جلسه 1395/11/13

« فهرست دروس










خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در راه جمع سوم میان روایات بود که این روایات «ان الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام» را، بر وجوب بدلی حمل کنیم و وجوب بدلی به این معناست که اگر امسال عصیان کرد و نرفت، باید سال بعد برود و فکر نشود که این وجوب از بین رفته و ساقط می شود. بیان شد که شیخ طوسیقدس سره در تهذیب این راه را برگزیده و علامه حلیقدس سره در کتاب تذکره، از مرحوم شیخ تبعیت کرده است.
مرحوم خوئی بر حسب آنچه در معتمد[1]
آمده، اشکالی بر این راه جمع کرده و فرمودند که این جمع بعید است؛ زیرا وجوب بدلی به این معنا، در هر واجبی طبیعی است یعنی هر واجبی را که انسان در وقتی نتوانست انجام دهد، باید در زمان دیگری که ممکن است انجام دهد «و لا یسقط الواجب بالعصیان»[2]
.
در جلسه گذشته بیان شد که این اشکال مرحوم خویی، اشکال مبنایی است؛ زیرا برخی از از اصولیین و فقها (که شاید تعداد آن ها کم نباشد)، قائل اند به اینکه همان گونه که تکلیف با امتثال ساقط می شود، به سبب عصیان نیز ساقط می شود و می گویند آن سالی که مستطیع بود، بر او واجب بود و باید به حج می رفت، حال که عصیان کرد و سال بعد هم مستطیع نیست، طبق قاعده دیگر بر او حج واجب نیست مگر اینکه سال بعد دوباره یک استطاعتی پیدا کرده و تکلیف جدیدی بیاید وگرنه دیگر وجهی ندارد که بگوئیم حج بر او واجب است.
اشکال بر راه سوم جمع؛ وجوب بدلی
اشکال اصلی که بر وجوب بدلی داریم، همین است که در وجوب بدلی، باید بگوئیم این واجب در زمان خودش اگر عصیان شد، باید در زمان بعد انجام شود و عصیان، مسقط تکلیف نیست یعنی اگر تمکن مالی و استطاعت مستقلی هم برای حج نداشته باشد، باید به حج برود (مثلاً اگر خانه دارد، باید خانه اش را بفروشد و به حج برود).
بنابراین، اگر بخواهیم مسئله وجوب بدلی را در اینجا مطرح کنیم، باید این گونه بگوئیم که اگر امسال مستطیع شد باید به حج برود، اگر نرفت عصیان کرد و سال بعد باز اگر مستطیع شد، باید به حج برود، اما اگر سال بعد مستطیع نشد، اینجا دیگر وجوب بدلی معنا ندارد؛ زیرا وجوب بدلی یعنی همان واجب با همان شرایط «علی سبیل البدلیة».
به بیان دیگر؛ اگر «فی کل عام» را در این روایات «ان الله فرض الحجّ علی اهل الجده فی کل عام»[3]
[4]
، حمل بر وجوب بدلی کنید، با اهل جده در روایت، چه می کنید؟ اهل جِده ظهور در این دارد که هر سال باید او اهل جده هم باشد، در حالی که شما که وجوب بدلی را می خواهید اثبات کنید، می گوئید اگر سال بعد مستطیع هم نباشد، باید حج برود.
به نظر من، این اشکال از میان اشکالات، مهم ترین اشکالی است که بر وجوب بدلی وارد است؛ زیرا اشکال محقق خوییقدس سره، یک اشکال مبنایی است (ایشان می گوید ما عصیان را مسقط تکلیف نمی دانیم، اما عده زیادی مسقط می دانند)، اشکال مرحوم والد ما این بود که این جمع، مقبول عند العقلاء نیست که البته این اشکال، اشکال خوبی است که دو کلام را که عقلا می خواهند جمع کنند، باید جمع شان مقبول عند العقلا باشد و حال آنکه این جمع وجوب بدلی، مقبول عند العقلا نیست؛ زیرا وجوب بدلی مؤونه زائده خاصه لازم دارد.
نکته ای که در جمع بین روایات، باید دقت کرد، آن است که باید دید دست ما تا چه اندازه ای برای جمع باز است؟ گاهی اوقات می گوئیم جمع باید عرفی و عقلایی باشد که این درست است. جمع عرفی و عقلایی در جایی است که در یک روایت موضوعیت دارد، مثلاً اگر کسی بگوید: «ان الله فرض الحج علی اهل الجده»، مراد از حج، زکات یا نماز است و این گونه می خواهد جمع کند، همه به او می خندند؛ زیرا این گونه جمع کردن بی معناست، جمع یعنی با حفظ آن عناوینی که موضوعیّت دارد.
از عناوینی که در اینجا موضوعیت دارد، اهل جده است یعنی ما می دانیم اگر شارع، حج را کفایی یا بدلی یا به هر صورت دیگری بخواهد، می گوید وقتی تو ثروتمند و مستطیعی، باید حجّ بروی. این در حالی است که کسانی که وجوب بدلی را اینجا تصویر می کنند، می گویند اگر امسال حج نرفت، مستطیع بود، در سال آینده ولو مستطیع نباشد، باید حجّ به جا آورند.
بنابراین، اهل جده در این روایت، عنوانی است که موضوعیت دارد و همان گونه که می گوئیم عنوان حج موضوعیت دارد و کسی که می خواهد جمع کند، نباید بگوید مراد از حج در اینجا، صلاة یا زکات است (زیرا عرف قبول نمی کند)، اهل جده هم باید حفظ شود و ما تنها باید در «فی کل عام» تصرف کنیم. این در حالی است که شما (که حمل بر وجوب بدلی می کنید) می گوئید اگر امسال شخصی مستطیع بود و به حجّ نرفت، سال دیگر ولو مستطیع نباشد، باید به حج برود «ولو علی حمارٍ اجدع، ولو متسکعاً» به مکه رفته و حجش را انجام دهد و دیگر بحث جِده مطرح نیست. این یک اشکل خوبی بر جمع سوم است.
مگر اینکه بگوییم فقیهانی همانند مرحوم شیخ طوسی و علامه حلیقدس سره در اینجا نمی خواهند یک وجوب بدلی خیالی را مطرح کنند، یک فتوای مسلمی بین مشهور وجود دارد و آن اینکه؛ مشهور قریب به اتفاق می گویند اگر مستطیع امسال حج نرفت، واجب است که در سال بعد حج برود اگرچه سال بعد مستطیع نباشد، در سال دوم اگر استطاعت بود، یک وجوب جدید می آید، اگر نبود تنها راه این است که از راه وجوب بدلی درست کنیم.
بنابراین، این دسته از فقها می خواهند این راه سوم (یعنی وجوب بدلی) را، بر روایات اهل جده تحمیل کنند و تعبیر به وجوب بدلی می کنند یعنی اگر سال بعد هم نرفت سال سوم، سال سوم نرفت سال چهارم، از این تعبیر به وجوب بدلی می کنند.
اشکال ما این است که می گوئیم شما که می خواهید این را تحمیل بر روایات کنید، باید این عنوان اهل جده در روایت حفظ شود و آن عنوان نیز، همانند عنوان حج است و حال آنکه؛ اگر بخواهید عنوان اهل جده حفظ شود، حفظ این عنوان با وجوب بدلی ناسازگار است.
نکته: به نظر ما در جایی که تکلیف، مقید به یک زمانی باشد، در اینجا عصیان نیز مسقط است. به عنوان مثال؛ اگر شما نذر کردید روز دوشنبه این هفته روزه بگیرید، روز دوشنبه آمد و روزه نگرفتید و گذشت، در اینجا هیچ فقیهی نمی گوید دوشنبه هفته آینده روزه بگیر؛ زیرا به سبب عصیان، این تکلیف ساقط می شود.
در باب حج، یک مطلب اصل وجوب حج است، مطلب دیگر، وجوب حجّ در این سنه است. اگر گفتیم حج «فی سنة الاستطاعة» واجب است، کسی که مستطیع شد و حج نرفت، حج از او ساقط می شود، اگر سال بعد یک استطاعت جدید پیدا کرد، باز باید برود و اگر استطاعت پیدا نکرد، با عصیان حج از او ساقط شده است.
راه جمع چهارم: بیان محقق خوییقدس سره
راه جمع چهارم، راهی است که مرحوم خوئی بیان فرموده و گفته اند که این «احسن المحامل» است و ندیدم قبل از من، کسی این توجیه را بیان کرده باشد.[5]
[6]
نظریه ایشان و شأن نزول آیه: ﴿ إِنَّمَا النَّسِي ءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عَاماً لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ ﴾[7]
که مربوط به این راه جمع است را دقت بفرمایید که «نسیئ» به چه معناست و بعد مرحوم خوئی، این راه جمع را مرتبط می کند به همین مسئله ی نسیئ که باید دید درست است یا خیر؟
نکته اخلاقی؛ وصیت پیامبرصلی الله علیه و آله به امیر المؤمنینعلیه السلام
در کتاب شریف کافی، روایتی وارد شده که در آن، پیامبر وصیتی به امیرالمؤمنینعلیه السلام کرده و بعد می فرماید: «فَاحْفَظْهَا عَنِّي» و بعد هم دعا کرده: «اللَّهُمَّ أَعِنْهُ»[8]
؛ خدایا! علی را بر حفظ این خصال یاری کن. پیامبرصلی الله علیه و آله در این وصیت، ده مطلب را به امیرالمؤمنینعلیه السلام سفارش فرمودند. فرمودند: «أَمَّا الْأُولَى فَالصِّدْقُ وَ لَا تَخْرُجَنَّ مِنْ فِيكَ كَذِبَةٌ أَبَداً»؛ اول، راستگویی.
در جلسه اصول نیز، مقداری توضیح دادم، اما چون مسئله بسیار مهمی است و خیلی از ما، متأسفانه گرفتارش هستیم و باید به داد خودمان برسیم، باز توضیح می دهم. ببینیم اگر اینها در ما وجود دارد، اگرچه یک روز از عمرمان هم باقی مانده باشد، در همین یک روز خودمان را اصلاح کنیم. امروزه مُردن اینطور نیست که لازم باشد انسان یک مریضی داشته باشد یا پیر شده باشد، آدم می بیند یک شخصی جوان بود و اُفتاد و مُرد و هیچ سابقه مریضی هم نداشته است!
ما چه اطمینانی داریم که یک روز دیگر از این در بتوانیم بیرون برویم، واقعاً این باید باورمان باشد که انسان از یک ثانیه بعد، از اینکه از این صندلی برخیزیم و حرکت کنیم، اطلاعی ندارد. این مقدار خدای تبارک و تعالی به ما مهلت می دهد یا نه؟ لذا دائماً باید در خودمان فکر کنیم و ببینیم چه چیزی در ما خوب است، خدا را بر آن شکر کنیم و از خدا بخواهیم آن را حفظ کند و چه خصلت های بدی داریم که حلّش کنیم اگرچه یک مقدار زمان کوتاهی از عمر باقی مانده باشد.
پیامبرصلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنینعلیه السلام فرمود اولین چیزی که سفارش می کنم راستگویی است که دروغ نگوئید، «وَ لَا تَخْرُجَنَّ مِنْ فِيكَ كَذِبَةٌ أَبَداً»؛ از زبان و دهان شما، هرگز دروغ خارج نشود. از شما بپرسند که پولی دارید و به دروغ بگویید ندارم! البته از آن طرف، برای حفظ آبرو انسان می گوید خدا را شکر که آن عنوان دیگری پیدا می کند، اما کسی از انسان بپرسد که شما پول دارید یا نه؟ خرج ماهیانه شما به مقداری که بتوانید زندگی را اداره کنید دارید؟ اگر باشد شما می گوئید ندارم، این دروغ است.
کسبه ها، این همه کاسبی می کنند و خرید و فروش می کنند، دائماً می گویند هیچ خبری نیست! معاملات تعطیل است، البته یک مقدارش درست است، اما نه به این نحوی که اصلاً هیچ خبری وجود ندارد. متأسفانه در زمانه ما واقعاً دروغ یک بلیّه عام ّالبلوی شده است؛ از مسئول و غیر مسئول، از روحانی و غیر روحانی، از تاجر و غیر تاجر، این دامن گیر ما شده و باید یک فکری برای این قضیه کنیم.
دروغ گفتن وجود دارد، البته نمی گویم نهادینه شده، ولی چیزی نزدیک این امر است، انسان با دروغ برای رسیدن به مناصب بزرگ اقدام کند. در درس گذشته، گفتم یک طلبه ای می آید و می گوید من شش سال درس والد شما بودم. بعد معلوم می شود دروغ گفته، حال از کجا معلوم می شود؟ چون گاهی می پرسم شما چه درسی بودی؟ می گوید من بحث ولایت فقیه را خواندم، می گویم مرحوم والد ما اصلاً بحث علمی و استدلالی ولایت فقیه را نگفته است! می گویم پیش والد ما، کجا این بحث را خواندی؟ می گوید در حرم، می گویم ایشان 40 سال بود در حرم تدریس نمی کرد، یا فیضیه بوده یا در مسجد مدرسه مرحوم گلپایگانی، عصرها اصول می گفتند که مسجد پُر می شد.
(یادم هست که یکی از روزها که ایشان داشتند درس اصول می گفتند، صدام بمباران کرد و تمام شیشه های این مدرسه و درها به قدری به صدا درآمد که صدایش خیلی وحشتناک بود). طلبه یک جایی را آدرس می دهد که ایشان در آنجا درس نگفته، من این را بنویسم شما شش سال بودی، بعد به اعتبار این دروغ حقوقی بگیری، این مزایا و پول هایی که با یک دروغ بخواهد در زندگی تو و نسل تو وارد شود، چه چیزی برایت باقی می ماند؟!
گاهی اوقات پیش خودمان می گوئیم خدا را شکر! الحمدلله لب به شراب نزدیم، ما کجا و شراب خواری کجا! در روایات دارد که مفتاح تمام بدی ها شراب است و بعد فرمود دروغ، بدتر از شراب است، به چه چیز خودمان افتخار می کنیم؟! آدم گاهی اوقات می گوید ما خودمان از خودمان چقدر غافلیم.
در درجه اول، خطابم به خودم هست و بعد همه مان داریم این روایات را می بینیم، گاهی اوقات بنشینیم این روایات را مرور کنیم، در روایات دارد دروغ، «خراب الایمان»[9]
است، یعنی کسی که دروغ می گوید، اصلاً ایمان ندارد نه اینکه ایمانش ضعیف می شود، بلکه تمام ایمانش نابود می شود.
بالأخره انسان اگر یک نگاهی به خودش کند و ببیند اهل دروغ است، در درجه اول خودش پیش خودش بی اعتبار است، چرا آدم این کار را کند؟! چرا آدم خودش پیش خودش بی اعتبار باشد؟! آدم وقتی به دیگری دروغ می گوید، قبل از اینکه او بفهمد و مسخره اش کند، خودش دارد خودش را مسخره می کند، برای خودمان ارزش قائل نیستیم، ولی آدمی که راست می گوید، آدمی که اینقدر خدا را ناظر می بیند که به خودش اجازه نمی دهد حتی در یک مسئله کوچکی دروغ بگوید، این ارزش دارد.
از او می پرسند این در باز است و بسته، به دروغ می گوید بسته! بعد هم پیش خودش می گوید چه اشکالی دارد؟! بسته است بگو بسته، باز است بگو باز است، این موجب تربیت خود انسان می شود. اول کسی که به انسان می گوید: «انت الکذاب»، خداست، تا دروغ می گوئیم قبل از اینکه این دو ملک به انسان بگویند و بفهمند که این انسان کاذب است، خدا می گوید تو کاذب و کذّابی، آدم وقتی این را باور داشته باشد، دروغ نمی گوید.
گاهی اوقات بعضی از زندگی نامه ها را می خوانیم، می بینیم این آدم وقتی که به سن 20 سالگی رسیده، مرحوم بروجردی از دنیا رفته، در زندگینامه اش نوشته من در درس مرحوم بروجردی شرکت کردم!! چه داعی داری که این دروغ را بگوئی؟! من نمی دانم گاهی آدم می گوید اینها خواب دیدند و خیال کردند، گاهی برای خودم توجیه می کنم که خواب دیدند، می گویند ما در جلسه استفتای فلان مرجع حضور داشتیم، در حالی که از شاگردان آن مرجع می پرسیم، می گویند یک روز هم ندیدیم در آنجا حضور داشته باشد! چرا من وقتی جمعی را می بینم، با دروغ بخواهم بنیان علمی خودم و یا بنیان تقوایی خودم را درست کنم، این که هر کس نفهمد خود انسان می فهمد که چه کاره است؟! لذا آقایان! هر چیزی که واقع است و می دانیم مصلحت است، در بیانش بگوئیم واقع نیست، این دروغ است، آدم می گوید نمی دانم نه اینکه یک دروغی را بگوئیم.
حال این در مسائل جزئی زندگی هست، در مسائل علمی هست، در مسائل اقتصادی هست، البته زمانه ما اینطور است، من می دانم بعضی از طلبه ها، وضع زندگی شان خیلی خراب است، ولی می گوید دو ماه است که لب به گوشت نزدم! آدم باورش نمی شود! می گویم یک کمبودهایی هم هست، اما اگر واقعاً در تنگنا قرار دارد، بگوید از جهت زندگی در حرجم و مضیقه هستم. اینها چیزهای کوچکی است ما می گوئیم، حال یک دروغی گفت که من گوشت نخوردم، کجای دین خراب شده! این را هم توجیه می کنیم، یا چه تالی فاسدی دارد؟!
بدترین تالی فاسدش این است که انسان، مغضوب خدای تبارک و تعالی قرار می گیرد اگرچه در یک امر کوچک و یک دروغ کوچک باشد، خدا عنایتش را از آدم سلب می کند، اگر انسان اینها را حفظ کند و دستوراتی که پیامبرصلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنینعلیه السلام داده، ببینید چقدر مسئله مهم است که پیامبرصلی الله علیه و آله دعا می کند که «اللهم اَعِنهُ»، این معلوم می شود که مسئله مهمی است.
روایات کذب را ببینید که یک تعابیری دارد که یک مقدار جهات علمی هم دارد، بعضی ها را ان شاء اله هفته آینده عرض می کنم. خدای تبارک و تعالی ما را از همه صفات رذیله بالخصوص کذب حفظ بفرماید.
 
واژگان کلیدی: وجوب بدلی، عصیان، نسیء، کذب، وصیت پیامبرصلی الله علیه و آله.
 

[1] . نکته: از محقق خوئیقدس سره. در باب حج، دو کتاب به عنوان تقریرات، به چاپ رسیده است؛ 1) المعتمد، 2) المستند، که گاهی اوقات هنگام تطبیق این دو کتاب، در مواردی بین شان اختلاف وجود دارد

[2] معتمد العروة الوثقى، السيد أبوالقاسم الخوئي - السيد محمد رضا الموسوي الخلخالي، ج 1، ص15 .

[3] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص265، ح5، ط الاسلامية.

[4] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[5] «و الاولى في توجيه هذه الروايات ان يقال: انها ناظرة إلى ما كان يصنعه أهل الجاهلية من عدم الإتيان بالحج في بعض السنين لتداخل بعض الستين في بعض بالحساب الشمسي فان العرب كانت لا تحج في بعض الأعوام و كانوا يعدون الأشهر بالحساب الشمسي و منه قوله تعالى إِنَّمَا النَّسِي ءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ و ربما لا تقع مناسك الحج في شهر ذي الحجة، فأنزل اللّه تعالى هذه الآية ردا عليهم بان الحج يجب في كل عام و انه لا تخلو كل سنة عن الحج. و بالجملة كانوا يؤخرون الأشهر عما رتبها اللّه تعالى فربما لا يحجون في سنة و قد أوجب اللّه تعالى الحج لكل احد من أهل الجدة، و الثروة في كل عام قمري و لا يجوز تغييره، و تأخيره عن شهر ذي الحجة. فالمنظور في الروايات ان كل سنة قمرية لها حج و لا يجوز خلوها عن الحج لا انه يجب الحج على كل أحد في كل سنة. و لعل هذا الوجه الذي ذكرناه أحسن من المحامل المتقدمة و لم أر من تعرض إليه.» معتمد العروة الوثقى، ج 1، ص16 .

[6] المعتمد في شرح العروة الوثقى، السيد أبوالقاسم الخوئي - السيد محمد رضا الموسوي الخلخالي، ج1، ص9.

[7] توبه/سوره9، آیه37.

[8] الكافي، الشيخ الكليني، ج 8، ص79 ، ح33، ط الإسلامية.

[9] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص339 ، ح4، ط الإسلامية.