جلسه 1395/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در روایات عدم جواز تعطیل حج و همچنین اجبار امام به حج است. بیان شد اگر از این روایات استفاده کنیم که تمام این روایات، مربوط به حج واجب است (اجبار امام نیز مربوط به حج واجب است)، نتیجه این می شود که در باب حجّ، ما یک حکم بیشتر نداریم و آن هم، وجوب عینی حج بر مستطیع است، اما اگر گفتیم می توان از برخی از این روایات، اطلاقی را استفاده کرد یعنی بگوئیم یک عنوان دیگری شارع در نظر دارد و آن عنوان این است که؛ شارع می خواهد بیت در تمام ازمنه (نه فقط در اشهر حج)، خالی از حاج نباشد، نتیجه این می شود که چه در زمان حج (یعنی در اشهر حج) و چه در غیر اشهر حج، یک عنوان دیگری به عنوان واجب کفایی هم مطرح می شود و آن این است که بگوئیم وجوب کفایی دارد که افراد به حجّ بروند به مقداری که بیت خالی از حاجّ نباشد.
جمع بندی بحث و بیان احتمالات
در حقیقت محور بحث و آنچه باید روشن بشود، این است که آیا از این روایات، حکم دیگری مثل واجب کفایی استفاده می شود یا خیر؟ به نظر ما، تأکید و اهمیت، روی حج و اشهر حج است که نتیجه اش این است که ما حکم دیگری در اینجا نداریم و تنها یک وجوب عینی داریم که آن هم بر مستطیع و در اشهر حج است. غایتش این است که اگر مستطیع در اشهر حج نرفت، اولاً؛ استحقاق عذاب دارد و ثانیاً؛ امام علیه السلام باید او را اجبار کند که حج را انجام دهد، اما طبق این مبنا حکم دیگری نداریم.
اما طبق این مبنا که بگوئیم شارع می خواهد در تمام ازمنه این بیت خالی نباشد، یک وجوب کفایی می آید و این وجوب کفایی؛ هم در زمان حج و هم غیر زمان حج را شامل می شود. روایتی در جلسه گذشته بیان شد که بیشتر بر همین روایت، تکیه کرده و اطلاقی را از آن استفاده می کنیم و آن روایت ابی بصیر از امام صادق علیه السلام است: «لَا يَزَالُ الدِّينُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْكَعْبَةُ»[1]
[2]
.
دیدگاه مرحوم مجلسی در روضه المتقین
مرحوم محمدتقی مجلسی در روضة المتقین، درباره روایت ابوبصیر دو احتمال داده است؛ احتمال اول: «المراد به اما القیام بالحج والعمرة»؛ مراد، قیام به حج و عمره است، «فإنه من اعظم ارکان الدین»[3]
؛ حج و عمره از اعظم ارکان دین است. طبق این احتمال، «ما قامت الکعبة» همه سال را شامل می شود، «لا یزال الدین قائماً ما قامت الکعبة» یعنی تا هنگامی که حج و عمره انجام می شود. نتیجه این می شود که نباید بیت را در طول سال خالی گذاشت؛ اگر در اشهر حج است، باید به عنوان مستطیع بروند و در غیر آن، باید به عنوان عمره بروند.
احتمال دوم: «و إما من حيث البناء فإنه روي أن الكعبة ترفع مع القرآن عند وفاة صاحب الزمان صلوات الله و سلامه عليه»، می گوید در بعضی از روایات داریم که وقتی حضرت حجتعلیه السلام ارتحال پیدا می کنند یا به شهادت می رسند، دو چیز بالا برده می شود؛ یکی خودِ قرآن است و دیگری کعبه است یعنی هر زمانی که دیدید کعبه بالا رفته، بدانید که دین تمام شده و قیامت شروع می شود.
ارزیابی دیدگاه مرحوم مجلسی
به نظر می رسد همان احتمال اول در اینجا مراد است یعنی اگر ما احتمال دوم را بگوئیم، در حقیقت امامعلیه السلام دارند خبر می دهند از اینکه یک زمانی این کعبه مثل قرآن بالا برده می شود و آن موقع دیگر دین هم تمام می شود و قیامت شروع می شود که این احتمال بسیار بعید است که این روایت بخواهد دلالت بر این مطلب کند، «ما قامت الکعبه» یعنی مادامی که اینجا دایر است و حجّ و عمره انجام می شود.
مثل اینکه می گوئیم تا هنگامی که درب این مدرسه باز است، حوزه علمیه پویاست یعنی مادامی که این مدرسه باز است، این درس ها و رفت و آمدها هست، نشان از این است که حوزه زنده است.
بررسی یک اشکال و پاسخ آن
اشکال: این روایت فقهی نبوده و در مقام إخبار است و می خواهد ارتباط بین دین و کعبه را بگوید، روایت می گوید مادامی که کعبه هست دین هم هست، اما دیگر در مقام بیان انشاء یک حکم نیست و نمی توان گفت که روایت می گوید از اول تا آخر سال، مردم این کعبه را نباید خالی بگذارند یا در همان اشهر حج کافی است. روایت در مقام بیان این جهت نیست.
بنابراین، این روایت، روایت فقهی نیست و فقط ارتباط بین کعبه و دین را بیان می کند مثل اینکه بگوئیم: «الصلاة عمود الدین»، فقیه نمی تواند از این روایت، در فقه اش استنباط کند. من یادم نمی آید فقیهی بخواهد در جایی از فقه به «الصلاة عمود الدین» استدلال کرده باشد. در نتیجه صاحب وسائل، اصلاً نباید این روایت را اینجا می آورد، ما وقتی گفتیم این روایت فقهی نیست، اصلاً کاری ندارد به اینکه حج چه زمانی باشد.
پاسخ: به نظر ما این مطلب محل تأمل است (اگرچه خود مطلب فی نفسه، مطلب خوبی است و باید مطرح شود)؛ زیرا با اینکه این جمله خبری است، ولی در مقام انشاء یک حکمی است. وقتی می گوید: «لا یزال الدین قائماً ما قامت الکعبة»، یک اضافه نهفته در اینجا وجود دارد و آن اینکه: «یجب علیکم اقامة الکعبة»؛ بر شما اقامه کعبه واجب است.
بنابراین، وقتی می گوئیم «لا یزال الدین قائماً ما قامت الکعبه»، یک مقدمه مطویه در اینجا هست و آن اینکه؛«القیام بالکعبة واجبٌ»؛ قیام به کعبه واجب است. شما باید کعبه را حفظ کنید، دیگر ندارد این زمان یا آن زمان، اشهر حج یا غیر اشهر حج.
روایت سوم: روایت سدیر صیرفی
این روایت، حدیث سوم همین باب است: «وَ عَنْهُ [محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ»، تمام راویان این سند، درست است، اما در «سدیر» اختلاف است؛ زیرا توثیق خاص ندارد، اما با این حال، می توان وثاقت او را ثابت کرد؛ چون نام او در اسناد کامل الزیارات و تفسیر علی بن ابراهیم قمی آمده و طبق مبنای کسانی که در رجال مبنایشان این است که؛ رُواتی که در اسناد کامل الزیارات توثیق عام شدند کافی است، این روایت طبق این مبنا درست می شود و ما نیز همین مبنا را پذیرفته ایم.
سدیر می گوید: «ذَكَرْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍعلیه السلام الْبَيْتَ فَقَالَ لَوْ عَطَّلُوهُ سَنَةً وَاحِدَةً لَمْ يُنَاظَرُوا»[4]
[5]
؛ صحبت خانه خدا شد، حضرت فرمود اگر یک سال تعطیل کنند (یعنی یک سال کسی به این خانه نرود)، مهلت داده نشده و عذاب می شوند.
به نظر من، این روایت مسئله را روشن می کند؛ اولاً روایاتی که داشتیم «لو عطّل الناس الحج»، یا «لو ترک الناس الحج»، که چند قرینه ذکر کردیم که مراد حج واجب و حجة الاسلام است که باید آن ها را کنار بگذاریم، وقتی در این روایت دارد: «سنةً واحدة»، مقیِّد تمام آن روایات قرار می گیرد، یعنی امام چه زمانی می تواند اجبار کند؟ «لو عطل الناس سنةً واحده» و قبل از سنه واحده نمی تواند اجبار کند.
بنابراین، کسی نباید بگوید مراد از «سنة واحدة» این است که یک سال در اشهر حج به حج نروند، این احتمال خیلی بعید است، ظهور روایت «لو عطّلوه سنةً واحده» این است که «فی جمیع السنة» و در تمام یک سال نه در اشهر حج، نه عمره بروند، بلکه یک سال بیت خالی باشد.
اگر این را گفتیم، قرینه بسیار خوبی می شود بر اینکه از روایت «ما قامت الکعبه»، اطلاق را استفاده کنیم، این سنةً واحده اصلاً تصریح به اطلاق دارد یعنی اگر در یک سال در اشهر حج و غیر آن، مردم عمره را کاملاً ترک کردند، در اینجا استحقاق عقاب پیدا می کنند.
نتیجه آنکه؛ از این روایت وجوب کفایی حجّ استفاده می شود حج را باید به نحو واجب کفایی انجام دهند یعنی در باب حج، دو حکم است؛ یکی وجوب عینی «للمستطیع فی اشهر الحج»، دوم؛ وجوب کفایی عدم خلو بیت از حاجی؛ یا در اشهر حج یا غیر از آن، دیگر فرقی نمی کند. این وجوب کفایی از روایت دوم باب پنجم استفاده می شود که در درجه اول، این وجوب کفایی برای افرادی است که تمکن دارند دارند و اگر اینها پول نداشتند، امامعلیه السلام «انفق علیهم من بیت المال المسلمین».
جمع بندی روایات
ما روایات ترک الحج، تعطیل الحج و اجبار الامام را، باید مقیَّد به روایت سدیر کنیم. در آن روایات گفتیم الف و لام در «الحج»، عهد است، حال می گوئیم «سنةً واحده» قید دارد و معلوم می شود تعطیل در یک سال مراد است یعنی شارع اگر دید یک سال خالی بود، اینجا مبغوض است و مستحق بودن عقاب مطرح می شود.
جمع این روایات، این نتیجه را به ما داد که ما دو حکم داریم؛ 1) یکی وجوب عینی برای مستطیع در اشهر حج، 2) وجوب کفایی برای همه فی جمیع الازمنه یعنی بر هر کسی واجب است که مراقبت کند خانه خالی از حاج نباشد، البته این وجوب کفایی در درجه اول، برای مستطیع است یعنی آن هایی که پول دارند باید بروند، حال اگر کسی مستطیع نبود، هر طوری هست باید بروند اگرچه امام هم اجبار نکند، اما امام در اجبارش باید از بیت المال هم پول بدهد تا حج یا عمره را به نحو وجوب کفایی انجام دهند (در مسئله وجوب کفایی، بحث در خود حج واجب در ایام حج نیست، بلکه متعلق این وجوب کفایی، قیام به کعبه است و قیام به کعبه؛ هم با حج واقع می شود و هم با عمره).
خلاصه آنکه؛ این روایت سدیر (و سنةً واحده) را مقیِّد همه روایات قرار می دهیم.
دیدگاه مرحوم شاهرودی در مسأله و ارزیابی آن
من دنبال می کردم ببینم از فقهای بزرگ کسی قائل به این مطلب شده یا نه؟ آن مطلبی که در جلسه می گفتیم، از آن روایاتی استفاده می شد که حج ظهور در حجة الاسلام دارد. خود ما یک احتمالی داده و قرائنی هم ذکر کردیم. مرحوم آیت الله العظمی سید محمود شاهرودی در کتاب الحج خود (که بسیار خوب و قوی است و مرحوم والد ما نیز، وقتی بحث حج را می گفتند، آراء ایشان را خیلی مورد توجه قرار دادند)، ایشان در آنجا می فرماید: «فیحتمل کون وجوب الاجبار و نزول العذاب لأجل ترکهم حجة الاسلام الواجبه عیناً فی تمام العمر مرةً واحده»[6]
؛ این روایات اجبار والی، از این باب است که مردم، حجة الاسلام شان را ترک کردند.
ما نیز قبل از روایت سدیر (سنه واحده)، اطلاق گیری کرده و گفتیم بسیاری از روایات، ظهور در همین حجة الاسلام دارد و ایشان نیز در آنجا همین نظر را اختیار کردند. با این بیانی که امروز گفتیم، این دیدگاه صحیح نیست، امام موظف است که بیت خالی نباشد که این کار؛ یا به این است که مستطیعین را بر انجام وجوب عینی اجبار کند، یا به عنوان وجوب کفایی به آن ها بگوید که حج انجام بدهید.
ما به مرحوم شاهرودی عرض می کنیم فرض کنید در زمانی، اصلاً مستطیع وجود ندارد، باز در آن زمان امام وظیفه ندارد که عده ای را برای حج بفرستد؟! این روایات ظهور روشنی دارد در اینکه امام باید مراقبت کند که بیت خالی از حاج و زائر نباشد.
بله؛ اگر بگوئیم از روایات یک حکم دیگری (یک وجوب کفایی) استفاده نمی کنیم، روشن است که این روایات، دیگر به آن روایات اهل جِده ارتباطی ندارد، اما اگر این وجوب کفایی به این بیان را، از این روایات استفاده کردیم، در این صورت باید بررسی کنیم که آیا میان این روایات با روایات اهل جده، ارتباطی هست یا خیر؟
 
واژگان کلیدی: سدیر صیرفی، «سنه واحده»، مرحوم شاهرودی، اقامه الکعبه، مجلسی اولقدس سره.

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص271، ح4، ط الاسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص21 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب4، ح14142-5، ط آل البیت.

[3] روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، محمد تقی مجلسی، ج 4، ص132 .

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص271، ح2، ط الاسلامية.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص21 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب4، ح14140-3، ط آل البیت.

[6] كتاب الحج (للشاهرودي)، ج 1، ص7 .