جلسه 1395/09/20

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه مباحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در روایاتی است که در ذیل آیه شریفه: ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ﴾[1]
وارد شده است، ما آیه شریفه را با قطع نظر از روایات، به کفر در مقابل شکرِ نعمت تفسیر و معنا کردیم. بعد با توجه به روایات، گفتیم باید دید چگونه معنا می شود؟ دو روایت مورد بحث قرار گرفت. در این جلسه، به بررسی روایت بسیار مهمی در ذیل این آیه شریفه خواهیم پرداخت و نکاتی که در این روایت مطرح می شود که از نظر اجتهادی، در جاهای دیگر فقه نیز مفید خواهد بود.
بررسی سند روایت سوم
سند روایت: این روایت را هم مرحوم کلینی به دو سند نقل کرده و هم مرحوم شیخ طوسی این روایت را به دو سند نقل کرده است.[2]
[3]
دو سند مرحوم کلینی عبارتند از؛ سند اول: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ (که خود کلینی است) عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا (وقتی مرحوم کلینی می گوید: «عدة من اصحابنا»، در جای خودش مشخص شده که افراد معتبر و موثقی هستند و این بحث در رجال، به مشایخ کلینی معروف است) عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ».
در این سند، کسانی که می گویند سهل بن زیاد توثیق ندارد و او را رمی به غلو می کنند، گفته اند این سند به جهت وجود سهل بن زیاد اشکال دارد، منتهی در جای خود؛ هم در بحث های فقهی و هم در یک موسوعه ای پنج جلدی به نام «مسند سهل بن زیاد» (که توسط یکی از محققین بزرگوار مرکز فقهی تنظیم و چاپ شده)، مقدمه ای در آنجا نوشتم و توثیق سهل بن زیاد را آنجا اثبات کردم. از این رو، طبق دیدگاه ما در مورد سهل بن زیاد این سند اشکالی ندارد.
سند دوم: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عن مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الخراسانی جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَىعلیه السلام». اشکالی در سند دوم وجود ندارد.
مرحوم شیخ طوسی نیز، این روایت را در دو کتاب تهذیب و استبصار ذکر کرده، منتهی با عبارت «روی علی بن جعفر» ذکر کرده، اما سند مرحوم شیخ به علی بن جعفر در کتاب الفهرست خود شیخ طوسیقدس سره ذکر شده که آن سند نیز سند صحیحی است. بنابراین سند این روایت، طبق دو طریقی که مرحوم کلینی نقل کرده و چه نقل شیخ طوسیقدس سره، بر اساس مبنای ما همه طرقش صحیح است و روی مبنای مشکوک، سه طریق صحیح بدون بحث دارد.
متن روایت سوم
امام کاظمقدس سره می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْحَجَّ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ»؛ خدای تبارک و تعالی حج را بر اهل «جِده» در هر سال واجب کرد. «جِده» بکسر الجیم مثل «جَدّه» نوشته می شود، اما به معنای غنا و ثروت است خداوند حج را بر آن هایی که ثروتمند و غنی هستند در هر سال واجب کرده است. نتیجه روایت این است کسانی که متوسط اند و پول ندارند که هر سال به حج بروند، در تمام عمرشان یک بار واجب است، ولی برای آنهایی که اهل غنا و ثروت هستند هر سال حج واجب است.
امامعلیه السلام در ادامه می فرماید: «وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ این مطلبی که من می گویم دلیلم قرآن است: ﴿وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ﴾، حضرت می فرماید خود این آیه دلالت دارد بر اینکه: «من استطاع فی کل عامٍ إلی الحج»، باید حج انجام بدهد و بر او واجب است. بعد سائل (که علی بن جعفر است) می گوید: «قُلْتُ فَمَنْ لَمْ يَحُجَّ مِنَّا فَقَدْ كَفَرَ؟»؛ اگر کسی از ما حج را انجام نداد این کافر است؟ امام علیه السلام فرمود: نه، کافر نیست، بعد فرمود: «وَ لَكِنْ مَنْ قَالَ لَيْسَ هَذَا هَكَذَا فَقَدْ كَفَرَ».[4]
[5]

عده زیادی که به این روایت بر کفر منکر وجوب حج استدلال کردند، گفته اند در این روایت مشارٌ إلیه «هذا»، حج است؛ «من قال لیس هذا» یعنی «حج»، «هکذا» یعنی «بواجبٍ فقد کفر»، یعنی موسی بن جعفرعلیه السلام در ذیل روایت فرمودند کسی که بگوید حج واجب نیست کافر است و چون بحث در این است که آیا منکر وجوب حج کافر است یا نه؟ به این روایت (که سند آن نیز معتبر است) بر این ادعا استدلال کردند.
احتمالات پنج گانه در قسمت اول روایت
این روایت چند قسمت دارد و هر قسمت باید جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد؛ قسمت اول: این است که «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْحَجَّ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ»؛ نظیر این تعبیر بدون این ذیل، در دو روایت دیگر نیز وارد شده است.[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
[11]
[12]

در قسمت اول روایت شش احتمال داده شده است (که با جمع کردن برخی از این احتمالات با برخی دیگر، پنج احتمال می شود)؛
احتمال اول: احتمال اولی است که شیخ طوسیقدس سره در کتاب استبصار بیان می کند: «أن تکون محمولةً عن الاستحباب دون الفرض و الایجاب»؛ بگوئیم کلمه «فَرَضَ» (که گاهی در استحباب هم استعمال شده) در این روایت، دلالت دارد بر اینکه مستحب است بر شخص ثروتمند هر سال به حج رفته و حج انجام بدهد.
احتمال دوم: دومین احتمال شیخ طوسیقدس سره باز در استبصار است: «أن یکون المراد بذلک کل سنةٍ علی طریق البدل»[13]
، شیخ طوسیقدس سره می گوید مراد، علی سبیل البدلیه است یعنی این آدمی که پول دارد باید امسال به حج برود، اگر نرفت سال دیگر، اگر نرفت سال سوم، باز نرفت سال چهارم تا آخر عمرش، این «فی کل عام» به این معنا نیست که هر سال برود، بلکه به این معناست که باید برود و امسال نشد سال بعد. صاحب جواهر نیز همین احتمال را اختیار کرده است.[14]

احتمال سوم: احتمالی است که صاحب وسائل اختیار کرده (و فرموده ظاهراً شیخ صدوققدس سره نیز همین را اراده کرده) که این «فَرَضَ» را به معنای وجوب گرفته، منتهی نه وجوب عینی، بلکه وجوب کفایی یعنی هر سال آدم هایی که پول دارند باید به به نحو واجب کفایی به حج بروند و اگر «من به الکفایه» رفت، از بقیه ساقط می شود و این مطابق می شود با روایاتی که دلالت دارد که کعبه و بیت الله نباید از حاجی خالی باشد و اگر امام مسلمین می تواند، باید از بیت المال پول بدهد و عده ای را به حج بفرستد تا آنجا خالی نباشد.[15]

نکته: ممکن است سؤال شود که من امسال حج رفته و درست انجام دادم و شکی هم ندارم. سال بعد پولم را صرف در خیرات کنم یا در حج دوم؟ شاید غالب ما می گوئیم صرف در خیرات کنید! همین مطلب در صحیحه عبدالرحمن از امام صادقعلیه السلام پرسیده شد که: «إِنَّ نَاساً مِنْ هَؤُلَاءِ الْقُصَّاصِ يَقُولُونَ إِذَا حَجَّ الرَّجُلُ حَجَّةً ثُمَّ تَصَدَّقَ وَ وَصَلَ كَانَ خَيْراً لَهُ»[16]
؛ گروهی از مردم که حرف می زنند و مطالبی را نقل می کنند، این ها این گونه نقل می کنند که اگر مردی حج رفت و سال بعد پولش را صدقه بدهد، این برای او بهتر است. امامعلیه السلام فرمود: «كَذَبُوا لَوْ فَعَلَ هَذَا النَّاسُ لَعُطِّلَ هَذَا الْبَيْتُ»؛ اینها دروغ می گویند و افترا می بندند، اگر مردم این کار را انجام بدهند این بیت تعطیل می شود.
احتمال چهارم: آن احتمالی که شیخ طوسیقدس سره در استبصار داد (یعنی حمل بر استحباب)، یک مقدار کمرنگ است و گفتند حمل بر استحباب مؤکد کنیم یعنی این افرادی که اهل جِده هستند، این قدر شارع تأکید دارد که این ها هر سال حج انجام بدهند و بمنزلة الواجب است و استحباب مؤکد می شود که این احتمال، با تعبیر «فَرَضَ» نیز سازگاری دارد.
احتمال پنجم: بعضی گفته اند این آیه شریفه «لله علی الناس حج البیت»، همانند آیه «فاغسلوا وجوهکم» و از باب التقاء جمع به جمع است یعنی همان گونه که آیه: «فاغسلوا وجوهکم» معنایش این نیست که یک نفر هم وجه خودش و هم وجه دیگران را بشوید، بلکه به این معناست که هر نفر وجه خودش را بشوید، «لله علی الناس» نیز یعنی هر نفری عام و سنه خودش حج بجا آورد و «علی الناس فی کل عام» به این معنا نیست که یک نفر در همه سال ها حج انجام دهد. بنابراین، روایت که می گوید: «علی اهل الجِده فی کل عام» یا آیه می گوید: «لله علی الناس حجّ البیت من استطاع»، این از باب التقاء جمع به جمع است یعنی هر نفری در سال استطاعت خودش حج بجا آورد.
بررسی احتمالات صدر روایت
تمام این احتمالات بر خلاف ظاهر این روایت است، این روایت اگرچه صحیح السند است، اما مشکل اصلی اش این است که از کجای آیه امام کاظمعلیه السلام استفاده کرد که «اهل الجِده فی کل عام»؟ اصلاً هیچ جای آیه إشعاری به این مطلب ندارد. از این رو؛ یا باید بگوییم امامعلیه السلام ظاهر را اراده نکرده و یکی از این پنج احتمالی که بیان شد را اراده کرده است و اگر بخواهیم بگوئیم ظاهر را اراده کرده، «هذا الظاهر مخالفٌ للاجماع اولاً و مخالفٌ لسیرة المسلمین من الاول إلی الآن ثانیاً».
سیره مسلمان ها از زمان پیامبر اکرم و زمان ائمه معصومین علیهم السلام این گونه بوده و هیچ وقت هیچ فقیهی نگفته بر آدم های ثروتمند هر سال حج واجب است. تنها کسی که در علمای امامیه به او این سخن را نسبت دادند، مرحوم صدوق در یکی از کتاب هایش به نام علل الشرائع است، اما در بقیه کتبش نیز شیخ صدوققدس سره چنین فتوایی نداده است.
بنابراین، مشکل این شد که اگر روایت را حمل بر استحباب یا استحباب مؤکد کنیم بعد با ذیلش چه کنیم؟ اگر حمل بر ظاهر کنیم، ظاهرش مخالف با اجماع است. بعد یا باید بگوئیم صدر روایت را کنار بگذاریم یا باید مجموع روایت را کنار گذاشت. اگر گفتیم این روایت؛ هم خلاف اجماع است و هم سیره، آیا می توانیم بعداً از راه تبعیض در حجّیت وارد شویم؟ یعنی بگوئیم صدر روایت چون مخالف با اجماع است، آن را کنار گذاشته و سراغ ذیل روایت می آئیم. در ذیل روایت، سائل می گوید: «فمن لم یحج منّا فقد کفر؟» امامعلیه السلام می فرماید: «لا»، بعد می فرماید: «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر».
اگر تبعیض در حجّیت را در جای خودش هم قبول کنیم، اما اینجا نمی شود قبول کرد؛ زیرا در اینجا این مطلب دوم کاملاً مرتبط به مطلب اول است یعنی مشارٌالیه «هذا»، باید به صدر روایت برگردد، «هکذا» نیز باید به همان جا بگردد. تبعیض در حجّیت در جایی معنا پیدا می کند که ما بگوئیم این روایت سه قسمت دارد که مرتبط به هم نیست؛ طبق یک یک قسمت فقها فتوا ندادند یا بر خلاف اجماع است، منتهی دو قسمت دیگر را اخذ می کنیم یا اینکه دو قسمت بر خلاف اجماع است و قسمت سوم را اخذ می کنیم، اما در اینجا ذیل روایت کاملاً مرتبط با صدر آن است. اگر کسی بگوید: «لیس هذا هکذا»، اصلاً به ارتباطی به صدر روایت ندارد، آن گاه مشکل اصلی در معنا کردن «لیس هذا هکذا» است یعنی باید به گونه ای ذیل روایت را معنا کنیم که مرتبط به صدر آن نباشد. در این صورت، از راه تبعیض در حجّیت می توانیم وارد شویم.
قسمت دوم روایت
دو قسمت عمده و مهم دیگر در روایت مانده: قسمت دوم: سائل می پرسد: «من لم یحج منّا فقد کفر؟» امامعلیه السلام می فرماید: «لا». ما باشیم و همین قسمت، به این معناست که «تارک الحج لیس بکافرٍ». در این صورت، مشکل این است که با روایات دیگری که در گذشته بیان شد، تعارض می کند. از جمله روایت صحیحه معاویة بن عمار که از امامعلیه السلام پرسید: «و من کفر» به چه معناست؟ امامعلیه السلام فرمود: «من ترک».[17]
بنابراین، در صحیحه علی بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفرعلیه السلام حضرت می فرماید: «من ترک لیس بکافرٍ»، اما در صحیحه معاویة بن عمار از امام صادق علیه السلام، حضرت فرمود: «من ترک کافرٌ»، نتیجه این است که به حسب ظاهر بین این قسمت روایت و بین صحیحه معاویة بن عمار تعارض به وجود می آید.
سه احتمال در قسمت سوم روایت
قسمت سوم روایت عبارت است از: «من قال لیس هذا هکذا»، در کلمات بزرگان (و مرحوم والد ما)، دو احتمال در این اسم اشاره و «هکذا» داده شده، اما در اینجا مجموعاً سه احتمال وجود دارد؛
احتمال اول: مشهور فقها وقتی خواستند این را معنا کنند، «هذا» را به حج برگرداندند و «هکذا» را گفتند یعنی «بواجب» یعنی «من قال لیس هذا (یعنی الحج) هکذا (یعنی بواجبٍ) فقد کفر»، بعد از آن استفاده کردند که منکر وجوب حج کافر است.
احتمال دوم: دیدگاه محقق خوییقدس سره در کتاب معتمد است که «هذا» به «لله علی الناس حجّ البیت من استطاع إلیه سبیلا» برمی گردد و «هکذا» یعنی «من القرآن و من کلام الله» یعنی امام کاظم علیه السلام فرموده هر کس بگوید این آیه «لیست من القرآن فقد کفر». در نتیجه؛ مسئله را به انکار وجوب حج برنگرداند، بلکه به انکار القرآن برمی گرداند. به عنوان نمونه، از ابن مسعود نقل می کنند که معوّذتین از قرآن نیست. ایشان یک شاهد و مؤیدی نیز بر این دیدگاه خود می آورند.[18]

احتمال سوم: دیدگاه مرحوم سید تقی طباطبائی قمی است (که تازه به رحمت خدا رفتند) و خود من هم وقتی در این روایت تأمل می کردم، در ذهن خودم این احتمال آمده بود؛ «من قال لیس هذا (یعنی وجوب الحج) هکذا لأهل الجِده فی کل عامٍ فقد کفر»، در این صورت، با صدر روایت هم سازگاری پیدا می کند.[19]

فرق بین احتمال اول و دوم با احتمال سوم این است که در احتمال اول و دوم، «من قال لیس هذا هکذا» را فقط به «و من کفر فإن الله غنیٌ عن العالمین» برگرداند یعنی طبق احتمال اول و دوم ما فقط می خواهیم «و من کفر» را معنا کنیم، اما در احتمال سوم این با صدر روایت ارتباط پیدا می کند.
نتیجه قسمت اول روشن شد، البته در آینده در بحث استطاعت مجدداً این روایات بررسی خواهد شد، عمده بحث قسمت دوم و سوم روایت است که در جلسه بعد بیان خواهد شد.
 
واژگان کلیدی: علی بن جعفر، «هذا هکذا»، ترک الحجّ، منکر الضروری.

[1] آل عمران/سوره3، آیه97.

[2] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 5، ص16 ، ح48.

[3] الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، شيخ الطائفة، ج 2، ص149 ، ح488.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 -265، ح5، ط الإسلامية.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[6] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 -265، ح9، ط الإسلامية.

[7] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 ، ح8، ط الإسلامية.

[8] التهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 5، ص16 ، ح47.

[9] الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، شيخ الطائفة، ج 2، ص148 ، ح487.

[10] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص17 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14129-2، ط آل البیت.

[11] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14129-2، ط آل البیت.

[12] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 ، ح8، ط الإسلامية.

[13] الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، شيخ الطائفة، ج 2، ص149 ، ذیل حدیث488.

[14] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 17، ص221 .

[15] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص18 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح7، ط آل البیت.

[16] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص22 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14145-8، ط آل البیت.

[17] «الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ هَذِهِ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ وَ صِحَّةٌ وَ إِنْ كَانَ سَوَّفَهُ لِلتِّجَارَةِ فَلَا يَسَعُهُ فَإِنْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ تَرَكَ شَرِيعَةً مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ إِذَا هُوَ يَجِدُ مَا يَحُجُّ بِهِ وَ إِنْ كَانَ دَعَاهُ قَوْمٌ أَنْ يُحِجُّوهُ فَاسْتَحْيَا فَلَمْ يَفْعَلْ فَإِنَّهُ لَا يَسَعُهُ إِلَّا الْخُرُوجُ وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ أَبْتَرَ وَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ كَفَرَ قَالَ يَعْنِي مَنْ تَرَكَ.» تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 5، ص18 ، ح52؛. عنه وسائل الشيعة، ج 11، ص: 31 ، ح14163

[18] المعتمد في شرح المناسك، ج 3، ص10 .

[19] مصباح الناسك في شرح المناسك، ج 1، ص14 .