جلسه 1395/09/30

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث استدلال به آیات قرآن (بر اینکه ما دو قسم ذنوب داریم؛ ذنوب کبیره و ذنوب صغیره) تمام شد و از آیات این استفاده را کردیم که دو قسم گناه داریم. در ادامه بیان شد که اگر کسی به روایات هم مراجعه کند، این تقسیم به خوبی استفاده می شود.
چگونگی دلالت روایات بر تقسیم گناهان به صغیره و کبیره
روایات، به چند صورت دلالت بر این تقسیم دارد؛ اول: این تقسیم در ارتکاز رُواتی که از ائمه علیهم السلام تعداد کبائر را سؤال می کردند بوده است، دوم: خود روایاتی که تعداد کبائر را بیان کرده، دلالت بر وجود دو قسم می کند، سوم: در برخی از روایات، ملاکی که برای کبیره بیان شده که این نیز خود نشان گر تقسیم گناه به کبیره و صغیره است. در روایات می فرماید که این «کبائر ما تنهون عنه» یعنی ذنوبی که «اوجب الله علیها النار» که ملاک در روایات ذکر شده است.
چهارم: در برخی از کلمات ائمه علیهم السلام به صورت صریح این تقسیم آمده است. به عنوان نمونه؛ در این کلام امیرالمؤمنین علیه السلام (که در نهج البلاغه آمده) امامعلیه السلام فرمود: «مِنْ كَبِيرٍ أَوْعَدَ عَلَيْهِ نِيرَانَهُ أَوْ صَغِيرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ»[1]
[2]
، که تصریح به کبیر و صغیر شده است.
در روایت ابن سنان وارد شده: «لَا صَغِيرَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ»[3]
، که در این روایت، حدّ و اندازه گناه صغیره را بیان می کند که حد گناه صغیره تا جایی است که به حد اصرار نرسد، اما وقتی به اصرار رسید از صغیره بودن خارج می شود. یا در مرسله فقیه آمده است: «مَنِ اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ كَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ جَمِيعَ ذُنُوبِهِ»[4]
. بنابراین، در متن روایات نیز تقسیم به کبیر و صغیر وجود دارد.
دیدگاه مرحوم امام درباره تقسیم گناه به کبیره و صغیره
مرحوم امام در مکاسب محرمه می فرماید کسانی که قائل اند به اینکه کبیره و صغیره تقسیم شان حقیقی نیست و تقسیم اینها اضافی است و قائل اند که همه ذنوب کبیره است، «کانه فی غیر محله لمخالفته للاعتبار و العقل و الکتاب و الروایات»؛[5]
هم با اعتبار مخالف است (یعنی اگر انسان یک تأملی کند، مراتب این گناهان را می فهمد، بین اینکه شخص، ترک جواب سلام یا نظر به اجنبیه کند و بین قتل نفس، پیداست با هم اختلاف دارند)، هم با عقل، هم با قرآن و هم با روایات مخالف است.
اشکال اول بر تقسیم گناهان و پاسخ آن
برخی از معاصرین برای کلام ابن ادریس (که به تبع شیخ مفید و شیخ طوسیقدس سرهم و دیگران، تقسیم گناه به کبیره و صغیره را انکار کرده و گفته است این تقسیم اضافی است)، مؤیداتی ذکر کرده و گفته اند: «و یشهد لإرادة جمیع المعاصی من الکبائر، ما دلّ علی أن کل معصیةٍ کبیرةٌ أو شدیدة، ففی موثق زراره عن الباقر علیه السلام الذنوب کلها شدیدة»[6]
، گفته اند ما روایاتی داریم که دلالت بر این دارد که تمام گناهان کبیره یا شدیده است.
پاسخ اول: من احصاء کردم هیچ روایتی که بگوید تمام ذنوب کبیره است نداریم. بله؛ اینکه بگوید «الذنوب کلها شدیدةٌ» داریم، اما «الذنوب کلها کبیرة» نداریم. در کتاب کافی آمده است: «عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (که همان محمد بن خالد برقی است و موثق است) عَنْ أَبِيهِ (که محمد بن خالد برقی است او هم موثق است) عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ (که سلیمان بن جعفر بن ابراهیم جعفری است که او نیز موثق است) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ (که فطحی است، اما از اصحاب اجماع بوده و موثق است) عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍعلیه السلام»، امام باقر علیه السلام فرمود: «الذُّنُوبُ كُلُّهَا شَدِيدَةٌ»[7]
[8]
.
در این کلامی که از بعضی معاصرین نقل کردیم، ایشان می گویند در روایات آمده ذنوب «کبیرةٌ أو شدیدة»، ما تعبیر به اینکه «الذنوب کلها کبیرة» در روایات نداریم و فقط در کلمات فقها آمده، بله؛ در روایات «الذنوب کلها شدیدةٌ» آمده است. امامعلیه السلام در ادامه می فرماید: «وَ أَشَدُّهَا مَا نَبَتَ عَلَيْهِ اللَّحْمُ وَ الدَّمُ»، در میان این ذنوب، اشدّ ذنوب آن ذنبی است که موجب رویش لحم و دم بشود، «لِأَنَّهُ إِمَّا مَرْحُومٌ وَ إِمَّا مُعَذَّبٌ وَ الْجَنَّةُ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا طَيِّبٌ»؛ در ذیل روایت می فرماید این گناه کار (مرجع ضمیر معنوی است یعنی عاصی)، «إما مرحومٌ و إما معذبٌ»، بعد هم یک قاعده کلی می فرماید: «و الجنة لا یدخلها إلا طیبٌ».
بنابراین، در این روایت که سند آن موثق است، نیامده «الذنوب کلها کبیرة»، بلکه آمده «الذنوب کلها شدیدة» یعنی هر ذنبی در انسان اثر شدید دارد، ببینید چقدر بین این دو عنوان از حیث بار مفهومی فرق وجود دارد؛ کبیره و صغیره من حیث ترتب العذاب و من حیث استحقاق النار است، ولی شدیده از حیث تأثیر در آثار وضعی است، یعنی هر ذنبی، اثر شدید دارد. این روایت اصلاً کاری به کبیره و صغیره ندارد و کسی هم نیاید شدیده را در اینجا حمل بر کبیره کند؛ زیرا این روایت، درصدد بیان شدّت من حیث تأثیر الاثر است یعنی می گوید هر گناهی اثر دارد؛ یک ترک جواب سلام، این اثر دارد تا اینکه انسان بخواهد مال یتیم را بخورد، آن هم اثر دارد، ربا بخورد اثر دارد، زنا و ... اثر دارد. منتهی آثارش مختلف است، اشدّش این است: «ما نبت علیه اللحم و الدم».
نتیجه آنکه؛ این روایت اصلاً کاری به صغیره و کبیره ندارد. ممکن است بگوئیم تمام گناهان اثر بد دارد، یک گناهی اثرش سریع است و یک گناهی سرعت ندارد در اینکه در انسان تأثیر بگذارد.
پاسخ دوم: روایت نمی خواهد واقعاً اشد الذنوب را بگوید، اشد الذنوب در روایات دیگر آمده اکبر الکبائر شرک به خداست. شرک به خدا کجا و اینکه انسان از یک مال ربا چیزی بخورد و این سبب شود که قوّت لحم یا قوت دم پیدا کند کجا!! از این رو، روایت در مقام بیان اینکه بخواهد جمیع جهات بگوید نیست، بلکه می خواهد بگوید در میان این گناهانی که شما مؤمنین دارید. لذا ذیل روایت می گوید: «لِأَنَّهُ إِمَّا مَرْحُومٌ وَ إِمَّا مُعَذَّبٌ وَ الْجَنَّةُ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا طَيِّبٌ» و روایت اصلاً کاری به غیر مؤمن ندارد، در میان مؤمنین این گناهانی که رایج است، این اشدّ این چنینی مراد است.
در ابتدای سال، درباره اینکه در روایات در مورد افضل الاعمال روایات مختلفی آمده و اینکه آیا افضل صلاة است یا افضل حج است، بحث زیادی کردیم و به این نتیجه رسیدیم که این افضل، خودش عنوان نسبی و اضافی را دارد و کم کم به این نتیجه می رسم که (اگر نگوئیم تمام مواردی که با افعل تفضیل در روایات آمده) بسیاری از مواردی که افعل تفضیل آمده، نسبی است. مثلاً در روایت آمده: «احسن الناس» یا «اعبد الناس» یا «اقوی الناس»، اینها تماماً نسبی و اضافی است. این اشدّی هم که در اینجاست اشد حقیقی نیست، بلکه اشد اضافی و نسبی است.
پاسخ سوم؛ کلام مرحوم مجلسیقدس سره
پاسخ سوم که از کلمات مرحوم مجلسی در مرآة العقول استفاده می شود، آن است که؛ سلمنا بگوئیم این روایات می گوید «الذنوب کلها شدیدة یعنی کلها کبیرة»، و از اشکال اشدّیت چشم پوشی کنیم، می گوییم این یک روایت است و این روایت واحد، معارض می شود با آیات متعدد از قرآن و با روایات متعدده، حتّی در آن طرف که مسئله انقسام به کبیره و صغیره است، چه بسا بگوئیم خبر مستفیض یا بالاتر متواتر بر تقسیم داریم.
بنابراین، این روایت دیگر قابلیت معارضه را ندارد، این روایت بر خلاف قرآن است؛ زیرا قرآن می گوید ذنوب دو قسم است، اما روایت می گوید تمام ذنوب کبیره است و کنار می گذاریم. بنابراین، اگر شدیده را به کبیره معنا کردیم، تنها راهش این است که بگوئیم: «هذه الروایة مخالفةٌ للقرآن» و باید کنار برود. اگر کسی این را هم قبول نکرد، می گوئیم این طرف ادله ای که داریم آیات قرآن، روایات، آن قدر زیاد است که این یک روایت واحده است و تحمل مخالفت را ندارد.
حال اگر بپذیریم که کبیره و شدیده یک معناست، اما بین اینها تلازم نیست، یعنی اگر گفتیم یک گناهی شدیدةٌ، مستلزم این باشد که کبیره باشد، جواب این است که چه تلازمی وجود دارد؟! در کبائر خدای تبارک و تعالی وعده نار داده، اما ممکن است یک گناهی شدیده باشد، ولی وعده نار بر آن داده نشده باشد، مثلاً نظر به اجنبیه شدیدةٌ قبیحةٌ، ولی وعده به نار بر آن داده نشده، لذا تلازمی هم بین کبیره و شدیده نیست.
جمع بندی بحث و اشکال دوم
ما ابتدا برای تقسیم گناهان به کبیره و صغیره، به آیات و روایات تمسک کردیم. اولین اشکالی که کردند این است که گفتند در خود روایات داریم: «الذنوب کلها کبیرة أو شدیدة»، جواب این را ذکر کردیم. اشکال دوم آن است که گفته اند که در روایات تحذیر کرده اند از «استحقار الذنب» و گفته اند گناه را کوچک نشمارید (البته این مطلبی که عرض کردم در کلمات بعضی از مفسرین هست و در کلمات گذشتگان عین همین استدلالات آمده) و این روایتی که می گوید ذنب را تحقیر نکنید، «معللاً بأنه قد یکون غضب الله فیه»؛ زیرا ممکن است در همان گناه کوچک غضب خدا باشد. از این رو، تمام گناهان کبیره محسوب می شوند.
پاسخ این اشکال، از مطالب گذشته روشن شد و آن این است که وقتی گناه را می خواهیم به صغیره و کبیره تقسیم کنیم، خود گناه از حیث خودش، لو خلّی و طبعه ملاحظه می شود و گفتیم این تقسیم بر اساس این است که گناه را بدون هیچ عنوان دیگری در نظر بگیریم. حال اگر یک گناهی را از این حیث که می خواهد حقیر بشمارد، انجام دهد، کبیره می شود. بنابراین، «کل صغیرةٍ إذا استحقرها الناس تصیر کبیرةً»؛ هر گناه صغیره ای مع الاستحقار، کبیره می شود همان گونه که گناه صغیره مع الاصرار کبیره می شود. بنابراین، این از محل بحث خارج است؛ زیرا بحث ما این است که این عنوان استحقار الذنب نیاید.
ارزیابی دیدگاه نسبی بودن گناهان کبیره و صغیره
طرفداران این نظریه (یعنی کسانی که می گویند کبیره و صغیره حقیقی نداریم و همه اش اضافی است و هر گناهی نسبت به ما فوقش صغیره است و نسبت به مادونش کبیره است)، می گویند: «کل الذنوب کبیرةٌ» و به این آیه شریفه هم استشهاد می کنند: ﴿ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدا ﴾؛[9]
کسی که عصیان خدا و رسول می کند، استحقاق نار جهنم را دارد. این گروه می گویند پس برای هر معصیتی نار جهنم وجود دارد، پس شما مشهور که می گوئید کبیره آن است که وعده نار بر آن داده شده و صغیره آن است که وعده نار بر او داده نشده، با این آیه مخالف است.
جواب این است که واقعاً تعجب است یک فقیه این طور بخواهد با آیات استدلال کند؛ زیرا در همین آیه آمده: ﴿ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدا ﴾ و «خلود» مربوط به هر گناهی نیست! اگر کسی یک گناه صغیره کرد، یعنی واقعاً استحقاق نار آن هم خلود در نار دارد؟ این ﴿ خالدینَ فیها ابدا ﴾ قرینه است بر اینکه این ﴿ یعص الله ﴾ هر معصیتی نیست، بلکه باید معاصی کبیره باشد و معصیت کبیره چنین استحقاقی دارد.
در آیه36 سوره احزاب نیز آمده: ﴿ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً مُبِيناً ﴾[10]
، گناه صغیره که موجب ﴿ ضل ضلالاً مبینا ﴾ نیست، یا در آیه دیگر آمده: ﴿ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَاراً خَالِداً فِيهَا وَ لَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴾[11]
، قرینه در این آیات وجود دارد که هر عصیانی مراد نیست، هیچ مفسری از این آیات استفاده نمی کند که هر عصیانی برای انسان استحقاق نار، آن هم خلود در نار می آورد. بنابراین، استدلال به این آیات بر این مدعا (که تقسیم به کبیره و صغیره صحیح نیست) درست نمی باشد.
اشکال سوم بر تقسیم گناه به کبیره و صغیره
مخالفین تقسیم می گویند شما که می گوئید کبائر یعنی آنکه وعده نار بر او داده شده، این دو اشکال وجود دارد: 1) ما یک کبائری داریم که مسلم کبیره است، اما اصلاً مسئله نار و عذاب در آن مطرح نشده مثل کتمان شهادت، 2) یک کبائری داریم وعده های غیر نار بر آن داده شده مثل سحر، اکل ربا.
در پاسخ می گوییم هنگامی که ملاک کبائر را مطرح می کنیم خواهیم گفت که آیا ﴿ ما اوجب الله علیه النار کبیرةٌ ﴾ یا ﴿ الکبیرة ما اوجب علیه النار ﴾ ؟ که به نظر ما طرف اول قضیه درست است یعنی ﴿ ما اوجب علیه النار کبیرةٌ ﴾، اما مفهومش این نیست که آنکه نار بر آن وعده داده نشده، کبیره نیست. به همین دلیل، اینها خیال کردند که ضابطه این است که ﴿ الکبیرة هی التی اوجب الله علیها النار ﴾، می گوئیم نه، ﴿ ما اوجب الله علیه النار هو الکبیرة ﴾، که فرق این را بعداً روشن خواهیم کرد.
جمع بندی و بیان دیدگاه برگزیده
نتیجه آنکه؛ روایات دالّ بر انقسام را مطرح کرده و روایات مخالف و اشکال ها را نیز جواب دادیم و تا اینجا روشن می شود که تقسیم به کبیره و صغیره یک تقسیم تامی است و اینکه مرحوم اصفهانی فرمود در این بحث دیگر اصلاً نباید خیلی بحث کنیم و اینقدر روشن است که اگر کسی بخواهد بحث کند، تطویل بلاطائل است (با اینکه ایشان این همه بحث های عمیق می کند)، جای بسی تعجب است.
بحث بعدی این است که ملاک در کبیره بودن یک کبیره ای یا صغیره بودن یک صغیره چیست که ان شاء الله در جلسه بعد بیان خواهیم کرد.
 
واژگان کلیدی: کبائر، صغائر، الذنوب، شدیده، اشدها.

[1] نهج البلاغه، ص9.

[2] نهج البلاغة، الشريف الرضي، ص36، ت الحسون.

[3] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص288، ح1، ط الإسلامية.

[4] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج 3، ص575 ، ح4967.

[5] المكاسب المحرمة، للإمام الخميني، ج 1، ص376 .

[6] فقه الصادق عليه السلام (للروحاني)، ج 6، ص271 -270.

[7] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص270 -269، ح7، ط الإسلامية.

[8] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص299 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب40، ح20567-3، ط آل البیت.

[9] جن/سوره72، آیه22-23.

[10] احزاب/سوره33، آیه36.

[11] نساء/سوره4، آیه14.