جلسه 1396/02/04

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در فرمایش صاحب جواهرقدس سره است که به مجرد تمکن از کاروان اول، آیا رفتن با آن کاروان تعیّن پیدا می کند یا اینکه شخص مستطیع در صورتی که وثوق دارد کاروان دیگر در زمان دیگری به حجّ می رود، می تواند صبر کند که با آن برود؟ بیان شد که به نظر می رسد یک تهافتی در کلام صاحب جواهر باشد.
بررسی تهافت در کلام صاحب جواهرقدس سره
مطلب اول: صاحب جواهر در عین اینکه هم کلام مدارک و هم کلام شهید در دروس را ردّ کرد، دو اشکال به مرحوم شهید در دروس (که فرمود اگر اطمینان دارد با کاروان دیگر می تواند برود، می تواند تأخیر بیندازد) وارد کرد که باید دید آن دو اشکال اصلاً وارد است یا خیر، لازمه اشکال بر کلام شهید آن است که نظر صاحب جواهرقدس سره بر این است که با تمکن از کاروان اول، باید با همان برود؛ یعنی ایشان باید نظر شهید ثانیقدس سره در روضه را قبول کند (شهید ثانیقدس سره در روضه می گوید با تمکن از کاروان اول، باید به حجّ برود و عبارت ایشان هم اطلاق دارد؛ یعنی حتی با فرضی که اطمینان دارد به اینکه با کاروان دوم هم می تواند برسد، باید با کاروان اول برود).
صاحب جواهرقدس سره پس از ذکر اشکال بر شهید در دروس[1]
می فرماید: «فلا ریب فی عصیانه بالتأخیر مع التمکن من الرفقة الاولی من دون الوثوق بغیرها»؛ شکّی نیست در عصیان اگر تأخیر انداخت در صورتی که تمکن دارد با کاروان اول برود و اطمینان ندارد با کاروان دیگر می تواند به حج برسد. مفهوم این عبارت این است که اگر اطمینان دارد با کاروان دیگر به حج می رسد تأخیر مانعی ندارد.
بنابراین، صاحب جواهر ابتدا در ردّ شهید اول می گوید تأخیر جایز نیست اگرچه اطمینان دارد با کاروان دیگر می تواند برود، اما از مفهوم عبارت دیگر ایشان استفاده می شود در صورت اطمینان از کاروان دوم، می تواند به تأخیر بیندازد. به نظر ما یک تهافتی در عبارت صاحب جواهر هست که نمی شود بگوئیم صاحب جواهر قول شهید اول در دروس را قبول دارد یا قول شهید ثانی در روضه را.
مطلب دوم: دیدگاه برگزیده ما، قول شهید اول در دروس است؛ یعنی اگر اطمینان دارد که با کاروان دوم حج را درک می کند، می تواند تأخیر بیندازد. حال باید به دو اشکال صاحب جواهرقدس سره بر شهید در دروس پاسخ دهیم.
بررسی اشکالات صاحب جواهرقدس سره بر شهید اول
اشکال اول: اولین اشکال صاحب جواهرقدس سره این بود که به مجرد تمکن از کاروان اول حج بر او مستقر می شود و تشبیه کردند به کسی که وقت نماز برسد و امکان انجام آن هم بوده انجام ندهد و بمیرد، اینجا قضا بر او واجب است، در اینجا نیز اگر با کاروان اول نرود و حج از او فوت بشود استقرار پیدا می کند.
پاسخ: اولاً ما چه دلیلی داریم که به مجرد تمکن، استقرار می آید؟ اگر اطمینان دارد با کاروان دوم برود و تأخیر انداخت، اگر با کاروان دوم هم رفت، اما حج را ادراک نکرد و مُرد، باز دلیلی بر استقرارش نداریم. صاحب جواهرقدس سره در اینجا دلیل بر استقرار نیاورده است. اینجا مانند جایی است که در یک روز، چند کاروان حرکت می کند که آنجا گفتیم مخیّر است و خود صاحب جواهرقدس سره هم قبول دارد در صورت تعدد کاروان در زمان واحد، اگر اطمینان دارد به حج می رسد، با هر کدام بخواهد می تواند به حجّ برود.
بنابراین، به همان دلیل که در آنجا استقرار معنا ندارد، در صورت اطمینان نیز استقرار بی معناست و بین آن کاروان و این کاروان فرقی نمی کند؛ چون در وثوق به ادراک حج مشترک اند، لذا فرقی نمی کند. بنابراین، اشکال ما این است که «لا دلیل علی الاستقرار مع الوثوق بادراک الحج مع الرفقة الثانیة»؛ اگر با کاروان دوم اطمینان دارد حج را درک می کند، ما دلیلی بر استقرار نداریم.
ثانیاً این تشبیه صاحب جواهرقدس سره، تشبیه درستی نیست؛ زیرا در اینجا هنوز زمان حج فرا نرسیده است. در مثال نماز هم وجوب آمده و هم زمانی که می توانسته در آن زمان نماز را بخواند، مثلاً نیم ساعت از وقت گذشت، تمکن داشته نماز را در آن زمان بخواند و نخوانده، اینجا فقها فتوا به وجوب قضا می دهند و این علی القاعده است، اما در اینجا درست است وجوب روی واجب معلَّق وجوب می آید، اما زمان تمکن از واجب که نبوده است. لذا این تشبیه، تشبیه درستی نیست، منتهی عمده اشکال ما این است که دلیلی بر استقرار نداریم. استقرار نیاز به دلیل دارد و هر جا دلیل داشتیم می گوئیم مستقر است، اما اینجا چه دلیلی بر استقرار داریم؟
موضوع استقرار این است که کسی همه جهات استطاعت را دارد و می توانسته حج انجام بدهد انجام نداد، حج بر او مستقرّ است. بنابراین، زمان در تثبیت استقرار نقشی نداشته و ملاک وثوق است و وثوق در کاروان دوم نیز وجود دارد.
اشکال دوم: دومین اشکال صاحب جواهرقدس سره به شهید اول آن است که روایات و نصوصی داریم که: «من استطاع و لم یحج و مات فإن شاء فلیمت یهودیاً أو نصرانیا» که این نصوص، شامل شخصی می شود که می توانسته با کاروان اول برود و نرفته اگرچه وثوق به کاروان دوم دارد و صبر می کند و تأخیر می اندازد تا با کاروان دوم برود.
به نظر ما پاسخ این اشکال روشن است؛ زیرا «من استطاع و لم یحج»؛ یعنی کسی که تمام شرایط برای او بوده و می توانسته با این کاروان دوم هم برود و نرفته است، اما اگر کسی با این کاروان دوم برود و در بین راه بمیرد، آیا می توان گفت که چون با کاروان اول حرکت نکرد، جزء این نصوص است؟ اگر با کاروان اول حرکت کرده و در وسط راه مُرده بود، باز می گفتید این روایات شامل اول می شود و حجّ بر او مستقرّ شده؟!
بنابراین، به هیچ وجه این روایات شامل چنین شخصی نیست، روایات «من استطاع و لم یحج»؛ یعنی کسی که مستطیع می شود و اصلاً اقدام بر انجام حج نمی کند و با هیچ کاروانی نمی رود، اما اگر کسی می گوید دو کاروان است و کاروان دوم که یک ماه دیگر می رود، من وثوق دارم به اینکه من را به حج می رساند و با کاروان اول نمی رود و با کاروان دوم می رود، صدق «من لم یحج» بر او نمی کند؛ زیرا او مقدمات حج را شروع کرده و «یهودیاً أو نصرانیاً» درباره او معنا ندارد همان گونه که اگر با کاروان اول برود و قبل از موسم حج یا قبل از احرامش بمیرد، نمی توان گفت «فلیَمُت یهودیاً او نصرانیاً»[2]
؛ چه آن که راویات داریم بر این که هر کس احرام ببندد و داخل حرم شود و بمیرد، مُجزی از حجة الاسلام اوست و حجّ بر او مستقرّ نیست.
خلاصه آنکه، معنای اجمالی استقرار آن است که کسی همه شرایط انجام حج برای او مهیا بوده و اگر طبق آن شرایط پیش می رفت حج را درک می کرد، اما با این حال این کار را نکرد، بر چنین شخصی حج مستقر است.
نتیجه آنکه، تهافت کلام صاحب جواهرقدس سره و دو اشکال ایشان بر شهید اول در دروس بیان شد که گفتیم این دو اشکال وارد نبوده و پاسخ دادیم. ادامه عبارت صاحب جواهرقدس سره در جلسه بعد بیان خواهد شد.
 

[1] جواهر الكلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج17، ص227.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج11، ص30، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب7، ح1، ط آل البیت.