جلسه 1395/09/28

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

خلاصه بحث گذشته
سخن در این است که آیا ترک الحج، خودش «من دون استخفافٍ بوجوب الحج» (اگر کسی عمداً حج را ترک کند و استخفاف به حکم الهی هم نکند)، از گناهان کبیره است یا خیر؟
نتیجه بحث قبلی این بود که عبارت «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر»[1]
[2]
در روایت علی بن جعفر، تفسیر برای «من کفر» در آیه شریفه نیست و از اطلاق آن استفاده کردیم کسی که منکر وجوب حج بشود کافر است؛ چه عن شبهةٍ باشد و چه عن غیر شبهةٍ. منتهی مبنای ما در گذشته این بود که اگر مع شبهةٍ باشد موجب کفر نیست. در اینجا باید گفت اگر ادله دیگری وجود داشته باشد و این اطلاق را تقیید بزنیم یا بگوئیم این اطلاق بدوی است و انصراف پیدا می کند به آنجایی که من دون شبهةٍ است (یعنی «من قال لیس هذا هکذا اما من دون شبهةٍ»)، در این صورت باید بگوئیم اگر کسی من دون شبهةٍ انکار وجوب حج کرد کافر است نه مطلقاً (که دیدگاه پایانی ما نیز همین است).
تبیین مراحل بحث؛ مرحله اول
مرحله نخست: این بود که اگر کسی وجوب حج را انکار کند، آیا کافر است یا نه؟ ما دو دلیل ذکر کردیم؛ 1) از راه انکار ضروری که گفتیم دلیل انکار ضروری را قبول نداریم (یعنی کبری را قبول نداریم)، ما چنین کبرایی در فقه نداریم که اگر کسی منکر ضروریٍ من ضروریات الدین شد کافر است. 2) این روایاتی بود که در ذیل این آیه شریفه ﴿ و من کفر فإن الله غنیٌ عن العالمین ﴾[3]
آمده، از تحلیل و جمع بین روایات نتیجه گرفتیم منکر وجوب حج، اگر من دون شبهةٍ باشد کافر است.
مرحله دوم: کسی که وجوب حج را قبول دارد، اما عملاً حج را ترک کرده و استخفاف به حکم الهی هم نمی کند، آیا این از گناهان کبیره است یا خیر؟
بررسی مرحله دوم بحث
برای روشن شدن بحث باید دید که این تقسیمی که در فقه داریم و گناهان انقسام به کبیره و صغیره پیدا می کند، آیا درست است یا نه؟ این بحث در دو جای فقه مطرح است؛ 1) عمدتاً در بحث عدالت مطرح است یعنی وقتی بحث اجتهاد و تقلید را می خوانید، در بحث شرطیت عدالت (که مرجع تقلید باید عادل باشد)، در تعریف عدالت، برخی می گویند اجتناب از خصوص کبائر، برخی می گویند هم از کبائر و هم صغائر، بعد این بحث به میدان می آید که فرق بین کبیره و صغیره چیست؟ و اساساً آیا تقسیم گناهان به گناهان کبیره و صغیره معنا دارد یا خیر؟
2) در جاهای مختلف دیگر مثل این بحث که آیا ترک الحج یا ترک الصلاة، از گناهان کبیره است یا نه؟ یکی از جاهایی که این بحث مطرح می شود در تعریف تقواست که آیا تقوا اجتناب از کبایر و صغایر است یا خودش اجتناب از کبایر است؟ بنابراین این بحث در ابواب مختلف فقهی باید مطرح شود. از این رو باید به صورت روشن و اجتهادی مورد بحث قرار دهیم.
تقسیم گناهان به کبیره و صغیره؛ دیدگاه فقیهان
مشهور قدما و متأخرین قائل اند به اینکه چنین تقسیمی داریم (که ذنوب بر دو قسم اند: کبیره و صغیره). بر خلاف مشهور، شیخ مفید، شیخ طوسی در بعضی از کتب خود، ابن ادریس، قاضی ابن برّاج، طبرسیقدس سرهم و برخی از متأخرین از این فقها تبعیت کرده و گفتند ما تقسیم گناهان به کبیره و صغیره را نمی توانیم بپذیریم. ابن ادریس می گوید ما اصلاً دو قسم گناه نداریم، بلکه تمام گناهان کبیره است، منتهی هر کبیره ای بالاضافه به ما فوق خودش صغیره می شود و مراتب بین این گناهان وجود دارد.
در حقیقت نزاع این طور می شود که آیا تقسیم گناه به کبیر و صغیر، یک تقسیم حقیقی است؟ یعنی حقیقتاً بعضی از گناهان کبیره است و حقیقتاً بعضی از گناهان صغیره است؟ یا اینکه «هذا التقسیم إضافیٌ» یعنی هر گناهی نسبت به مافوقش صغیر و نسبت به مادونش کبیر است؟
محقق اصفهانیقدس سره در اجتهاد و تقلید می گوید: «الاولی فی إنقسام المعاصی حقیقةً إلی کبائر و صغائر و الحقّ ذلک کما هو ظاهر القرآن»؛ ظاهر قرآن و اخبار صحیحه همین است، بعد می گوید: «فالقول بأنّ الکبیر و الصغیر إضافیان و أن المعاصی کلّها کبائر سخیفٌ جدّاً و تطویل الکلام فیه بلا طائل»، مرحوم اصفهانی درباره این دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی و ابن ادریسقدس سرهم و غیره (که می گویند همه معاصی کبیره اند)، می گوید این یک حرف سخیفی است و اصلاً نباید در مورد اینها بحث کرد و این تقسیم به کبیره و صغیره، یک تقسیمی است که هم قرآن و هم روایات به صورت واضح بر آن دلالت دارند.[4]

ابن ادریس می گوید شیخ طوسیقدس سره این حرف را (که گناهان به صغیره و کبیره تقسیم می شوند)، فقط در مبسوط زده است و بعد می گوید: «و لا ذهب إلیه احدٌ من اصحابنا الامامیة لأنه لا صغائر عندنا فی المعاصی إلا بالاضافة إلی غیرها»[5]
. البته باید دقت داشت که با بررسی ادله در این بحث (و اثبات صحت تقسیم گناه به کبیره و صغیره)، دیگر نیاز نیست به اینکه بگوئیم فتاوای قدما چیست؟ زیرا قبل از فتاوای قدما، اثبات می کنیم در متن قرآن و متون روایی این تقسیم آمده است.
وقتی چیزی در متن قرآن و متون روایی آمده، به این معناست که بسیاری از قدما این مطلب را تلقی به قبول کردند و اگر هم تصریح نکرده اند، از این باب است که این مطلب در قرآن و روایات، یک امر واضحی بوده است. شیخ طوسیقدس سره نیز روی همین ارتکازش در مبسوط حرف زده، اما اینکه ایشان در عُده سخن دیگری بیان کرده، ممکن است در آینده بتوانیم بین اینها جمع کنیم.
در کتاب مفتاح الکرامه این تقسیم را به قاطبه متأخرین نسبت داده است. مرحوم والد ما در تفصیل الشریعه و بسیاری دیگر از فقها در زمان ما نیز، این نظریه را پذیرفته اند. در میان متأخرین، دیدگاه صاحب کتاب فقه الصادقعلیه السلام همانند ابن ادریس است که تقسیم به کبیره و صغیره را قبول نداریم، هر گناهی کبیره است و این کبیره و صغیره عنوان اضافی را دارد.[6]

بررسی ادله تقسیم گناه به صغیره و کبیره؛ آیات
در اینجا باید دید که اولاً؛ آیا می توان این تقسیم را از این آیه و آیات دیگر و روایات در آوریم یا نه؟ می توانیم بگوییم قرآن و روایات به اعلی صوتها دلالت دارد بر اینکه ما دو نوع گناه داریم؛ کبیره و صغیره. بعد از روشن شدن این مطلب، باید ببینیم ملاکش و ضابطه اش چیست؟ هنگام بیان ضابطه این بحث عقلی را مطرح خواهیم کرد.
در قرآن به آیاتی بر این تقسیم استدلال شده است که از جمله این آیات، آیه 31 سوره نساء است: ﴿ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً ﴾ در این آیه خداوند می فرماید اگر شما از کبائر اجتناب کنید، ما سیّئات و صغائر شما را می پوشانیم و از آنها عفو می کنیم و شما را در یک جایگاه با ارزش و کریمی وارد می کنیم (که همان بهشت است).
بررسی آیه31 سوره نساء؛ معنای «سیّئه» در قرآن
کلمه «سیّئة» در آیات دیگر قرآن، در سه معنا استعمال شده؛ 1) «سیّئة» یعنی آنچه موجب بدحالی انسان می شود و انسان نسبت به آن کراهت دارد. مانند این آیه شریفه: ﴿ وَ مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ﴾؛[7]
اگر یک چیزی موجب کراهت نفس شماست و آن را بد می شمرید و نصیب شما می شود، به خاطر خودتان است.
2) «سیّئة» به نتایج گناه می گویند مانند این آیه شریفه: ﴿ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا ﴾[8]
یعنی نتایج گناه به اینها رسید و اصابت کرد.
3) معنای سوم برای «سیئة»، معصیّت است. آثار دنیویه و اخرویه است. مانند ﴿ وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا ﴾[9]
؛ «جزاء سیئةٍ» یعنی جزاء یک معصیت و یک گناه، «سیئةٌ مثلها» یعنی یک نتیجه آن گناه که مثل اوست به او جزا داده می شود.
در آیه31 سوره نساء، برخی بزرگان می گویند روی قرینه مقابله که ﴿ ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه ﴾؛ اگر اجتناب کنید، یک نکته بسیار لطیفی در این اجتناب است که مرحوم علامه طباطبائی به آن اشاره فرمودند. در جایی که انسان خودش به طرف یک عملی برود و اقدام به یک عمل می کند، مقابلش اجتناب است، «اجتناب» یعنی کسی که گناه را بگیرد و در کناری قرار بدهد و این گونه از گناه إعراض کند. به قول بعضی از اهل لغت، اجتناب ابلغ از ترک است؛ زیرا هر اجتنابی ترک هست، اما هر ترکی اجتناب نیست.[10]
[11]

به عنوان مثال؛ الآن که درس می گوئیم مواجه با گناهی نیستیم که بخواهیم گناه کنیم، ولی ترک گناه هم می کنیم یعنی الآن صدق نمی کند ما اجتناب از گناه می کنیم، اما ترک گناه می کنیم و آنچه در این آیه آمده «ان تجتنبوا» است، نمی گوید «ان تترکوا»، «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه» یعنی اگر با گناه کبیره مواجه شدید، آن را گذاشتید «من جنبکم»، آن گاه از کبائر اجتناب کردید.
«نکفّر عنکم سیّئاتکم»؛ گفته اند اینجا چون «سیّئات» در مقابل کبائر آمده، قرینه مقابله می گوید مراد از این سیئه، صغائر است. البته در قرآن کریم، خداوند متعال گاهی اوقات سیّئات را در معنای اعم نیز استعمال کرده (یعنی هم در معاصی کبیره و هم صغیره)، مانند این آیه شریفه: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾[12]
که در این آیه، سیئات اعم از کبائر و صغائر است.
بنابراین، اگرچه در قرآن «سیّئه» به چند معنا به کار رفته است، اما به قرینه «ما تنهون عنه»، مراد از «سیئة» در اینجا گناه است و به قرینه کبائر، مراد صغائر است، منتهی اینکه در بعضی از آیات، سیئات در مطلق معاصی هم استعمال شده، اشکالی ندارد، اما در اینجا روی قرینه مقابله باید گناه صغیره معنا کنیم.
نکته: برخی گفته اند: «ما تنهون عنه» به عنوان بیان برای کبائر است، کبائر یعنی آنچه شما از آن نهی شدید. البته درباره صغائر نیز نهی وارد شده، اما آن نهی ای که در کبائر هست، شدت بیشتری داشته و آن شدت نهی ای شارع در کبائر دارد، در صغائر ندارد. منتهی این مطلب درست نبوده و «کبائر» به «ما تنهون عنه» اضافه شده است یعنی شما از کبائر آنچه نهی شدید و «ما تنهون عنه» دو قسم است؛ یک قسمش کبائر است و یک قسمش صغائر.
بررسی معنای «سیِّئه» در آیه31 نساء
نکته قابل تأمل آن است که آیا می شود در اینجا به صرف قرینه مقابله بگوئیم مراد از سیّئات، صغایر است؟
می توان از آیات قرآن، یک مبعّدی برای این مطلب ذکر کرد و آن، عبارت است از آیه شریفه: ﴿رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا﴾[13]
. در این آیه، «سیئات» در مقابل «ذنوب» آمده و دیگر قبل آن کبیره ندارد و ذنوب، اعم از کبیره و صغیره است. آیا می توان در ﴿كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا﴾ گفت چون «سیِّئة» در آن طرف ذنوب است (و در قسمت دیگر آیه وارد شده) به معنای «ما لیس بذنبٍ» است؟
اگر بخواهیم این حرف را بزنیم، در این آیه شریفه ﴿فاغفر لنا ذنوبنا و کفّر عنا سیئاتنا﴾، کلمه کبیره نیامده، بلکه ذنوب است و ذنوب، اعم از کبیره و صغیره است. پس باید «سیّئات» به چگونه معنا کرد؟ این معنا در کلمات مرحوم علامه طباطبائی آمده و ایشان این سخن را ذکر کرده و سپس ردّ می کند.
دیدگاه برخی از مفسرین درباره آیه و ارزیابی آن
علامه طباطبائیقدس سره در مورد آیه31 سوره نساء می فرماید برخی می گویند این آیه، اشاره دارد به کبائری که در آیات قبل ذکر شده است (که در چند آیه قبل آمده: ﴿لا تأکلوا اموالکم بینکم بالباطل﴾؛[14]
خوردن مال مردم از راه باطل، یا مسئله قتل نفس و غیره). بنابراین، مراد از کبائر در این آیه، کبائری است که قبلاً ذکر شده است.[15]
[16]

به بیان دیگر؛ قبل از نزول این آیات، این اعمال عنوان سیّئه را دارد، بعد از اینکه این آیات آمد، چون نهی بر آن ها آمده، به ملاک نهی، کبائر شده اند. نتیجه ای که می گیرند آن است که؛ هر چه نهی بر آن وارد شود، «یصیر کبیرا»، قبل از نهی در میان امم گذشته، عنوان سیّئه را داشته نه عنوان صغیره را، بعد از آمدن نهی، به ملاک ورود نهی تمامش کبائر می شود.
به همین دلیل، کسانی که این مبنا را (یعنی تقسیم گناهان به کبائر و صغائر) منکرند، هنگام مواجهه با این آیه شریفه، باید بگویند: «نکفّر عنکم سیّئاتکم» یعنی سیئات قبل نزول الآیة. (البته این را کلام مرحوم علامه به این صراحت ندیدم، اما ظاهراً باید مراد ایشان همین باشد). بنابراین، باید بگوئیم قتل نفس، شراب خوردن، زنا کردن، «قبل ورود النهی سیئةٌ من السیئات»، «بعد ورود النهی ذنبٌ کبیر» و در نتیجه هر چه که بر آن نهی وارد می شود، ذنب کبیر می شود. این سخن منکرین تقسیم است.
به بیان دیگر؛ همه می دانند دزدی، قتل نفس و زنا بد است، ولی این بدی باقی می ماند، وقتی نهی وارد شد می شود «حرامٌ کبیر». از این رو می گویند: «إذ اجتنبتم هذه الکبائر التی ذکرناها فی هذه الصورة نکفر عنکم ما وقع منکم فی الماضی»، شاهد دیگری می آورند: «قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ»[17]
؛ («انتهاء» یعنی قبول نهی) اگر نهی ما را در محرمات بپذیرند و شرک نداشته و گناه نکنند، ما قد سلف از ایشان بخشیده می شود.
اشکال اول: مرحوم علامه طباطبائی این احتمال را در یک سطر بیان کرده و بعد می فرماید اشکال این احتمال آن است که آیه تنها به اشخاصی اختصاص پیدا می کند که هنگام نزول آیه حاضر بودند یعنی این آیه عمومیت نداشته و شامل سایر مردم نمی شود و نمی توان از این آیه استفاده کرد که اگر کسی گناه کبیره را اجتناب کرد و گناه صغیره ای هم انجام داده، خداوند از او را می گذرد و اغماض می کند، این در حالی است که؛ مشهور می خواهند از آیه استفاده کنند که اگر کسی کبیره ای را اجتناب کرد و در گذشته مثلاً ده بیست گناه صغیره هم انجام داده، خدا گناهان صغیره اش را اغماض می کند.
بنابراین، مرحوم علامه می فرماید اگر گفتیم آیه می گوید «نکفر عنکم سیئاتکم» نسبت به ما مضی است (یعنی قبل نزول الآیة)، این آیه فقط اختصاص پیدا می کند به مردمی که در زمان نزول آیه بودند و این امری است که نمی توان بدان ملتزم شد.[18]
[19]

اشکال دوم: آن است که این بیان(یعنی اینکه بگوئیم «سیّئه» یعنی آنچه خودش بد است و مردم هم می دانند بد است، اما بعد از وارد شدن نهی به آن، «ذنب» می شود)، یک بیان ذوقی و استحسانی برای آیه است و ما دلیلی بر این معنا نداریم؛ زیرا قرآن بر مطلق گناهان حتی بعد ورود النهی نیز کلمه سیئه را اطلاق کرده است. مانند این آیه شریفه: ﴿ وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا ﴾[20]
، این سیئه چه زمانی جزا دارد؟ وقتی که نهی بر آن وارد شده باشد! یا مانند این آیه: ﴿ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ ﴾[21]
.
خلاصه آنکه؛ دو اشکال بر این بیان وجود دارد؛ اشکال اول، اشکالی است که مرحوم علامه بیان فرمود و اشکال دوم، اشکالی است که ما اضافه کرده و می گوئیم قرینه مقابله یک قرینه روشنی است بر اینکه سیئه در اینجا، در مقابل کبیره بوده و مراد صغائر است.
پرسش: ممکن است گفته شود همین که خداوند می فرماید اگر از کبائر اجتناب کنید، من صغائر را می بخشم، خودش راه و جرأت مکلفین را بر انجام صغائر زیاد می کند و این با غرض خدای تبارک و تعالی (که خداوند می خواهد مکلف سراغ هیچ گناهی نرود؛ نه کبیره و نه صغیره) منافات داشته و این آیه فتح بابی است برای انجام صغائر. مرحوم علامه پاسخ این اشکال را بیان فرموده که در جلسه آینده بیان خواهد شد.
 
واژگان کلیدی: گناهان کبیره و صغیره، سیئه، ذنب، علامه طباطبائیقدس سره.

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 -265، ح5، ط الإسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[3] آل عمران/سوره3، آیه97.

[4] الاجتهاد و التقليد (بحوث في الأصول)، الشيخ محمد حسين الأصفهاني، ج 3، ص92 .

[5] السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، ابن إدريس الحلي، ج 2، ص118 .

[6] فقه الصادق عليه السلام، للروحاني، ج 6، ص272 .

[7] نساء/سوره4، آیه79.

[8] نحل/سوره16، آیه34.

[9] شوری/سوره42، آیه40.

[10] «قوله تعالى: "إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه" إلى قوله: "سيئاتكم" الاجتناب أصله من الجنب و هو الجارحة بني منها الفعل على الاستعارة، فإن الإنسان إذا أراد شيئا استقبله بوجهه و مقاديم بدنه، و إذا أعرض عنه و تركه وليه بجنبه فاجتنبه، فالاجتناب هو الترك، قال الراغب: و هو أبلغ من الترك، انتهى، و ليس إلا لأنه مبني على الاستعارة، و من هذا الباب الجانب و الجنيبة و الأجنبي.» تفسیر المیزان، ج4، ص106.

[11] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج4، ص323.

[12] جاثیه/سوره45، آیه21.

[13] آل عمران/سوره3، آیه193.

[14] نساء/سوره4، آیه29-30.

[15] «و منها قول بعضهم: إن الكبائر ما اشتملت عليه آيات سورة النساء من أول السورة إلى تمام ثلاثين آية، و كان المراد أن قوله: إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه الآية إشارة إلى المعاصي المبينة في الآيات السابقة عليه كقطيعة الرحم و أكل مال اليتيم و الزنا و نحو ذلك. و فيه أنه ينافي إطلاق الآية.» تفسیر المیزان، ج4، ص107.

[16] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج4، ص323.

[17] انفال/سوره8، آیه38.

[18] «و إن أريد تكفير سيئات المؤمنين قبل نزول الآية اختصت الآية بأشخاص من حضر عند النزول، و هو خلاف ظاهر الآية من العموم.» تفسیر المیزان، ج4، ص107.

[19] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج4، ص326.

[20] شوری/سوره42، آیه40.

[21] جاثیه/سوره45، آیه21.