند، این خیلی خوب است و بسیار ارزش دارد. اینکه آقایان بحث را دنبال کنند، این برای ما بهترین نعمت، بهترین هدیه و بهترین نشاط است.
درباره مرحوم شهید مطهری این نکته را مطرح کنیم که ایشان دین را، واقعاً هم با جامعیّتش فهمید و هم عمیق فهمید، فلسفه را عمیقاً فهمیده بود، عمیقاً به کُنه مباحث فلسفی رسیده بود. مرحوم والد ما (رضوان الله تعالی علیه) وقتی راجع به این جنبه مرحوم مطهری صحبت می کردند، می فرمودند مرحوم مطهری کسی نبود که یک سری قواعد فلسفی در ذهنش باشد و اینها را در برخی سخنرانی ها مطرح کند، بلکه ایشان قویاً این مباحث فلسفی را فهمیده بود! به عمق این قواعد و مباحث رسیده بود و این برای ما باید درس باشد.
ما هم که الآن مشغول بحث فقه هستیم، یک وقتی هست که یک مطالبی که در کتب دیگر هست را نقل می کنیم که مثلاً در فلان کتاب این گفته شد، و ما هم این را اختیار می کنیم و وارد بحث بعد می شویم که این تا اندازه ای خوب است، البته فهم کلمات دیگران خودش مهم است. یادم می آید بعضی از آقایانی که درس مرحوم والد ما نمی آمدند و در نجف هم تحصیل کرده بودند، می گفتند ما برای فهم بعضی از انظار مرحوم خوئی، به نوارهای والد شما مراجعه می کنیم و بعد می فهمیم که مقصود اصلی آقای خوئی در این بحث چی بوده؟!
بنابراین، فهم کلمات دیگران ارزش دارد، این هم خودش یک مرتبه کمی نیست، اما اینکه ما خودمان را به این قانع کنیم، متوقف شدن در قافله علم است. ما در هر بحثی باز باید تحقیق کنیم، ابعاد مجهولش را پیدا کنیم و به پاسخ آن ها بپردازیم، این عمر آدم ثمره می دهد، آدم احساس می کند عمرش مفید خواهد بود. انسان بالأخره باید یک آثاری را در خودش ببیند، فرض کنید دیگران اینها را نگفتند و مطرح نکردند و این لازمه اش فکر کردن است.
مرحوم شهید مطهری قدرت تفکر بسیار والایی داشت، اینکه انسان در ذهن خودش فکر کند و تمام مطالب را دوَران بدهد و جولان فکری پیدا کند و آن نقاط اصلی را دقیق تر بشود و بتواند مطالب جدیدتری را اظهارنظر کند، بسیار مهم است. در همین بحثی که در جلسه گذشته شروع کردیم و امروز دنباله اش را می خوانیم، یا در مجموعه مباحث، ببینید شیخ انصاریقدس سره یک بحثی را که می خواهد عنوان کند، چگونه به صورت جامع و کامل ابعادش را مطرح می کند که شاید در کلمات قبل و کتاب های قبل نبوده؛ برای اینکه شیخ یک ذهن بسیار قوی داشته و در هر موضوعی فکر می کرده که از کجا شروع کند؟ روی چه نقاطی تأمل کند تا به نتیجه برسد و آدم این تراوشات ذهنی مرحوم شیخ را که می بیند، واقعاً متعجب می شود که یک انسان این چنین به این مرحله رسیده است!
برای شما نیز رسیدن به این مرحله غیر ممکن نیست، منتهی باید یک تلاش مستمر کنید، اگر کسی فقط به فکر این باشد که من سطح چهار را امتحان بدهم و مدرک را بگیرم و با این مدرک هم یک شغلی پیدا کنم تا زندگی ام اداره شود، این البته نمی گویم یک چیز بی ارزشی است، بلکه تا یک اندازه ای ارزش دارد، اما مثل این می ماند که درِ یک باغ خیلی بزرگ را باز کنند و بگویند فقط از بیرون یک نگاهی کنید و بروید، انسان به باغ نیاید! این همین اندازه است که از بیرون نگاه کنیم و رد شویم. حال که درِ این باغ به روی ما گشوده شده و می توانیم واردش شده و از ثمرات فراوانی که در این باغ هست بهره مند شویم چرا استفاده نکنیم، چرا تحقیق نکنیم؟!
ارزش های معنوی اش، اجر اخروی اش، حسناتی که برای یک عالم، یک متعلم خدای تبارک و تعالی قرار داده، اگر واقعاً قصد قربت داشته باشیم، تمام این جلسات ما جزء حسنات ما حساب می شود، این سر جای خودش، اما مسئله دیگر این است که انسان در این علم وارد شده و خدمتی کند و خودش را به مرتبه والا برساند. عرض من این است که از مرحوم مطهری این نتیجه را بگیریم که در مباحث علمی قانع نشویم، خودمان را به مرحله بالایی از مراحل علم برسانیم که ان شاء الله خداوند ایشان را و امام بزرگوار را که حق عظیمی بر همه ما دارد، مورد رحمت و غفران خود قرار دهد.
امروز حوزه های علمیه مرهون امام و حرکت امام و انقلاب امام است. امام غیر از اینکه موجب احیای دین در عصر حاضر شد، یک حیات مجدد و حیات خاصی به حوزه ها داد. خداوند امام بزرگوار و همه مراجع، همه فقها، همه مفسران، همه فلاسفه و همه آنهایی که واقعاً در این حوزه ها حضور داشتند و تا این زمان به دست من و شما رسیده، خداوند همه شان را با امام سجاد علیه السلام که امروز ولادت آن حضرت هست محشور بفرماید.
خلاصه بحث گذشته
بحث در این بود که آیا ظنّ در موضوعات حجّیت دارد یا خیر؟ بحث از اینجا شروع شد که اگر کسی با کاروان اول یقین دارد حج را درک می کند، اما نسبت به کاروان دومی که می خواهد یک ماه دیگر برود وثوق به درک ندارد، بلکه ظن به درک دارد، مرحوم حکیم می فرماید این هم کفایت می کند، اما محقق خوئیقدس سره، مرحوم امام و مرحوم والد ما می فرمایند این ظن کفایت نمی کند. به همین مناسبت، وارد بحث ظنّ در موضوعات شده و تقسیم بندی را دیروز ارائه کردیم، فعلاً بحث خود را در موضوعات صرفه آوردیم که آیا ظنّ در موضوعات صرف، برای فقیه یا برای غیر فقیه حجّیت دارد یا خیر؟
از اینجا باز یک پرانتزی باز کرده و گفتیم اگر فقیه از قول یک رجالی ظنّی پیدا کرد، اما مقلِّد می گوید نظر من در این راوی برخلاف این فقیه است و ظنّ دیگری دارم یا اینکه فقیه از قول لغوی ظنّی پیدا کرد به معنای کلمه، اما مقلِّد می گوید من ظن به خلاف دارم، مقلد می گوید من ظن به خلاف دارم، آیا در چنین مواردی باز قول مفتی برای مقلد حجیت دارد یا خیر؟
البته بحث اختصاص به این هم نداشته و در اینجا چون به مناسبت ظن و گمان وارد شدیم، وگرنه بحث اختصاص به این ندارد، بحث حتی در جایی است که اگر یک فقیهی می گوید من علم دارم معنای این لفظ این است و بر اساس علم آن یک فتوایی داد، روایتی را طوری معنا کرده و فتوایی داد، اما مقلد می گوید من علم به خلاف دارم و این فقیه در معنای این لغت اشتباه کرده، آیا قول این مجتهد باز برای این شخص حجیت دارد یا خیر؟
بررسی حجّیّت ظنّ در موضوعات صرفه
مرحوم شیخ انصاری، فرقی میان موضوعات صرفه و غیر صرفه نگذاشته و ابتدا موضوعات مستنبطه را می گوید، بعد موضوعات صرفه را می گوید و نظرش این می شود که در موضوعات صرفه رجوع به ظن جایز نیست، بعد با یک «نعم»، می فرماید اموری هست که «یجوز الرجوع فیها إلی الظن» که سه مورد را بیان فرمود.
مورد اول: مرحوم شیخ مثال زد و فرمود اگر ظن در یک موضوعی، مستلزم ظن به حکم باشد (مثل ظنون رجالی)، اگر انسدادی شدیم، این ظنّی که مجتهد به وثوق یک رجالی پیدا کرده، همین کفایت می کند به ثقه بودن و به عادل بودن یک راوی، اما کسانی که ارباب ظنون خاصه هستند، این ارباب ظنون خاصه نمی توانند به ظن در رجال تمسک کنند، اینها یا باید علم پیدا کنند یا باید بیّنه باشد. بنابراین، شیخ انصاریقدس سره می فرماید روی مبنای ظنّ خاص، ظن به قول رجالی یا لغوی برای ما حجّیّت ندارد و یا باید علم پیدا کنیم یا باید بیّنه باشد.
منتهی مرحوم شیخ در ادامه یک استثنایی کرده و می فرماید: «نعم، يمكن الرجوع إلى الظنّ المطلق في الرجال وصفا و موصوفا بناء على ما هو التحقيق عندنا من حجّية الأخبار الموثوق بها فإنّه محقّق للموضوع، و محصّل للوثوق الذي هو المناط في الحجّية، و لا ضير فيه كما لا يخفى، و لا ينافي ذلك حجّية الخبر من جهة الظنون الخاصّة، لأنّ مصاديقه وجدانية، فتحصل بتحصيل الظنّ»[1]
، در این سه سطر، مرحوم شیخ یک مطلب جدیدی بیان می کند.
ایشان تا اینجا فرمود اگر انسدادی شدید و از قول رجالی یا لغوی ظن پیدا کردید، برایتان حجیت دارد، اما اگر انسدادی نشدید، اینها دیگر به درد نمی خورد و باید اقوال رجالیین برای یک فقیهی که انفتاحی است، علم بیاورد یا باید بینه قائل شود (برخی اطمینان را نیز اضافه کردند).
ایشان در ادامه می فرماید طبق همین مبنای ظن خاص، 1) اگر کسی ظن مطلق پیدا کند به قول رجالی، 2) ما در حجّیت خبر واحد نگوئیم خبر واحد در جایی است که راوی اش باید عادل یا ثقه باشد، بلکه بگوئیم وثوق خبری کافی است؛ یعنی اگر یک خبری موثوقٌ به بود و انسان اطمینان پیدا می کند خبری از امام صادر شده ولو نمی دانیم راوی اش عادل یا موثّق است یا خیر (که این مبنا را ما نیز قبول داریم)، در این صورت این ظن به درد می خورد.
چون در باب رجال گاهی بیّنه حاصل می شود، مثلاً شیخ طوسیقدس سره شهادت به وثاقت می دهد و نجاشی نیز شهادت به وثاقت می دهد، ولی در بسیاری از موارد هست که بین قول این دو تعارض وجود دارد، خیلی جاها شیخ سکوت کرده و فقط می گوید: «له کتابٌ»، اما نجاشی توثیق کرده یا بالعکس، واقعاً از معضلات و مشکلات همین است که فقیه در برخورد با کتب رجالی اگر بگوئیم باید علم پیدا کنیم مشکل پدیدار می شود، اگر بگوئیم باید بینه باشد باز مشکل است.
به همین دلیل، شیخ انصاریقدس سره به دنبال پیدا کردن راهی است که همین ظنّ مطلق در قول رجالی به درد خورد، می گوید اگر ما وثوق مخبری را لازم داشته باشیم و از ظن حاصل از قول رجالی ظن به موثوق بودن مخبر پیدا می کنیم، ظن به موثوق بودن او به درد ما نمی خورد و باید علم به موثوق بودن پیدا کنیم، منتهی از ظن حاصل از قول رجالی، خبر می تواند برای ما موثوق به شود و این ظن محقِّق موضوع این مبناست، مبنا این است که وثوق خبری کافی است، این که حجیت خبر واحد نیز از ظنون خاصه باشد منافات ندارد؛ زیرا ظن حاصل از قول رجالی، برای ما وثوق خبری می آورد نه وثوق مخبری.
ارزیابی دیدگاه شیخ انصاریقدس سره
اشکال اول: نکته ای که اینجا وجود دارد آن است که مرحوم شیخ، این مطلب را تقریباً مسلم گرفته است، ولی هر چه ما تأمل کردیم نفهمیدیم که چگونه می توان گفت اگر رجالی مثل نجاشی یک کسی را توثیق کرد، قول او برای ما ظن به وثوق خبری می آورد؟ چطور برای ما اطمینان می آورد که این خبر از امامعلیه السلام صادر شده است؟ !
به هر حال، این برای ما خیلی روشن نشد و مرحوم شیخ این مطلب را مفروض گرفته است و می خواهد بگوید ظن حاصل از قول رجالی، محقِّق برای موضوع این وثوق خبری است و مبنای ما این باشد که وثوق خبری حجیت داشته باشد تا کفایت کند. ایشان می فرماید: « و لا ينافي ذلك حجّية الخبر من جهة الظنون الخاصّة، لأنّ مصاديقه وجدانية، فتحصل بتحصيل الظنّ»؛ مصادیق وثوق خبری وجدانی است، در یک جایی انسان از متنی اطمینان پیدا می کند و در جای دیگر اطمینان پیدا نمی کند.
اشکال دوم: این است کسانی که وثوق خبری را کافی می دانند، می گویند حتی در جایی که علم داریم راوی ضعیف است و تضعیف شده، اگر وثوق خبری باشد کفایت می کند.
 
واژگان کلیدی: وثوق خبری، وثوق مخبری، موضوعات صرفه، ظنون خاصّه.

[1] مطارح الأنظار، الميرزا أبو القاسم الكلانتري الطهراني، ج 3، ص288، طبع جديد.