جلسه 1395/08/19

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه مباحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
در بحث گذشته بیان شد آنچه از کلمات فقها درباره ضروری استفاده می کنیم آن است که ضروری، وصف برای خود حکم است و آنچه به عنوان تعریف ضروری می گوئیم که ضروری آن است که همه فرق مسلمین آن را قبول دارند و برایشان ثابت و روشن است، به این معناست که یک امری که در دین خیلی مسلم است، طبیعی است که نزد همه فرق مسلمین ثابت است، اما این گونه نیست که بگوئیم چون نزد همه ثابت است، پس ضروری است.
به بیان دیگر؛ طبق توضیح جلسه گذشته، این ثابت بودن عند جمیع فرق المسلمین واسطه است در اثبات برای ضروری، یعنی ما از کجا بفهمیم و چه دلیلی داریم بر اینکه این حکم ضروری است؟ می گوئیم همین مقدار که در نزد همه ثابت است، اما این واسطه در ثبوت نیست یعنی بگوئیم چون برای همه بلا انکار است، این سبب شده که ضروری بشود.
نکته: برهان، می شود واسطه در اثبات یعنی اثبات می کند و در مقام اثبات دلیلی که ما را به آن واقع برساند این است، ولی تغیر (یعنی حدوث)، خودش برای عالم فی نفسه ثابت است و از این برهان به آن می رسیم، اما گاهی واسطه در ثبوت است مثل اینکه می گوئیم نار، واسطه در ثبوت حرارت برای آب است، «الماء حارٌّ»، این نار واسطه است برای اینکه حرارت در آب ایجاد می کند. در این بحث نیز همین طور است؛ تسالم عند جمیع فرق المسلمین واسطه در اثبات است، اما واسطه در ثبوت نیست.
اهمیت بحث از ضروری
اینکه بحث از ضروری و تعریف آن کردیم، بحث دارای اهمیت و خوبی است؛ زیرا در همین بحث امامت، یک فقیه بزرگی که در درجات بسیار بالایی از ولایت پذیری نسبت به ائمه معصومین علیهم السلام قرار دارد یعنی مرحوم امام، تصریح می کند که امامت از ضروریات دین نیست. در مقابل برخی از بزرگان می گویند از ضروری ترین ضروریات است.
دیدگاه شیخ یوسف بحرانیقدس سره درباره امامت
مرحوم شیخ یوسف بحرانی در کتاب «الانوار الحیریة و الاقمار البدریة الاحمدیة» (که فقه استدلالی است)، درباره حدیث غدیر صحبت کرده و می گوید بزرگان اهل سنت، تصریح به تواتر حدیث غدیر کردند. مثلاً ابن جوزی شافعی در رساله ای به نام «اسنی المطالب فی مناقب علی بن ابیطالب علیه السلام» تواتر این حدیث را از طرق کثیره ای اثبات کرده و می گوید هر کسی منکر تواتر حدیث غدیر باشد، این علتی جز عصبیت و عناد و جهالت ندارد.
مرحوم بحرانی در ادامه می گوید: «و بذلک یظهر لک صحة ما ذکرناه من أنّ الامامة من اضرّ ضروریات الدین المحمدی»؛ امامت از ضروری ترین ضروریات است، «و لیس المراد من الضروری هنا المراد عند اهل العقول (شاید معقول باشد)»؛ مراد از ضروری در فقه، اصطلاح ضروری در نزد اهل معقول نیست. ضروری نزد اهل معقول یعنی «ما لا یحتاج إلی دلیل و هو الامر المستغنی عن الدلیل المتبادر من بدیهة العقول»؛ در فلسفه و منطق وقتی می گوئیم ضروری یعنی نیاز به حجت و برهان ندارد.
بعد می گوید: «بل المراد به ما تواتر دلیله و اتضح سبیله و صار بالنسبة إلی ذلک الدلیل المتین معلوماً علی القطع و الیقین»؛[1]
ضروری آن است که اگر چیزی دلیلش متواتر باشد و این قدر راه اثباتش واضح باشد که از آن دلیل ما یقین پیدا کنیم. در حقیقت ایشان نیز در ادامه کلام خود، ضروریّات را به یقینیات تفسیر کرده است که گفتیم اول فقیهی که ضروریات را به یقینیات تفسیر کرده، محقق اردبیلیقدس سره است.
دیدگاه دیگر فقیهان درباره ضروری
شیخ انصاریقدس سره می فرماید: «فإنا و إن لم نطمئن بدعوی الاجماعات المنقوله إلا أن دعوی ضرورة الدین مما یوجب الاطمینان بالحکم و اتفاق العلماء علیه فی جمیع الاعصار»، یک جمله ای را قبلاً در کلام شیخ طوسیقدس سره گفتیم که اتفاق عامه و خاصه هم عبارت اُخرای ضروری است، مرحوم شیخ انصاری نیز اینجا آن را دارد و می فرماید اگر یک چیزی ضروری باشد، اتفاق عامه و خاصه بر او هست.[2]

مرحوم کلانتر در حاشیه کلام شیخ انصاریقدس سره در بحث سحر می گوید سحر حرام است و کسی که سحر می کند، حدّش قتل است، دلیلش هم ضرورت است و می گوید مراد از ضروری، «أن وضوح کون السحر حراماً فی الشریعة الاسلامیة کوضوح حرمة قتل النفس المحرمة»؛ اگر بپرسند کشتن یک انسان بی گناه، می گوئیم حرام است، این حرمتش از ضروریات است یعنی مسلم است که اسلام چنین حکمی دارد، «اکل المال بالباطل و امثال ذلک من المحرمات التی قامت الضرورة من الدین الحنیف علیها»[3]
، یعنی ضروری آن است که واضح است أنه من الدین و نیازی به دلیل و برهان ندارد. در یک جای دیگر می فرماید: «ثم إن المراد من الضروری من الدین عدم تمامیة ایمان المسلم إلا بالتصدیق به»؛ ضروری آن است که ایمان کامل و تمام نیست مگر با تصدیق او، مثل صلاة، صوم، حج، زکات، خمس و «غیرها من فروع الدین التی ثبتت فی الدین»[4]
.
دیدگاه مرحوم بحر العلوم در بلغه الفقیه
مرحوم بحر العلوم در کتاب بلغة الفقیه (که انصافاً از کتاب های پرمطلب است چهار جلد دارد و اگر آقایان بتوانند این کتاب را یک دور مطالعه یا مباحثه کنید بسیار پرمطلب است)، یک عنوان سومی را هم درست کرده است. تا اینجا ما دو عنوان داریم؛ یکی عنوان انکار ضروری، دوم: تکذیب النبیصلی الله علیه و آله، بعد فقها از زمان محقق اردبیلیقدس سره به بعد بحث کردند که این انکار ضروری اگر مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله بشود موجب کفر است و خودش به تنهایی موضوعیّت ندارد.
صاحب بلغة الفقیه می گوید ما از متون کتاب و سنت یک عنوان دیگری هم به دست می آوریم به نام «خروج عن الدین» و ما یک عنوانی داریم «من خرج عن الدین فهو کافرٌ» یعنی در حقیقت سه عنوان می شود؛ یکی منکر ضروری، یکی تکذیب النبیصلی الله علیه و آله و یکی هم خروج عن الدین. بعد یک بحثی می کنند که اولاً؛ ماده اشتراک تکذیب النبیصلی الله علیه و آله و خروج عن الدین چیست؟ ثانیاً؛ ماده افتراق اینها چیست؟ و سوم اینکه ماده افتراق این دو عنوان را از عنوان منکر ضروری جدا می کنند. قبل از بلغة الفقیه ظاهراً کسی این بحث را مطرح نکرده است.
در اینجا همان گونه که مرحوم اردبیلی گفت، منکر ضروری چون سر از تکذیب النبیصلی الله علیه و آله در می آورد کافر است، اما خودش به خودی خودی موضوعیّت و سببیت مستقل برای کفر ندارد. آیا این احتمال وجود دارد که بگوئیم ما می گوئیم منکر ضروری چون موجب خروج عن الدین است موجب کفر می شود؟ احتمالی که صاحب بلغة الفقیه ابداع کرده و روی این احتمال هم یک مقدار ایستادگی می کند که ما بگوئیم منکر ضروری از این جهت که موجب خروج از دین است، موجب برای کفر باشد.
بیان کلام بلغه الفقیه، برای این است که ممکن است بعداً معیار دیگری ارائه بدهیم. تاکنون گفتیم ضروری، وصف برای حکم است و قطعی به این لحاظ است که کسی به آن حکم قاطع است و لذا ممکن است یک کسی قاطع باشد و ممکن است قاطع نباشد. به عبارت دیگر؛ حکم یقینی و قطعی نسبی است (یک کسی ممکن است قاطع باشد و دیگری قاطع نباشد)، اما در ضروری معنا ندارد بگوئیم برای من ضروری است و برای دیگری ضروری نیست؛ زیرا ضروری را صفت برای خود حکم می دانیم.
بعد گفتیم آنچه می تواند دلیل بر حکم ضروری باشد، «ثبوت عند جمیع فرق المسلمین» است و احدی در آن اختلاف نمی کند. اکنون با این بیانی که از بحر العلوم در بلغة الفقیه دنبال می کنیم، ممکن است کسی بگوید ضروری، یعنی آن حکمی که اگر انسان انکارش کرد، موجب خروج از دین است. حالا یک سری احکام هست که انسان یقین دارد اگر انکار کند، موجب خروج از دین نمی شود! فرض کنید در کفارات اگر کسی برخی از کفارات را حتی کفارات حج را انکار کند (البته نه با یقین و دلیلی به آن دارد انکار کند)، انکار این گونه احکام یا انکار احکام شکیّات موجب خروج از دین نمی شود، اما یک سری موارد است مانند انکار وجوب صلاة، انکار وجوب حج (که به دنبال این مطلب این بحث را داریم) که می گوییم منکر وجوب حج کافر است، می خواهیم ببینیم به چه دلیلی است؟
ممکن است کسی بگوید این خروج از دین به تکذیب النبیصلی الله علیه و آله برمی گردد، ایشان مثال ها را ذکر می کند و می گوید جاهایی داریم که خروج از دین هست، اما تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نیست و جاهایی داریم که تکذیب النبیصلی الله علیه و آله هست، ولی خروج از دین نیست. این دو خودشان ماده افتراق دارند، علاوه بر اینکه مشترکات هم دارند. خیلی از موارد هم انسان اگر یک چیزی را انکار کرد، هم خروج از دین است و هم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله است. در اینجا، باید هم ماده اشتراک و افتراق این دو روشن شود و هم اینکه این دو (یعنی تکذیب النبیصلی الله علیه و آله و الخروج عن الدین)، چه نسبتی با مسئله انکار ضروری دارد.
در بسیاری از جاهای فقه به این نکته برخورد می کنید، از اول اجتهاد و تقلید که وارد می شوید می گویند در ضروریات، اجتهاد یا تقلید راه ندارد تا برسید به بحث حدود و دیات، بحث ارتداد، یک فقیه با این عنوان از اول فقه تا آخر سر و کار دارد. لذا ما نیز ان شاء الله این بحث را تا مقداری که در وسع ماست منقح می کنیم.[5]

نکته اخلاقی
در سال های گذشته، رسم ما این بود که روزهای چهارشنبه، نکات اخلاقی را یادآور می شدیم. یکی از عناوینی که ما در روایات زیاد با آن برخورد می کنیم بحث مخالفت با هوای نفس است. ما یک عنوانی داریم به عنوان «حبّ الدنیا رأس کل خطیئةٍ»[6]
، این روشن است اگر انسان نسبت به دنیا تعلق پیدا کند، هر کاری را انجام می دهد. انسان گاهی اوقات پیش خودش می گوید من که آدمی نیستم که آدم بکشم، گاهی آدم از خودش بپرسد خدایی نکرده ممکن است یک چنین کاری از تو صادر شود می گوییم هرگز! ولی این یک خیال است برای انسان.
اگر رفتیم سراغ حبّ دنیا، حب دنیا آدم را وادار به هر خطا و گناهی می کند، حال یک مقدار ساده تر کنیم؛ انسان می گوید من آدمی نیستم که دزدی کنم، محال است در حق من، حتی گاهی اوقات مرحوم والد ما می خواستند عصمت را معنا کنند، می فرمودند هر انسانی یک مرتبه ای از عصمت را دارد. عصمت به این است که آدم فکر گناه هم نکند. ایشان می فرمود خیلی از ماها هیچ وقت در تمام عمر به فکرمان هم خطور نمی کند که عریاناً در ملأ عام برویم، اصلاً! حتی یک ثانیه چنین چیزی به فکر ما خطور نمی کند؛ چون قبحش اینقدر برای ما بدیهی و روشن است که فکرش هم نمی کنیم.
در عین اینکه انسان این چنین است یک مراتبی از عصمت برای هر انسانی وجود دارد، اما بعضی از امور هست که آدم خیال می کند نسبت به آنها عصمت دارد. استفاده نکردن از مال حرام، گاهی اوقات آدم خیال می کند برای من محال است که لب به مال حرام بزنم، اما یک وقتی می بیند افتاده در این وادی، زندگی اش را هم حرام گرفته. تا برسد به خدایی نکرده گناهان کبیره، لذا این یک جهت است که نمی خواهم وارد این جهت بشوم، این هم خیلی مهم است.
گاهی اوقات آدم تا سن 30 سالگی صدور یک گناه از او اصلاً کالمحال بوده! بین 30 و 40 می بیند عجب! در این مدت چقدر مرتکب این گناه شده، باز بالاتر می آید می بیند همینطور این گناه وجود دارد تا اینکه (خدایی نکرده) عادت ثانویه انسان می شود و تا آخر عمر انسان را بیچاره می کند، لذا هیچ وقت نگوئیم ما چون طلبه ایم، ما کجا و گناه کجا؟! نه، ما اتفاقاً از یک جهاتی بیشتر گرفتاریم، طمع شیطان به ما بیشتر است، به ما که داعیه دار مخالفت با شیطانیم و می خواهیم با او مقابله کنیم، او طمعش به ما بیشتر است، وسوسه هایش نسبت به ما خیلی شدیدتر است.
گاهی اوقات برای یک طلبه وسوسه پیش می آید که این بحث هایی که ما داریم چیه؟ گاهی اوقات خدایی نکرده در عبادات برایش وسوسه پیش می آید، باید خیلی مراقبت کنیم، آن وقت از راه های بسیار خوب برای مقابله و مراقبت، مخالفت با هوای نفس است. این یک عنوانی است که مفهومش برای ما روشن است و به مردم هم خیلی گفتیم، اما خودمان هیچ عمل نمی کنیم.
ما یک محاسبه ای که شب هنگام خواب می خواهیم بکنیم، بگوئیم امروز چه وظایفی انجام دادیم، خدایی نکرده چه گناهانی مرتکب شدیم. این را هم در دفتر محاسبات خود بررسی کنیم؛ چقدر با هوای نفس مان امروز مخالفت کردیم؟ وقتی ما زندگی بزرگان از علما را می بینیم (که اینها زندگی نورانی و خیلی با سعادتی داشتند و قطعاً زندگی برزخ و قیامتشان هم قابل مقایسه با دنیا نیست)، اینها از راه مخالفت با هوای نفس شروع کردند، مخالفت با هوای نفس را از داخل خانه باید شروع کرد، از رفاقت باید شروع کرد، آدم ببیند نفسش دنبال چه چیزی می کشاند؟
گاهی اوقات انسان بر منبر می رود و یک تریبون هم جلویش هست، می گوید من آنچه که می فهمم درست است هر کسی هر چه فهمیده باطل است، این ریشه اش جز هوای نفس چه می تواند باشد؟! آدم فهیم و درس خوان که این حرف را نمی زند، بگوید هر چه من فهمیدم درست است و هر چه بقیه فهمیدند باطل است! این از مصادیق هوای نفس است، منتهی این ارتباط را ما گاهی نمی فهمیم، من خودم را در درجه ی اول عرض می کنم؛ گاهی آدم در یک بحثی تحقیق می کند و کرّ و فرّ هم داریم. بعد می گوید من به باطن قضیه رسیدم، بقیه، همگی عمر خود را تلف کردند و کاری نکردند، این را مراقب باشیم که به سراغ ما نیاید.
در مباحث علمی نفس، انسان را به طغیان می کشاند، در مباحث عنوانی، یک جایی آدم یک وقتی برود، گاهی آدم وقتی عنوانش هم می خواهد بکند، گاهی در یک مجلسی برویم که وقتی برویم که جمعیت باشد حضور پیدا کنیم، صلواتی ختم کنند و مردم به آدم توجه کنند، واقعاً گرفتارش هستیم، اگر یک وقتی رفتیم کسی بلند نشد، چقدر ناراحت می شویم؟! برای اینکه نفس می گوید تو را دارند تحقیر می کنند، آدم می تواند عنوانش را درست کند به بعضی می گوید چرا این توقع را داری؟ می گوید من توقع ندارم که من را تکریم کنند، اما حق ندارند که من را تحقیر کنند، خود این هم می رود در وادی هوای نفس.
یک وقتی من به مرحوم والدمان عرض می کردم، ایام فاطمیه روضه بود دیدم روز اول نیم ساعت قبل از مجلس آمده و تنها در مجلس نشسته، به ایشان عرض کردم که مناسبت ندارد، (روی همان فکر بچه گانه ای که داشتم) گفتم شما مرجع تقلید هستید و وقتی وارد شوید که همه مردم نشسته اند، یک نگاهی کردند و فرمودند عجب! من بانی این روضه هستم و باید از همه زودتر بیایم، باید بیایم که نفر اولی که آمد من او را تکریم کنم، من روضه درست کردم که مردم مرا تکریم کنند! حرف خیلی عجیبی بود برای ما.
ما وقتی اطراف خودمان را نگاه می کنیم، مخصوصاً اینکه زن و بچه های ما از ما یک انتظارات فوق العاده ای دارند به رو نمی آورند، ولی در محاسبات خودشان کاملاً مدّ نظر قرار می دهند، مبادا یک وقتی برای خودمان یک حیثیتی قرار دهیم غیر از اینکه یکی از اعضای خانواده هستیم، بگویم چون من درس دارم تو باید به من خدمت کنی، بعضی از ما طلبه ها چنین گلایه هایی می کنند، می گویند من درس دارم و تو باید خدمت گزاری من کنی! طبق کدام مبنا؟! ما این درس ها را می خوانیم تا نفس خودمان را تربیت کنیم و این اشکالات را از آن دور کنیم.
بگردیم ببینیم کجا نفس به یک کاری دعوت می کند؟ (منظورم نفس اماره است)، انسان را وادار کند به اینکه منیّت آدم زیاد بشود، طمع آدم زیاد بشود، غضب آدم زیاد بشود، اینکه ما حالا یک مقدار الفاظ را بهتر از دیگران بلدیم ردیف کنیم، وقتی یک کسی حرفی به ما می زند، می گویم حالا چنین جوابی به او می دهم که تا آخر عمر بسوزد، این چه فایده؟ تو یک جوابی دادی و این هم تا آخر عمر بسوزد، جز اینکه نفس تو را اینطوری آرام می کند چیز دیگری هست؟! چرا وقتی او دارد راه اشتباهی را می رود، من به فکر هدایتش نیستم، چرا نمی سوزم خودم برای اینکه او هدایت شود؟ بلکه می خواهم او را بسوزانم تا اینکه خودم آرام شوم، اینها هوای نفس است، در روایات راجع به مسئله هوای نفس تعابیر عجیبی است.
مثلاً در کلمات امیرالمؤمنینعلیه السلام این تعابیر را اگر کنار هم قرار بدهید نتایج خوبی دارند؛ «العاقل من أمات شهوته»؛[7]
عاقل آن کسی است که اماته شهوت کند؛ شهوت جنسی، شهوت مالی، شهوت مقامی، هر چه که نفس میل به او دارد. «اعظم مُلکٍ مُلک النفس»[8]
، بالاترین مالکیت (ملک به معنای مملوک است)، مملوکیت نفس است که انسان مالک نفسش باشد.
در زندگی مرحوم امام اگر آدم ریشه یابی کند که امام چرا امام شد؟ مالک نفسش بود، دیگر این مثال هایی که زیاد زده شده، مثلاً حتی وقتی امام می خواست از درس به منزل برود، دستور داد کسی همراهم نیاید، اگر سؤال دارید جواب می دهم و اگر ندارید بفرمایید من خودم می روم، اینطوری کار کرده بود با خودش! مالک نفسش بود، اگر دنیا را می خواستند به او بدهند، دست از مبارزات و مقابله اش با طاغوت بردارد دنیا برایش ارزشی نداشت، بلکه وظیفه برایش مهم بود. «اقوی الناس من قوی علی نفسه»[9]
، ما این روایات را سطحی نگاه می کنیم ولی خیلی مهم است، کلید سعادت ماست، عرض کردم واقعاً یک مراجعه ای به نفس خودمان کنیم از بالانشینی خوشمان می آید، از اینکه به ما بگویند تو فضلی داری خوشمان می آید، از اینکه جلوی پای ما بایستند خدایی نکرده تا برسد به دست بوسی و ... اینها همه شهوات نفس است تمام شهوات نفس است.
یک خاطره ای از مرحوم امام دارم، چون از توفیقات بزرگی که در زندگی دارم این است که به دست مبارک امام رضوان الله تعالی علیه معمم شدم، هر کسی که می رفت چون بالأخره آن شخص انتظار داشت دست ایشان را ببوسد، امتناع نمی کردند چون نمی شد، باید چند دقیقه ممانعت و اذیت، دستشان را می گذاشتند که مردم می بوسیدند و استفاده می کردند و متبرک می شدند، من دست مبارک امام را بوسیدم در همان اتاق خودشان، وقتی عمامه بر سرم گذاشتند دعا کردند و آمدم بیایم بیرون، یک پاکتی کنارشان گذاشته بودند و می خواستند این پاکت را بدهند، منتهی اول یادشان رفته بود، مرحوم والد ما در اتاق نشسته بودند و من که می خواستم بیرون بیایم، صدا زدند برگردید این پاکت را می خواستم بگیرم، این بار هر کاری کردم دستشان را ببوسم نگذاشتند، چقدر دقیق بود! این بار مسئله پاکت و این عناوین می آمد توی کاش و اینقدر مراقبت کرده بود از خودش و اینقدر مراقبت و محافظت کرده بود. ما هم باید این کارها را شروع کنیم و باید با مخالفت با نفس، ببینیم نفس به چه چیزی میل دارد؟
یک وقتی در این روایتی که اما «من کان من الفقها حافظاً لدینه، صائنا لنفسه، مخالفاً لهواه»، من یادم هست یک روزی در مجلس درس مرحوم والدمان می فرمود کسی می تواند مرجع تقلید بشود که «مخالفاً لهواه» باشد، بعد این «مخالفاً لهواه» را اینقدر دقت کردند فرمودند اگر یک وقتی هوای نفس به او گفت این آب را بخور و بتواند با او مخالفت کند، تا این مقدار هوای نفس. این می تواند برای مرجعیت به میدان بیاید و به میدان مرجعیت بیاورند. علی ای حال اگر بخواهیم در درس موفق باشیم، از این عمرمان درست استفاده کنیم، با سعادت بشویم باید مخالفت با نفس کنیم و این تعابیری که اگر توفیق بود دنباله اش را بعداً عرض می کنم.

[1] الأنوار الحيرية و الأقمار البدرية الأحمدية، الشيخ يوسف البحراني، ص155 .

[2] كتاب المكاسب، للشيخ الأنصاري، ج 1، ص266 ، ط الحديثة.

[3] كتاب المكاسب (المحشى)، للشيخ الأنصاري، ج3، ص25 .

[4] كتاب المكاسب (المحشى)، للشيخ الأنصاري، ج3، ص95 .

[5] بلغة الفقيه، ج 4، ص: 199-198.

[6] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص131 -130، ح11، ط الإسلامية.

[7] غرر الحكم و درر الكلم، تميمى آمدى، ص64، ح1239.

[8] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص240، ح4867.

[9] عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص119، ح2695.