جلسه 1395/11/16

« فهرست دروس










خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در کیفیت جمع بین این دو طایفه از روایات است یعنی روایاتی که دلالت دارد بر اینکه در طول عمر حج، یک بار واجب است و در مقابل، روایاتی که دلالت دارد که حجّ بر اهل جده (ثروتمندان)، هر سال واجب است. تا به حال سه راه در جمع بین این روایات، مورد بررسی قرار گرفت و در میان این سه راه، راه اول را (که مسئله وجوب کفایی بود) ترجیح دادیم و راه دوم و سوم مورد اشکال قرار گرفت. راه چهارم جمع روایات، راهی است که محقق خوئیقدس سره مطرح کرده و می فرماید به نظر ما این راه، احسن المحامل و توجیهات است و ندیدم کسی این راه را مطرح کند.
راه چهارم؛ بیان محقق خوییقدس سره در جمع روایات
ایشان می فرماید دسته دوم از این روایات، ظهور در این دارد که بر اهل جِده فی کل عام واجب است و نظر دارد به کاری که عرب ها در جاهلیت انجام می دادند و آن اینکه؛ عرب جاهلی قبل از اسلام، وقتی می خواست حج را انجام دهد، در بعضی از سال ها حج را انجام نمی داد و این روایات، در مقابل این کار اهل جاهلیت است؛ زیرا آن ها در بعضی از سال ها حج را انجام نمی دادند و این روایات می گوید: «علی اهل الجده فی کل عام» حج واجب است.
علت اینکه عرب جاهلی در بعضی از سال ها حج انجام نمی داد، این بود که: «لتداخل بعض الستين في بعض بالحساب الشمسي»[1]
؛ عرب ها از راه حساب شمسی، بعضی از سال های قمری را در بعض دیگر تداخل می دادند، «فان العرب كانت لا تحج في بعض الأعوام و كانوا يعدون الأشهر بالحساب الشمسي»؛ در بعضی از سال ها حج نمی کرد و ماه ها را به حساب شمسی محاسبه می کرد.
بعد می فرماید: «منه قوله تعالی إِنَّمَا النَّسِي ءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ و ربما لا تقع مناسك الحج في شهر ذي الحجة، فأنزل اللّه تعالى هذه الآية ردا عليهم»؛ این آیه 37 سوره توبه نیز، مربوط به همین کار عرب جاهلی است و این کار عرب جاهلی را، ردّ می کند به اینکه «بان الحج يجب في كل عام و انه لا تخلو كل سنة عن الحج».
اشکال والد معظّمقدس سره بر مرحوم خویی
مرحوم والد ما این کلام محقق خوئیقدس سره را مورد مناقشه قرار داده و فرمودند اگر عرب حج را در بعضی از سال ها ترک می کرد، «لیس لأجل عدّهم الاشهر بالحساب الشمسی»؛ از این جهت نبوده که ماه ها را روی حساب شمسی حساب می کردند،«فإن الظاهر عدم کون هذا الحساب معروفاً عند الاعراب حتی فی زماننا هذا»؛ قبل از اسلام در میان عرب، اصلاً حساب شمسی نبوده حتی در زمان ما نیز، عرب کاری به حساب شمسی ندارد.
همچنین «نسیء» در این آیه «انما النسیء زیادةٌ فی الکفر»، مربوط به آیه قبل است که خداوند فرموده: ﴿ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتَابِ اللَّهِ ﴾[2]
، که عرب این ماه های چهارگانه را، به عنوان اشهر حرب می دانستند و این از زمان حضرت ابراهیم و اسماعیلعلیهما السلام بوده است.[3]

بنابراین، محقق خوئیقدس سره در اینجا، دو ادعا دارند: 1) این روایات اهل جِده، ناظر است به کاری است که عرب در زمان جاهلیت می کرده (یعنی تداخل سال ها را درست می کردند و در اثر این تداخل، در بعضی از سال ها حج انجام نمی دادند). 2) آیه ﴿ إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر ﴾ نیز مربوط به کار عرب ها در زمان جاهلیت است. پیش از بررسی اشکال مرحوم والد بر محقق خوییقدس سره، مقداری درباره خود آیه: ﴿انما النسیء زیادةٌ فی الکفر﴾ صحبت می کنیم تا روشن شود که معنای این آیه چیست و اینکه آیا ارتباط به حج دارد یا خیر؟
بررسی آیه شریفه «انما النسیء زیاده فی الکفر»
کلمه «نسیء»، قرائت های مختلفی دارد؛ 1) «نسیّ» به تشدید خوانده شد، 2) «نسیء» به حمزه خواندند، 3) «نسئ» نیز خواندند. این کلمه در لغت (همان گونه که فخر رازی بیان کرده)، دو معنا دارد؛ 1) به معنای تأخیر است، «نسأت الابل عن الحوض إذا اخّرتها»، یا «انسأ الله فلاناً اجله»؛ یعنی «اخّر اجله»؛ خدا اجل فلانی را تأخیر انداخت. این معنا را، مشهور نیز پذیرفته اند و ﴿إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر﴾ یعنی تأخیر، زیاده در کفر است (که زیاده در کفر را معنا خواهیم کرد).
2) «النسیء اصله من الزیادة نسأ فی الاجل إذا زاد فیه»؛ وقتی بدهکار به طلبکار می گوید یک مقدار مدت را زیاد کن، در اینجا می گویند «نسأ»، «قیل للبن النسء لزیاده الماء فیه»؛ اگر به شیری آب وارد کنند، به این دیگر لبن نمی گویند، بلکه می گویند: «نَسِء» یعنی آب در آن زیاد شده است.[4]

با ملاحظه روایات، درمی یابیم که اکثر روایات عامه و خاصه، ظهور در این دارد که اولاً؛ مراد از «نسیء»، تأخیر است و ثانیاً؛ تأخیر در تحریم است. خود قرآن به خوبی دلالت بر این معنا دارد: ﴿ إِنَّمَا النَّسِي ءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عَاماً لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ ﴾[5]
؛ در روایات نیز آمده که ماه های حرام، ذی قعده، ذی حجه، محرم (که این سه ماه، متوالی و پشت سر هم می باشد) و رجب است. عرب می دید که در این سه ماه متوالی، جنگ نکرده و از این ترک جنگ در سه ماه، مشکلاتی برایش پیش می آمد؛ زیرا با جنگ کردن، غنائم نصیبشان شده و زندگی شان اداره می شد.
یک شخصی بین عرب های جاهلی بود که حکم به «انساء» می کرد یعنی می گفت امسال محرم ماه حلال است و تحریم در ماه محرم را تأخیر می انداخت به ماه صفر و می گفت من تحریم جنگ در ماه محرم را در صفر قرار دادم و جنگ در ماه محرم را، برای شما حلال کردم. مراد خداوند در قرآن نیز همین معناست.
احتمال اول درباره «نسیء»
مرحوم علامه طباطبائی نیز می فرماید این «یحلّونه عاماً و یحرمونه عاما» به این معناست که عرب های جاهلی، یک سال می گفتند محرم ماه حلال است و امسال حرمت را به ماه صفر می انداختند، باز سال بعد یا دو سال بعد دوباره ماه محرم را حرام می کردند و خودشان این گونه جابجا کرده و تأخیر می انداختند، البته اینکه چهار ماه حرام است را، عددش را حفظ می کردند، ولی جابجا می کردند.
مرحوم علامه در ادامه نکته لطیفی درباره «یضلّ» می فرماید این «یضلّ» یعنی یک کسی حکم به انساء می کرده و با حکم او، برای دیگران ضلالت به وجود می آمده (البته قرائت ها در «یضلّ» مختلف است، ولی قرائت مشهور همین «یُضَلُّ» است یعنی کسانی که کافر شدند، گمراه می شدند یعنی یک کسی به وسیله انساء گمراه می کرد و دیگران هم گمراه می شدند.
بنابراین، یک احتمال مشهور بین شیعه و سنی، همین است که مراد از «نسیء»، تأخیر حرمت ماه حرام از یک ماه به ماه دیگر و جابجا کردن احکام یک ماه است؛ به جای اینکه بگویند در محرم جنگ حرام است، می گفتند در صفر جنگ حرام است.
ایشان در ادامه درباره «انما النّسیء زیادةٌ فی الکفر» می نویسد: «لأنه تحریم ما احل الله و تحلیل ما حرّمه الله»؛ خدا محرم را فرموده حرام است و ما حق نداریم آنچه خداوند حرام کرده، بگوئیم حلال است، خداوند ماه صفر را حلال کرده، بعد بگوییم حرام است. این تغییر حکم خدا، «زیادةٌ فی الکفر» است یعنی زیادی در آن کفر اعتقادی و در همان شرک شان است (در ترجمه قرآن مرحوم مشکینی، نوشته بود «بدعت عملی» که تعبیر خوبی است یعنی این ها بدعت عملی می گذاشتند که عملاً حرام را برداشته و جابجا می کردند که یک اضافه ای می شد بر همان کفری که داشتند).
خلاصه آنکه؛ «نسیء» یعنی تأخیر و معنای «زیادة فی الکفر» و «یحلّونه عاما و یحرمونه عاما» نیز روشن شد. نتیجه آنکه؛ ما باشیم و آیه شریفه، این آیه هیچ ارتباطی به مسئله تغییر ماه های حرام و ماه های قمری ندارد.
نکته: «نسیء» در اینجا، فعیل به معنای مصدر است نه فعیل به معنای مفعول، اگر فعیل به معنای مفعول باشد، یعنی خود ماه (که مؤخَّر است) که آیه نمی خواهد بگوید این مؤخر و ماه، «زیادةٌ فی الکفر» است، بلکه این تأخیر انداختن به صورت معنای مصدری، خودش «زیادةٌ فی الکفر» است.
احتمال دوم درباره «نسیء»
این احتمال، در بعضی از روایات اهل سنت آمده و مرحوم طباطبائی این احتمال را نیز ذکر کرده است و آن، روایتی است که در تفسیر «الدر المنثور»[6]
[7]
از عبدالرزاق و ابن منذر از مجاهد نقل کرده: «فی قوله تعالی إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر قال فرض الله الحج فی ذی الحجه و کان المشرکون یسمّون الاشهر»؛ می گوید مشرکین اشهر سال را سیزده تا قرار می دادند، «ذاالحجة و المحرم و صفر و ربيع و ربيع و جمادى و جمادى و رجب و شعبان و رمضان و شوال و ذا القعدة و ذا الحجة ثم يحجون فيه»؛ ذی الحجه دوباره تکرار شده و سال را سیزده ماه قرار می دادند، سپس در آن حجّ به جا می آوردند.
در تاریخ آمده که عرب جاهلی می دید که این ماه ذو الحجه ای که در سال قمری قرار دارد، در فصول اربعه سال جابجا می شود، یک وقت در تابستان است، یک وقت در پائیز، یک وقت در زمستان و یک وقت هم در بهار است. اینها برای اینکه مصالح خودشان را رعایت کنند، سال قمری را مثل سال شمسی محاسبه کردند (و می گویند این را از یهود مجاور خود یاد گرفتند) به این صورت که چون هر سال قمری، یازده روز از سال شمسی کمتر است، هر سه سال یک بار سال را سیزده ماه کردند (البته کبیسه بودن سال شمسی را نیز در تغییر ماه ها دخالت دادند).
حرف دیگر این است که عرب جاهلی، ماه ذی الحجه را تغییر داده و تأخیر انداخت، مثلاً اگر امسال ذی الحجه به سرما می خورد، اسم ماه بعد را ذی الحجه می گذاشت و در آن زمان حج را انجام می دادند، سال بعد دوباره در زمستان افتاده بود و اسم ماه بعد را ذی الحجه می گذاشتند یعنی هر سالی را که می خواستند به حج بروند، طبق آن زمان شمسی که کارشان کمتر بود و درآمد خوبی داشتند و هوا سرد نبود، آن ماه را ذی الحجه نامیده و حج انجام می دادند.
بنابراین، اولاً؛ یازده روز کمتر بودن سال قمری از شمسی و همیچنین مسئله کبیسه بودن سال شمسی را، در سال های قمری داخل می کردند، ثانیاً؛ ماه ذی الحجه را جابجا می کردند که همان ماهی که اینها می خواستند، ذی الحجه می نامیدند. مثلاً الآن محرم بود می گفتند ذی الحجه، یا صفر بود می گفتند ذی الحجه و هدفشان این بود که در یک وقتی حج انجام بشود، که به راحتی بتوانند به حجّ رفته و از جهت سرما و گرما مشکلی نداشته باشند.
روایتی از اهل سنت درباره «نسیء»
مرحوم علامه طباطبائی در اینجا ابتدا این روایت اهل سنت را از مجاهد نقل می کند که مجاهد می گوید: «کان المشرکون یسمون الاشهر»، ماه ها را سیزده تا قرار می دادند (راه اینکه یک سال چطور سیزده ماه می شده، همین بیانی بود که عرض کردیم).
ایشان در ادامه روایت می نویسد: «ثم یسکتون عن المحرم فلا یذکرونه»؛ گاهی اوقات اسمی از محرم نمی آوردند، «ثم يعودون فيسمون صفر صفر ثم يسمون رجب جمادى الآخرة ثم يسمون شعبان رمضان و رمضان شوال، و يسمون ذا القعدة شوال ثم يسمون ذا الحجة ذا القعدة ثم يسمون المحرم ذا الحجة ثم يحجون فيه و اسمه عندهم ذو الحجة»؛ بعد به صفر می گفتند صفر، بعد اسم رجب را جمادی الاخره می گذاشتند، به شعبان می گفتند رمضان، به رمضان می گفتند شوال، به ذو القعده می گفتند شوال، اسم ماه واقعی محرم را، می گذاشتند.
بعد می نگارد: «ثم عادوا إلی مثل هذه القصه فکانوا یحجون فی کل شهرٍ عاماً»؛ در دو سال یک ماهش را حج می رفتند، «حتی وافق حجة ابی بکر الاخره من العام فی ذی القعده»، اینطور که تاریخ می گوید، قبل از حجة الوداع سال نهم که ابوبکر به حج رفت، او در ذوالقعده رفته یعنی ماهی بوده که واقعاً ذو القعده بوده، اما طبق حساب عرب جاهلیت به آن ذی الحجه می گفتند. «ثم حج النبيصلی الله علیه و آله حجته التي حج فيها فوافق ذو الحجة»؛ سال دهم که پیامبرصلی الله علیه و آله حج رفت، خود ذی الحجه شده، یعنی سال قبل به ذی القعده می گفتند ذی الحجه، سال بعد مصادف با خود ذی الحجه شده است.
در ادامه، جمله ای از پیامبرصلی الله علیه و آله در حجة الوداع نقل می کند که حضرت فرمود: «ان الزمان قد استدار کهیئته یوم خلق الله السماوات و الارض»؛ زمان برگشت و دور زد به همان حالت سابق خودش، مثل آن هیئتی که خدا در روز اول خلق کرد. این کلام پیامبرصلی الله علیه و آله کنایه است از اینکه الآن زمان ذی الحجه، واقعاً همان ذی الحجه است و کاری که عرب قبلاً می کردند نیست و بعد فرمود باید به همین طریق هم باشد.
ارزیابی علامه طباطبائیقدس سره نسبت به روایت
مرحوم علامه به این روایت اشکال کرده و می فرماید: «و محصله علی ما فیه من التشویش و الاضطراب»؛ این روایت مجاهد که نقل کردیم، اولاً؛ در آن تشویش و اضطراب وجود دارد، در همان قسمتی که می گوید به صفر می گفتند صفر، به رجب می گفتند جمادی، گاهی اوقات پس و پیش است؛ زیرا هدف اصلی اینها، این بود که حج را در زمان معینی انجام دهند (مثل اول مهر یا اول فروردین که بهار است و فصل خوبی است) و چون ماه های قمری تغییر پیدا می کند؛ فروردین یک سال مصادف با رجب است، یک سال مصادف با شعبان و یک سال مصادف با رمضان می شود. این ها هر ماه قمری که در فروردین قرار می گرفت، می گفتند ذی الحجه است.
نتیجه این می شد که ماه های قبل نیز، هر کدام جای یک ماه دیگری را می گرفت؛ رجب می رفت جای ماه جمادی الثانی، جمادی الثانی هم می رفت جمادی الاولی، ربیع الثانی جای ربیع الاول، باید یک نظامی در آن باشد در این روایت این نظام وجود ندارد. به همین دلیل، مرحوم علامه می فرماید این روایت، تشویش و اضطراب دارد.
خلاصه اشکال آنکه؛ «أن العرب كانت قبل الإسلام يحج البيت في ذي الحجة غير أنهم أرادوا أن يحجوا كل عام في شهر فكانوا يدورون بالحج الشهور شهرا بعد شهر و كل شهر وصلت إليه النوبة عامهم ذلك سموه ذا الحجة و سكتوا عن اسمه الأصلي»؛ هر سال می خواستند در یک ماه، حج بجا آورند و در حج، این ماه ها را دور می زدند و هر ماهی که در آن سال نوبت به آن می رسید، اسم آن را ذی الحجّه می گذاشتند و از اسم اصلی آن ساکت می شدند.
مرحوم علامه در ادامه می فرماید علاوه بر اضطراب در این روایت، مفادی که از آن استفاده می شود؛ دو لازمه دارد که هر دو دارای اشکال است؛ 1) «و لازم ذلك أن يتألف كل سنة فيها حجة من ثلاثة عشر شهرا و أن يتكرر اسم بعض الشهور مرتين أو أزيد كما يشعر به الرواية، و لذا ذكر الطبري أن العرب كانت تجعل السنة ثلاثة عشر شهرا، و في رواية اثني عشر شهرا و خمسة و عشرين يوما»؛ نتیجه این کار آن است که اگر بخواهد در ماه فروردین حج را بگویند ذی الحجه، سال سیزده ماه شود.
زیرا وقتی روی حساب شمسی بخواهند بشمارند، هر سه سال یک ماه به ماه های قمری اضافه می شود (زیرا ما به التفاوت سال شمسی را، یک ماه به سال قمری اضافه می کردند یعنی یازده روز که ما به التفاوت است، سه تا یازده روز، 33 روز می شد که این مدت هر سه سال یک ماه اضافه می شد). بنابراین، برای اینکه ماه های قمری بر شمسی، تطبیق کند و مثلاً ذی الحجه در هر سال، فروردین شود، باید هر سه سال، سال قمری 13 ماه می شد.
2) «و لازم ذلك أيضا أن تتغير أسماء الشهور كلها، و أن لا يواطىء اسم الشهر نفس الشهر إلا في كل اثنتي عشرة سنة مرة إن كان التأخير على نظام محفوظ، و ذلك على نحو الدوران»؛ لازمه دوم این روایت، آن است که تمام اسماء شهور تغییر کند به رجب بگوئیم جمادی، به جمادی بگوئیم رجب و هر 12 سال، یک بار ذو الحجه در ذی الحجه واقعی باشد. سخن اصلی مرحوم علامه این است که: «و مثل هذا لا يقال له الإنساء و التأخير فإن أخذ السنة ثلاثة عشر و تسمية آخرها ذا الحجة تغيير لأصل التركيب لا تأخير لبعض الشهور بحسب الحقيقة»؛ می فرماید چرا این روایت را متصل کردید به آیه «إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر»؟! و حال آنکه این تغییر اصل سنه است، تغییر در اصل ترکیب است، شما به رجب می گوئید شعبان، به شعبان می گوئید رمضان، به رمضان می گوئید شوال، این تغییر است و این ربطی به «انما النسیء زیادة فی الکفر» ندارد.
مرحوم علامه اشکالات دیگری نیز بیان کرده است که مطالعه بفرمایید.[8]
[9]
دقت کنید که آیا این آیه «انما النسیء زیادةٌ فی الکفر»، ارتباطی به این کار عرب جاهلی دارد یا خیر؟
 
واژگان کلیدی: «نسیء»، سال شمسی، سال قمری، کبیسه، عرب جاهلی، ماه های حرام.

[1] معتمد العروة الوثقى، السيد أبوالقاسم الخوئي - السيد محمد رضا الموسوي الخلخالي، ج 1، ص16 .

[2] توبه/سوره9، آیه36.

[3] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - الحج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج 1، ص20 .

[4] تفسیر الرازی (مفاتیح الغیب)، الامام الفخر الرازي، ج16، ص44.

[5] توبه/سوره9، آیه37.

[6] «أخرج عبد الرزاق و ابن المنذر و ابن أبي حاتم و أبو الشيخ عن مجاهد: في قوله: "إنما النسيء زيادة في الكفر" قال: فرض الله الحج في ذي الحجة، و كان المشركون يسمون الأشهر ذا الحجة و المحرم و صفر و ربيع و ربيع و جمادى و جمادى و رجب و شعبان و رمضان و شوال و ذا القعدة و ذا الحجة ثم يحجون فيه. ثم يسكتون عن المحرم فلا يذكرونه ثم يعودون فيسمون صفر صفر ثم يسمون رجب جمادى الآخرة ثم يسمون شعبان رمضان و رمضان شوال، و يسمون ذا القعدة شوال ثم يسمون ذا الحجة ذا القعدة ثم يسمون المحرم ذا الحجة ثم يحجون فيه و اسمه عندهم ذو الحجة. ثم عادوا إلى مثل هذه القصة فكانوا يحجون في كل شهر عاما حتى وافق حجة أبي بكر الآخرة من العام في ذي القعدة ثم حج النبي (صلى الله عليه وآله وسلم) حجته التي حج فيها فوافق ذو الحجة فذلك حين يقول (صلى الله عليه وآله وسلم) في خطبته: إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات و الأرض.».

[7] الدر المنثور في التفسير بالماثور، السيوطي، ج4، ص189.

[8] تفسیر المیزان، ج9، ص153.

[9] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج9، ص276.