جلسه 1395/10/29

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در روایاتی است که دلالت بر این دارد که حج در طول عمر، تنها یک مرتبه واجب است. دو روایت بیان شد و سند این دو روایت را نیز مورد بحث قرار دادیم.
روایت دوم؛ روایت فضل بن شاذان
در حدیث دوم (که سند آن نیز مورد بررسی قرار گرفت)، فضل بن شاذان از امام هشتم علیه السلام نقل می کند: «إِنَّمَا أُمِرُوا بِحَجَّةٍ وَاحِدَةٍ لَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ»؛ شما به یک حج امر شدید نه بیشتر، «لِأَنَّ اللَّهَ وَضَعَ الْفَرَائِضَ عَلَى أَدْنَى الْقُوَّةِ كَمَا قَالَ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ يَعْنِي شَاةً لِيَسَعَ الْقَوِيَّ وَ الضَّعِيفَ»؛ اینکه خدای تبارک و تعالی یک بار حج را واجب کرد، به این علت است که فرائض را مطلقا وضع نموده به ملاحظه ضعیف ترین مردم (در میان مردم آنکه از نظر قوت، پائین تر و ضعیف تر است، آن را ملاک قرار داده). مثل اینکه خداوند در قربانی حجّ فرموده یک گوسفند کفایت می کند، «وَ كَذَلِكَ سَائِرُ الْفَرَائِضِ إِنَّمَا وُضِعَتْ عَلَى أَدْنَى الْقَوْمِ قُوَّةً فَكَانَ مِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ الْحَجُّ الْمَفْرُوضُ وَاحِداً ثُمَّ رَغَّبَ (بَعْدُ أَهْلَ الْقُوَّةِ بِقَدْرِ طَاقَتِهِمْ»[1]
[2]
[3]
[4]
؛ حضرت می فرماید خداوند حج را یک بار واجب فرموده و بعد اهل قوت را به اندازه طاقتشان ترغیب کرده یعنی آن هایی که می توانند به اندازه توانشان بیاورند.
روایت سوم؛ روایت محمد بن سنان
سومین روایتی که صاحب وسائل در این باب ذکر می کند، روایت محمد بن سنان از امام رضاعلیه السلام است.
سند روایت: در پاورقی روایت نوشته شد که این سند در فایده اولی در خاتمه کتاب وسائل می آید «بالاسناد الآتی عن محمد بن سنان»، صاحب وسائل در جلد30 طریق خود از کتاب علل الشرائع به محمد بن سنان را ، این گونه بیان می کند: «و ما كان فيه عن محمد بن سنان فيما كتب من جواب مسائله في العلل فقد رويته عن علي بن أحمد بن موسى؛ الدقاق، و محمد بن أحمد؛ السناني، و الحسين بن إبراهيم (بن محمد بن هاشم) المكتب، رضي الله عنهم: قالوا: حدثنا محمد بن أبي عبد الله؛ الكوفي، قال: حدثنا محمد بن إسماعيل؛ البرمكي، عن علي بن العباس، قال: حدثنا القاسم بن الربيع؛ الصحاف، عن محمد بن سنان»[5]
.
در این سند، چند راوی وجود دارد که تضعیف شده اند؛ 1) شخصی است به نام «علی بن عباس» که نجاشی او را رمی به غلو کرده و تضعیف می کند، 2) «قاسم بن ربیع صحاف» وجود دارد که ابن غضائری درباره او می گوید: «ضعیفٌ فی حدیثه غال فی مذهبه لا التفات إلیه»[6]
، او در مذهبش غلو دارد، 3) «محمد بن اسماعیل» که نجاشی او را توثیق کرده، اما ابن غضائری او را تضعیف می کند که این بحث مطرح می شود در تعارض بین جرح و تعدیل، ما کدام را اخذ کنیم؟ مشهور همین جرح را اتخاذ می کنند و قائل به تضعیف می شوند.
خلاصه آنکه؛ سند روایت در کتاب علل الشرائع، دارای اشکال است، منتهی شیخ صدوققدس سره، و سند دیگر نیز به علل ابن سنان دارد[7]
(همان گونه که درباره علل فضل بن شاذان بحث کردیم، خود محمد بن سنان نیز علل دارد) که هر دو سند باز دارای اشکال است و در هر دو طریق، افرادی هستند که از جهت رجالی، به وثاقت آن ها اشکال شده است.
دلالت روایت
متن روایت در کتاب وسائل الشیعه چنین وارد شده است: «مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَاعلیه السلام كَتَبَ إِلَيْهِ فِيمَا كَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ قَالَ: عِلَّةُ فَرْضِ الْحَجِّ مَرَّةً وَاحِدَةً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ الْفَرَائِضَ عَلَى أَدْنَى الْقَوْمِ قُوَّةً فَمِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ الْحَجُّ الْمَفْرُوضُ وَاحِداً ثُمَّ رَغَّبَ أَهْلَ الْقُوَّةِ عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِمْ»[8]
[9]
[10]
[11]
، مضمون این روایت با آنچه از فضل بن شاذان نقل شده، یکی است و این اتحاد در مضمون برای ما وثوق به صدور می آورد.
نکته: اگر روایتی ضعیف السند است، اما چند روایت صحیحه وجود دارد که مضمون این روایت ضعیف با آن ها یکی است( مخصوصاً اگر اشتراک در تعابیر داشته باشند)، در این صورت برای ما وثوق به صدور می آورد و همین وثوق به صدور بر اخذ روایت کفایت می کند، همان گونه که در بحث حجّیت خبر واحد بیان شد که دو دیدگاه وجود دارد؛ یکی وثوق مُخبری و دیگری وثوق خبری. بزرگانی مثل مرحوم خوئی در کتاب مصباح الاصول می گویند وثوق خبری نیز، مشمول ادله حجّیت خبر واحد هستند و اگر یک خبری برای ما موثوق الصدور است (یعنی عبارت و متنی دارد که با دیدن این متن می گوئیم یا این متن از یک انسان عادی صادر نمی شود و یا قرینه ای وجود دارد که اطمینان به صدور می آورد) برای ما حجت است. از جمله قرائن این است که نظیر مضمون آن روایت، در روایت صحیحه نیز باشد که در این صورت به این خبر ضعیف، وثوق پیدا می کنیم.
روش مرحوم بروجردی در یکی کردن روایات هم مضمون
نتیجه این شد که در روایت دوم و سوم، هم امام معصومی که روایت از او نقل شده (یعنی مروی عنه) و هم مضمون روایت یکی است. مرحوم بروجردی یک روشی داشتند (که این روش را، شاگردان ایشان از جمله مرحوم والد ما در فقیه زیاد استفاده می کردند) و آن اینکه؛ گاهی اوقات ده روایت در یک باب آمده که ایشان با آن روش، این ده روایت را به دو یا سه روایت تبدیل می کردند مثل اینکه اگر آخرین راوی و مروی عنه و روایت یکی باشد، اما راوی دوم در دو سند مختلف شده باشد، معلوم می شود که این دو نفر از آن راوی اول شنیدند و او نیز از امامعلیه السلام شنیده و این یک روایت بیشتر نیست یعنی امامعلیه السلام یک بار بیشتر نفرموده است.
منتهی در این بحث، اگرچه مروی عنه در هر دو، امام رضا علیه السلام است و متن روایت نیز یکی است، اما آخرین راوی در روایت دوم، فضل بن شاذان است (که می گوید: «قال إنما امروا بحجةٍ واحده لا اکثر»)، اما در روایت سوم، محمد بن سنان است (که می گوید: «كَتَبَ إِلَيْهِ فِيمَا كَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ») و خود محمد بن سنان سؤالاتی داشته که امام هشتمعلیه السلام در جواب سؤالات محمد بن سنان، عین همان مطلبی را فرموده که به فضل بن شاذان فرمودند. به همین دلیل، در اینجا دو روایت وجود دارد نه یک روایت و نمی توان دو روایت را یکی کرد.
نتیجه آنکه؛ روایت محمد بن سنان موثوق الصدور است و روایاتی که دلالت داشت بر اینکه حج تنها یکبار واجب است، بیان شد.
نکته: در دو مورد از این سه روایت، این گونه آمده: «فَمِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ الْحَجُّ الْمَفْرُوضُ وَاحِداً ثُمَّ رَغَّبَ أَهْلَ الْقُوَّةِ عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِمْ»، فاعل در «رغّب»، خداوند است یعنی خدا حج را واجب کرده و بعد هم فرموده اهل قوت به اندازه طاقت، تا می توانید حج انجام بدهید.
آیا نمی شود گفت از این آیه دو چیز استفاده می شود؛ 1) اصل وجوب حج برای مستطیع (و اینکه مستطیع باید حج برود)، 2) اینکه کسی که هر سال مستطیع است، خداوند او را ترغیب می کند که همیشه برو؟ یعنی بگوئیم از «و لله علی الناس» استفاده می شود که خداود به مسئله حجّ، اهتمام زیادی دارد و موضوع حجّ نیز، استطاعت است و هر کس هر مقدار پول دارد، به حجّ برود.
طائفه دوم؛ روایات وجوب حج بر اهل الجده در هر سال
صاحب وسائل طائفه دوم از روایات را (که صاحب وسائل این روایات را، پیش از طایفه ای که خواندیم ذکر کرده)، تحت عنوان «باب أنه یجب الحج علی الناس فی کل عامٍ وجوباً کفائیا» و در قالب هفت روایت ذکر کرده است. این روایات، دلالت دارد بر اینکه حج در هر سال بر مردم ثروتمند واجب است به نحو وجوب کفایی.
روایت اول؛ روایت علی بن جعفر
نخستین روایت، روایتی است که در گذشته، سند آن را مورد بررسی قرار داده و بیان کردیم که مرحوم کلینی و شیخ طوسیقدس سره هر کدام به دو طریق این حدیث را نقل کرده اند که یک طریق مرحوم کلینی نزد همه صحیح است، اما در طریق دیگر کلینی، سهل بن زیاد وجود دارد که به نظر ما سهل بن زیاد موثق است. بنابراین، به نظر ما هر دو سند کلینی و نیز سند شیخ طوسیقدس سره صحیح است.
سندهای مرحوم کلینی: 1) «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ» [12]
[13]
[14]
[15]
، 2)«عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَىعلیه السلام»، در هر دو سند، علی بن جعفر از برادرشان موسی بن جعفر علیه السلام روایت را نقل می کند.
امام کاظمعلیه السلام فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْحَجَّ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ»؛ خداوند حج را بر اهل ثروت و مُکنت در هر سال واجب کرده یعنی آن هایی که ثروتمند هستند، هر سال باید به حجّ بروند، «وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ قَالَ قُلْتُ: فَمَنْ لَمْ يَحُجَّ مِنَّا فَقَدْ كَفَرَ قَالَ لَا وَ لَكِنْ مَنْ قَالَ لَيْسَ هَذَا هَكَذَا فَقَدْ كَفَرَ»، ذیل این روایت را در گذشته در این بحث که آیا تارک حج کافر است یا خیر؟ مفصل بحث کردیم و این عبارت: «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر» را، بزرگان به چند صورت معنا کردند. بنابراین، در اینجا به ذیل روایت کاری نداریم.
آنچه مورد توجه است، این دو قسمت از روایت است؛ 1) امام کاظم علیه السلام می فرماید خداوند حج را بر اهل جده هر سال واجب کرده، 2) بعد می فرماید: «و ذلک قوله عزوجل». در این «ذلک» سه احتمال وجود دارد؛ احتمال اول: امامعلیه السلام با این روایت می خواهد آیه را تفسیر کند به این معنا؛ اینکه خدا می فرماید: «لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلاً» یعنی «من استطاع فی کل عامٍ». بنابراین، در این احتمال بگوئیم امام کاظمعلیه السلام با آن قوت علمی الهی که دارند و مبیّن قرآن است، در اینجا می خواهد آیه را تفسیر کند. البته این احتمال خلاف ظاهر است.
احتمال دوم: (که ظاهر روایت نیز، همین احتمال است) اینکه امامعلیه السلام در مقام استشهاد است نه تفسیر یعنی امامعلیه السلام یک حکمی را بیان فرمودند و بعد می فرماید فکر نکنید این حکم را از پیش خودم گفتم، «و ذلک قوله تعالی» که امامعلیه السلام می خواهد به آیه شریفه استشهاد کنند.
به عنوان نمونه؛ در روایات باب استمناء (که در لغت عرب به آن «خضخضه» می گویند)، از امام علیه السلام می پرسند حکم چیست؟ امامعلیه السلام می فرماید حرام است، سائل می گوید از کجا می گوئید حرام است؟ حضرت این آیه سوره مؤمنین را تلاوت می کند: ﴿فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العَادُونَ﴾[16]
و به این آیه تمسک می کنند.[17]
در این روایت، اگر امام معصومعلیه السلام برای ما بیان نمی کرد، ما نمی فهمیدیم که خصخصه یکی از مصادیق «فمن ابتغی» است. روش ائمهعلیهم السلام در برخورد با قرآن این است که یک حکمی را می فرمایند و بعد مستند آن را ذکر می کنند که به این استشهاد می گویند.
حال آیا در اینجا نیز می توان گفت اگر امامعلیه السلام می فرماید: «و ذلک قوله»، در مقام استشهاد است بر اینکه حجّ هر سال واجب است؟ به نظر ما این احتمال نیز صحیح نیست و آیه فقط می فرماید: «لله علی الناس حج البیت من استطاع إلیه سبیلا» و در هیچ جای آیه نیامده: «فی کل عام»، بنابراین استشهاد نیز بسیار بعید است همان گونه که تفسیر نیز بعید بود (زیرا ظاهر آیه استشهاد بود نه تفسیر).
احتمال سوم: حضرت برای اصل وجوب حج به آیه استشهاد کرده و به «فی کل عام» نظر ندارند یعنی امامعلیه السلام می فرماید اینکه حج واجب است؛ چون خدا می فرماید حج واجب است. این احتمال نیز، خلاف ظاهر دیگری است که بگوئیم امامعلیه السلام ابتدا حکمی را فرمودند و بعد این آیه شریفه را می خوانند.
خلاصه آنکه اشکال در متن روایت جود دارد که برخی از فقها، به دلیل همین اشکالی که در متن روایت وجود دارد، می گویند این روایت اضطراب و اشکال دارد که در پاسخ گفتیم بر فرض در صدر روایت یک مشکل غیر قابل حل باشد، اما تبعیض در حجّیت را پذیرفته و ذیل روایت را اخذ می کنیم.
دیدگاه برگزیده درباره روایت نخست
خلاصه آنکه؛ این روایت دارای چهار سند است که معتبر و صحیح می باشد و هم مرحوم کلینی و هم شیخ طوسیقدس سره ذکر کرده اند، منتهی نمی شود صدر روایت را اخذ کرد؛ زیرا یک اضطرابی در آن وجود دارد و آن را کنار بگذاریم، اما ذیل آن را اخذ می کنیم.
نکته: در آیه شریفه: «لله علی الناس حجّ البیت من استطاع الیه سبیلاً»، تا «سبیلاً» ظهور در یک مطلب بیشتر ندارد و آن اینکه بر مستطیع حج واجب است و در آیه نیامده: «فی کل عامٍ». در ادامه آیه «و من کفر فان الله غنی عن العالمین» آمده است که قبلاً گفتیم احتمالاتی در آن وجود دارد و دیدگاه برگزیده این شد که این کفر، در مقابل اسلام نیست، بلکه کفر در مقابل شکر نعمت است. به نظر می رسید بعید نیست که مراد خداوند از «و من کفر» این باشد که؛ کسی که اهل جِده است و می تواند هر سال به حجّ برود، اگر نرود می شود «من کفر» یعنی این نیز یک نوع کفران نعمت است.
به نظر ما با این بیان، اضطراب روایت از بین رفته و روایت تمام می شود یعنی امام کاظم علیه السلام به صدر آیه بر آن مطلبی که فرمودند استشهاد نمی کند، بلکه به ذیل آیه می خواهد استشهاد کند (که هر کس اهل جِده است، هر سال باید به حجّ برود، اگر نرود از مصادیق «من کفر» است). دلیل نداریم بر اینکه «من کفر» فقط در مقابل حج اول باشد، بلکه اگر کسی پول دارد و حج نرفت، این مورد هم از مصادیق کفران نعمت است.
چند روایت دیگر نیز در این باب وارد شده که آن ها را ببینید، عمده بحث در وجوهی است برای جمع بین طائفه اول و طائفه دوم که در جلسه بعد بیان می شود.
 
واژگان کلیدی: اهل الجده، وثوق مخبری، وثوق خبری، روایات هم مضمون.

[1] عيون أخبار الرضا (عليه السلام) 2- 90.

[2] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج1، ص273.

[3] عيون أخبار الرضا (ع)، الشيخ الصدوق، ج1، ص126.

[4] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص20، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب3، ح14136-2، ط آل البیت.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 30، ص93، رقم281، ط آل البیت.

[6] رجال ابن الغضائري - كتاب الضعفاء، ابن الغضائری، محمّد كاظم رحمان ستايش، ص86 ، رقم114.

[7] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج 4، ص523 .

[8] عيون أخبار الرضا (عليه السلام) 2- 120؛.

[9] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج2، ص405، ح5.

[10] عيون أخبار الرضا (ع)، الشيخ الصدوق، ج1، ص97.

[11] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص20، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب3، ح14137-3، ط آل البیت.

[12] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص265، ح5، ط الاسلامية.

[13] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج5، ص16، ح48.

[14] الإستبصار، شيخ الطائفة، ج2، ص149، ح488.

[15] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[16] مؤمنون/سوره23، آیه5-7.

[17] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص364، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح34978-4، ط آل البیت.