جلسه 1395/11/04

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا به وسیله این روایاتی که دلالت دارد بر عدم جواز تعطیل بیت از حجاج و یا روایات لزوم اجبار امام یا والی برای رفتنِ مردم به حج، می توانیم یک تقییدی را نسبت به روایات اهل جده استفاده کنیم یا خیر؟ آیا اصلاً بین روایات اهل جده و این روایات، ارتباطی وجود دارد یا خیر؟ بیان شد که از کلمات صاحب حدائق و مرحوم سید در عروه، استفاده می شود که این ها را با هم مرتبط می دانند.
برای پاسخ به این سؤال (که آیا ارتباطی وجود دارد یا خیر؟)، باید این روایات را بررسی کرده و ببینیم مفاد این روایات چیست؟
بررسی روایات عدم جواز تعطیل کعبه و اجبار الوالیّ
باب چهارم کتاب وسائل در این بحث، «باب عدم جواز تعطیل الکعبة عن الحج» و باب پنجم، «باب وجوب اجبار الوالی علی الناس علی الحج» است. یک اشکال همین است که چرا صاحب وسائل، این دو باب را جداگانه آورده است و حال آنکه این دو باب، دارای دو موضوع جدای از هم نیستند.
وقتی روایات عدم جواز تعطیل کعبه از حج را می نگریم، استفاده می کنیم که یکی از اموری که بر مردم حرام است، این است که بیت را خالی از حاجّ قرار دهند و «خلوّ البیت من الحاجّ» حرام است و از همین روایات، استفاده می کنیم که بر مردم به نحو وجوب کفایی واجب است که بیت را خالی نگذارند و در این وجوب، دیگر استطاعت هم شرط نیست.
جمع بندی و نتیجه اجمالی بحث
نتیجه اجمالی بحث این است که؛ 1) ما یک دلیل داریم: «و لله علی الناس حج البیت من استطاع إلیه سبیلا»، این دلیل می گوید بر مردم در صورتی که مستطیع شدند، حج واجب است و این وجوب، عینی است و در وجوب عینی، استطاعت معتبر است.
2) بخش دوم، روایاتی است که می گوید آن هایی که استطاعت دارند، باید هر سال به حجّ بروند که ظهور در این دارد که باید هر سال تا آخر عمرشان حجّ بروند (آیا می توان بر این ظهور اعتماد کرد یا خیر، باید در نتیجه گیری نهایی روشن کنیم).
3) بخش سوم این است که خالی گذاشتن بیت از حجّاج حرام است و بر مردم واجب است که بیت را خالی نگذارند.
وقتی مجموع این روایات را می بینیم، قرینه مناسبت حکم و موضوع اقتضا می کند که اگر یک مقداری از مردم، برای طواف به این بیت رفتند، این وجوب کفایی محقق شده و امتثال می شود و بر دیگران لازم نیست. بنابراین، وقتی می گوئیم خالی گذاشتن بیت حرام است و مردم باید بروند تا بیت خالی نباشد، به این معنا نیست که همه مسلمین بروند تا اینکه بیت را پر کنند، بلکه همین که بیت خالی نباشد، کافی بوده و پر کردن بیت لازم نیست و این به نحو وجوب کفایی است و در این وجوب کفایی، استطاعت شرط نیست یعنی اگر یک زمانی، مردم دیدند بیت خالی است و مستطیع هم نباشند، به هر نحوی می توانند باید قرض گرفته و به حجّ بروند که این بر عهده خود مردم است.
امام علیه السلام یا والی اگر دید بیت خالی است و مردم نمی روند، در مرحله ی بعد باید مردم را بر رفتن اجبار کند، یعنی مقتضای ادله این است که بر خود مردم به نحو وجوب کفایی، رفتنِ به بیت لازم است (به اندازه ای بروند که بیت خالی از حاج نباشد). حال اگر مردم به این واجب عمل نکرده و نرفتند و امام دید بیت خالی است، یکی از اختیارات امام علیه السلام و فقیه جامع الشرائط (با توجه به دیدگاه کسانی که قائل به اطلاق ادله ولایت فقیه هستند)، این است که باید مردم را اجبار کند که بیت را پر کنند تا بیت خالی نباشد. یعنی نمی شود بگوئیم امام ابتداءً مردم را اجبار کند، بلکه اگر خود مردم می روند و به تکلیف شان عمل می کنند که نیازی به اجبار امام نیست، اما اگر نرفتند بر امام اجبار کردن لازم است.[1]

همان گونه که قبلاً اشاره شد، مرحوم صاحب وسائل نباید این روایات را در دو باب قرار دهد؛ زیرا موضوع اول این است که بر مردم واجب است که خانه را ترک نکرده و خالی نگذارند یا حج را تعطیل نکنند، در مرحله بعد اگر امام علیه السلام دید مردم تعطیل می کنند، بر او واجب است که این ها را اجبار کند.
بررسی روایت عبدالله بن سنان
«مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ»، که روایت از جهت سند معتبر است و مشکلی ندارد، «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام قَالَ: لَوْ عَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ (لَوَجَبَ عَلَى الْإِمَامِ) أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى الْحَجِّ»، در روایت آمده اگر مردم حج را تعطیل کردند، از روایت استفاده می شود که خود بودنِ در بیت یا حتی طواف در آنجا کافی نیست، بلکه حَجّ البیت یا حِجّ البیت باید باشد. موضوع این است که مردم برای ادای مناسک به سوی بیت بروند و گرنه مردمی در آنجا زندگی می کنند و هر روز هم دور این بیت طواف می کنند.
«إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا»؛ چه مردم بخواهند و چه نخواهند، «فَإِنَّ هَذَا الْبَيْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ»[2]
[3]
، اگر گفتیم «الحجّ» در «لو عطل الناس الحجّ»، همان حجّ در آیه «لله علی الناس حج البیت» است و آن حج هم (که همان حجة الاسلام است)، منوط به استطاعت است، در این صورت باید اینطور بگوئیم که اگر مردم مستطیع بودند و حج نرفتند، امام باید اینها را وادار و اجبار کند که حج انجام بدهند.
این احتمال بنا بر این است که کلمه «الحجّ» در روایت، حجّ معهود (یعنی همان که در «لله علی الناس حج البیت» است) باشد. مخصوصاً با توجه به ذیل روایت که دارد: «فَإِنَّ هَذَا الْبَيْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ»؛ این بیت برای حج وضع شده نه فقط برای طواف (برای حج یعنی انجام مناسک حج).
بنابراین، آیا کسی می تواند در اینجا بگوید: «لو عطل الناس الحج»، یعنی اگر هم مردم مستطیع نباشند، باز مشمول این روایت است؟ به نظر ما این «الحج»، حجّ معهود است یعنی همان حجی که با استطاعت است، نمی شود گفت اگر مردم هم مستطیع نبودند، امام آن ها را بر حج اجبار کند.
نکته: «حجّ» در اینجا، اعم از این حجة الاسلام و عمره مفرده نیست، بلکه به معنای اداء مناسک واجبه و مخصوصه است. یکی از ثمرات تعریف حجّ در ابتدای بحث حجّ، در همین روایات روشن می شود مثل این روایت: «لو عطل الناس علی الحج» که حجّ یعنی همین اداء مناسک مخصوصه در زمان خاص، این ظهور در همین دارد و چون در جای خود روشن است که منوط به استطاعت است، پس جایی که مستطیع باشد و امام ببیند اینها حج را انجام نمی دهند، باید اینها را اجبار می کند.
نقل دیگر روایت عبدالله بن سنان
صاحب وسائل می گوید: «و رواه الصدوق فی العلل و رواه الشیخ مثله»؛ شیخ صدوققدس سره و شیخ طوسیقدس سره نیز مثل همین نقل کلینی را نقل کرده اند. یک نقل دیگری هم هست که این در کتاب کافی جلد 4 آمده و یک قبلی دارد و آن اینکه؛ ابراهیم بن میمون می گوید: «كُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ فَجَاءَهُ رَجُلٌ»[4]
[5]
؛ مردی آمد پیش ابوحنیفه و از او سؤال کرد، «فَقَالَ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ قَدْ حَجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ الْحَجُّ أَفْضَلُ أَمْ يُعْتِقُ رَقَبَةً»؛ یک کسی که حجة الاسلام را انجام داده، سال بعد حج انجام دهد افضل است یا رقبه ای را آزاد کند؟ «قَالَ لَا بَلْ يُعْتِقُ رَقَبَةً»؛ ابوحنیفه بلافاصله گفت عتق رقبه بهتر از این است که حج برود (مثل کسانی که امروزه می گویند پول حجّ را صرف جهیزیه و فقرا کنید بهتر از حج مستحبی است، معلوم می شود که ریشه در فتوای ابوحنیفه دارد).
«فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام كَذَبَ وَ اللَّهِ وَ أَثِمَ لَحَجَّةٌ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ رَقَبَةٍ وَ رَقَبَةٍ وَ رَقَبَةٍ حَتَّى عَدَّ عَشْراً»، ببینید چقدر امامعلیه السلام از یک فتوای باطل ناراحت می شدند! در سیره ائمهعلیهم السلام هست که گاهی اوقات، اگر یک کسی حکم و فتوای باطلی می دادند، چه جوش و خروشی پیدا می کردند که در کلماتشان هم ظاهر می شده (مثل آن فتوایی که ابوحنیفه درباره آن بغل کرایه ای داده که در مکاسب مرحوم شیخ آمده است و امامعلیه السلام می فرماید به مثل این فتوای ابوحنیفه است که آسمان نمی بارد و زمین نمی روید!) یعنی یک فتوا و حکم باطل نسبت دادن به خدای تبارک و تعالی، این اثرات را دارد.
در اینجا نیز، امامعلیه السلام می فرماید به خدا قسم، دروغ گفته و گناه هم کرده، «لَحَجَّةٌ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ رَقَبَةٍ وَ رَقَبَةٍ وَ رَقَبَةٍ حَتَّى عَدَّ عَشْراً»؛ ده بار عتق رقبه را گفته و بعد فرمود یک حجّ از همه اینها بالاتر است، «ثُمَّ قَالَ وَيْحَهُ فِي أَيِّ رَقَبَةٍ طَوَافٌ بِالْبَيْتِ وَ سَعْيٌ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ وَ حَلْقُ الرَّأْسِ وَ رَمْيُ الْجِمَارِ»، معلوم می شود آن فتوای ابوحنیفه ، زمینه ای برای این مطلب هم بوده است.
«وَ لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَعَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ وَ لَوْ فَعَلُوا كَانَ يَنْبَغِي لِلْإِمَامِ أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى الْحَجِّ إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا فَإِنَّ هَذَا الْبَيْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ»، این نقلی که الآن خواندیم را نیز، عبدالله بن سنان نقل می کند، اما به دنبال حج مستحبی بوده؛ زیرا سائل پرسیده که کسی حج واجبش را انجام داده و سال بعد می خواهد برود، حجّ افضل است یا عتق رقبه؟ امامعلیه السلام می فرماید حج افضل است. بعد می فرماید: «لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَعَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ»، اینجا آیا این قرینه می شود که ما کلمه «الحج» را بگوئیم اعم از حج واجب و مستحب است و در نتیجه بگوئیم امامعلیه السلام؛ هم نسبت به حج واجب و هم نسبت به حج استحبابی وظیفه دارد یعنی اگر دید مردم حج استحبابی انجام نمی دهند، باید مردم را اجبار کند؟
نکته: بیان احکام برای مردم، یک آثار روانی هم دارد. وقتی امروز یک کسی به عنوان پیشوای یک مذهبی می گوید صدقه دادن بالاتر از حج است، آرام آرام این فکر در مردم به وجود می آید که به جای اینکه این پول را بدهیم و به حج برویم، این پول را برای جهیزیه یک دختر بی بضاعت و برای فقرا خرج کنیم و در نتیجه، زمینه تعطیل حج واجب پیش می آید. «لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَعَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ»، یعنی این فتوا زمینه ساز تعطیلی حج می شود. بنابراین اگر کسی می خواهد فتوایی بدهد، باید آثار آن فتوا را نیز بررسی کند که اثر این فتوا چیست؟ امامعلیه السلام می فرماید اثر این فتوای باطل ابوحنیفه، غیر از اینکه افترای بر خداست، غیر از اینکه گناه کرده، در مردم نیز این اثر را می گذارد.[6]

بررسی روایت صحیحه فضلاء
در صحیحه فضلا آمده است: «لَوْ أَنَّ النَّاسَ تَرَكُوا الْحَجَّ لَكَانَ عَلَى الْوَالِي أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلَى الْمُقَامِ عِنْدَهُ»؛ یعنی حج بروند و در آنجا بمانند، «وَ لَوْ تَرَكُوا زِيَارَةَ النَّبِيِّصلی الله علیه و آله لَكَانَ عَلَى الْوَالِي أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلَى الْمُقَامِ عِنْدَهُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ أَنْفَقَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ»[7]
[8]
، این خود قرینه بر بیان ماست که در صورتی که مردم مستطیع اند، امام اجبارشان می کند. حال مرحله بعد اگر مردم پول ندارند، آن وقت امام باید از بیت المال مسلمین پول بدهد اینها به حج بروند.
ما باشیم و این دو روایت؛ موضوع آن این است که مردمی مستطیع هستند که حج را ترک می کنند، بعد این «لو عطّل الناس الحج»، یعنی جایی که هیچ کس به حج نرود، کسی نگوید «لو عطّل الناس الحج»، آنجایی است که یک عده ای مستطیع هستند و نمی روند ولی عده زیاد دیگری می روند؛ زیرا در اینجا صدق «عطل الناس» نمی کند. همچنین کسی نگوید «عطل الناس» اطلاق دارد یعنی «عطلَ کل الناس» یا «عطلَ بعض الناس»؛ زیرا «الناس»، ظهور در جمیع ناس دارد یعنی همه مردم و هیچ اطلاقی در اینجا ندارد.
به هر حال، امام علیه السلام می فرماید اگر این فتوای ابوحنیفه باشد، در آینده مردم دیگر همین حج واجب را تعطیل می کنند. از این رو، این متن دلیل نمی شود بر اینکه مراد از حج، اعم است.
 
واژگان کلیدی: ابوحنیفه، عبد الله بن سنان، افضلیت حج از عتق رقبه، اجبار الوالی.

[1] نکته:. این بحث «لا اکراه فی الدین»، در همه مباحث دینی مطرح می شود، اگر نماز اقامه نمی شود، حاکم می تواند مردم را اجبار کند یا اینکه حاکم می تواند کسی که ترک واجب می کند را شلاق بزند. کسی که در دایره دین می آید، اقتضایی است که باید بپذیرد. درباره «لا اکراه فی الدین» در بحث جهاد ابتدایی، مفصل بحث کردیم که مقصود از این آیه شریفه چیست و احتمالات مخلتفی در این «لا اکراه فی الدین» هست، مخصوصاً با توجه به آیه بعد از آن که می گوید: «قد تبیّن الرشد من الغیّ»، وقتی «رشد» و «غیّ»، مبیّن است، چه کسی می آید راه «غیّ» را انتخاب کند! کسی که راه رشد را بفهمد، در راه رشد می رود

[2] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص272، ح2، ط الاسلامية.

[3] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص24، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب5، ح14148-1، ط آل البیت.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص259، ح30، ط الاسلامية.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص119، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب43، ح14402-1، ط آل البیت.

[6] یک وقت مرحوم آیت الله هاشمی در دوره ای که رئیس جمهور بودند، در قم یا تهران یک مصاحبه ای درباره مسئله خمس کرده بودند که حوزه ها باید از طریق بودجه رسمی دولت اداره شود. می گفتند روی ضرورت هایی که برای انقلاب و جهان اسلام هست، با این وجوه کم نمی شود یک حوزه مورد انتظار انقلاب را به وجود آورد و از آن برای اسلام و انقلاب استفاده کنیم. ایشان پیشنهاد داد به اینکه دولت در ردیف بودجه، یک بودجه کلانی را برای حوزه قرار دهد. این را مطرح کرد و مرحوم والد ما فرمودند این حرف بسیار اشتباهی است و به من فرمودند شما با ایشان ملاقات کن و بگو می دانی این کار و این حرف چه نتیجه ای دارد؟! نتیجه اش این می شود که پنجاه سال آینده، احدی دیگر خمس نخواهد داد و این راهی که خدای تبارک و تعالی یک راه با عزت قرار داده، دولت ها می آیند یک دولت کم می کند، یک دولت زیاد می کند. حتی با همین مقداری که از دولت کمک هایی برای بعضی از مراکز حوزوی شد، باز مرحوم والد ما مخالف بودند و می فرمودند روی خمس کار کنید و به مردم از طریق رسانه ها بگوئید خمس واجب است. الآن چقدر از مردم خمس می دهند؟! الحمدلله الآن شهریه هایی که مردم می دهند فقط خمس است و ریالی از دولت دخالت ندارد، ولی شاید پنج درصد افراد هم خمس نمی دهند، اگر واقعاً تبلیغ بشود و بدهند، خیلی وضع حوزه ها بهتر از این می شود. یک وقتی مرحوم والد ما به رهبری معظم دام ظله فرمودند چرا شما خمس نفت را نمی گیری؟ ایشان فرمودند یعنی چه؟ فرمودند خمس نفت را بگیرید و صرف حوزه ها کنید و این حوزه ها را از راه خمس توسعه بدهید نه از راه مالیاتی که مردم می دهند، خمس نفت (که یکی از مواردی که باید خمسش داده شود، همین معادن است).

[7] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج2، ص420، ح2861.

[8] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص24، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب4، ح14149-2، ط آل البیت.