جلسه 1395/08/03

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
در جلسه گذشته بیان شد که در کلام بزرگان آمده حج از ارکان دین است. از این روایات که درباره ارکان دین آمده به «دعائم» تعبیر می شود و مرحوم کلینی بابی را در کتاب کافی برای این روایات باز کرده به نام «باب دعائم الاسلام». به طور مسلم از این روایات استفاده می شود یکی از اموری که اسلام بر آن بنا شده «حجّ» است، اما در جنب این مطلب چند سؤال مطرح است: 1) آیا از این عددی که در این روایات آمده حصر استفاده می شود یا خیر؟ 2) مراد از «بُنیَ الاسلام علی خمس» چیست؟ آیا می توان از این روایات استفاده کرد که چون اینها ارکان اسلام اند، اگر شخصی به یکی از اینها معتقد نشد، از اسلام خارج است (و این روایات مسئله اعتقاد را مطرح می کند یا اینکه روایات در مقام بیان مطلب دیگری است)؟
به نظر ما، این روایات در صدد مطرح کردن بحث اعتقادی نیست، «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلَايَةِ»[1]
نمی گوید اعتقاد به اینها موجب مسلمان بودن است و اگر کسی یکی از اینها را اعتقاد نداشت مسلمان نیست، بلکه می گوید تمثّل و تحقق اسلام در عالم خارج بر اینهاست، اگر اینها در عالم خارج محقق شد (یعنی اقامه صلاة شد، مردم زکات را پرداختند، روزه را گرفتند و حج را رفتند و به ولایت ائمه معصومینعلیهم السلام ملتزم شدند) این می شود اسلام. اگر یکی از اینها بخواهد کنار برود، اسلام تمثل خارجی اش مشکل پیدا می کند.
اقسام روایات در باب دعائم الاسلام
روایات در بحث دعائم طوایفی دارد؛ طائفه اول: بعضی از این روایات مسئله را روی همین پنج مورد بردند،
طائفه دوم: برخی دیگر سه مورد را بیان کرده اند. مانند این روایت: «أَثَافِيُّ الْإِسْلَامِ ثَلَاثَةٌ الصَّلَاةُ وَ الزَّكَاةُ وَ الْوَلَايَةُ»[2]
؛ «اثافیّ»، جمع «اُثفیّه» می باشد به معنای سنگی است که زیر دیگ می گذارند تا اعتدال خود را حفظ کند تا بتوانند در قسمت های دیگرش هیزم بگذارند تا پخت و پز انجام بدهند.
طائفه سوم: در حدیث دیگری، سائل به امام صادقعلیه السلام عرض می کند: «أَخْبِرْنِي بِدَعَائِمِ الْإِسْلَامِ الَّتِي لَا يَسَعُ أَحَداً التَّقْصِيرُ عَنْ مَعْرِفَةِ شَيْ ءٍ مِنْهَا الَّذِي مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ شَيْ ءٍ مِنْهَا فَسَدَ دِينُهُ وَ لَمْ يَقْبَلِ [اللَّهُ] مِنْهُ عَمَلَهُ وَ مَنْ عَرَفَهَا وَ عَمِلَ بِهَا صَلَحَ لَهُ دِينُهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ عَمَلَهُ »، در این روایت، تکیه سخن بر این است که اگر کسی بخواهد مسلمان کامل باشد، چه باید بکند؟
یکی از وجوه جمع بین این روایات آن است که؛ آنجا که می گوید «اثافیّ الاسلام»، حداقل اسلام را بیان می کند و اگر کسی از یکی از اینها تخلف کند، بوی مسلمانی هم ندارد، در جایی که می گوید پنج تا، یک اسلام متعارف است، در این روایت (که هفت هشت عنوان را دعائم الاسلام ذکر کرده)، اسلام کامل را بیان می کند. امامعلیه السلام می فرماید: «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِيمَانُ بِأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ»؛ یعنی هر چه پیامبرصلی الله علیه و آله آورده؛ هم در اعتقادیات، هم در اخلاقیات و هم در فروع، «وَ حَقٌّ فِي الْأَمْوَالِ الزَّكَاةُ وَ الْوَلَايَةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا وَلَايَةُ آلِ مُحَمَّدٍعلیهم السلام»[3]
.
در روایت دیگری شبیه این روایت، امام باقرعلیه السلام می فرماید: «وَ الْوَلَايَةَ لِوَلِيِّنَا وَ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِيمَ لِأَمْرِنَا وَ انْتِظَارَ قَائِمِنَا وَ الِاجْتِهَادَ وَ الْوَرَعَ»[4]
؛ یکی از دعائم اسلام آن است که انسان همیشه برای ظهور حضرت حجّتعلیه السلام منتظر باشد، اجتهاد (یعنی تلاش برای عبادت) و «ورع» نیز در این روایت ذکر شده است. بنابراین، راه جمع بین این روایات آن است که بگوییم اسلام دارای مراتب مختلفی است و هر کدام از این روایات، یک مرتبه ای از اسلام را مطرح می کند.
طائفه چهارم: در کتاب کافی، باب دیگری هست به نام باب «أن الاسلام یحقن به الدم و تؤدی به الامانة و أن الثواب علی الایمان»[5]
؛ اسلام عامل حفظ خون انسان است، ولی ثواب را به خاطر ایمان انسان به او می دهند. این ادنی مراتب اسلام است که اداء امانت نیز از نشانه های ایمان شمرده شده است.
طائفه پنجم: باب دیگری است به نام: «أن الایمان یشرک الاسلام و الاسلام لا یشرک الایمان»[6]
؛ هر جا ایمان هست اسلام هست، ولی اسلام مشارکت با ایمان ندارد.
جمع میان روایات و دیدگاه برگزیده
در بعضی از راویات، اسلام را روی عمل خارجی آورده؛ اجتهاد، ورع، انتظار، اما اینجا می گوید: «الاسلام اقرارٌ». بنابراین، اسلام مراتبی دارد و یک مقدار از این اختلاف روایات، مربوط به مراتب اسلام می شود. بنابراین، به نظر ما اگر تنها روایات «بُنیَ الاسلام علی خمس» و تحقق اسلام آن هم حدّ وسطش (نه تحقق اسلام در حدّ اعلای آن) را در نظر بگیریم، باید گفت این پنج مورد در عالم خارج می باشد.
در نتیجه؛ از این روایات «بنیَ الاسلام» نمی توان استفاده کرد که اگر کسی به اینها معتقد نباشد کافر است و احکام کفر برای او جاری می شود. اما روایاتی که می گوید اسلامی را که موجب حفظ دم می شود، شهادت به توحید و شهادت به رسالت است، اگر کسی یکی از این دو را منکر شد، از اسلام خارج شده و کافر می شود.
بررسی اقسام «تارک الحجّ»
در تعابیر فقها این گونه وارد شده است که «الحج رکنٌ من ارکان الاسلام»، دلیل آن را با تحلیل ذکر کردیم. بعد می گویند: «و منکر الحجّ کافرٌ»؛ کسی که منکر حج هست کافر است. در گذشته بیان شد که سه عنوان در اینجا وجود دارد؛
1) منکر وجوب حج. مثل اینکه الآن کسی پیدا شود بگوید من خدا و پیغمبر و همه اینها را قبول دارم، اما وجوب حج را قبول ندارم! یک روشنفکری بگوید در این زمانه انسان به این کفار سعودی پول بدهد (که واقعاً باید از اینها تعبیر به «کفار» کرد و بلکه اخبث از سایر کفار هم هستند)، بگوید برای چه این کار را بکنیم! اصلاً حج واجب نیست و وجوب حج را انکار کند یا اینکه بگوید از اول حج واجب نبوده، خلاصه آنکه آیا منکر وجوب حج کافر است یا خیر؟
2) آیا «تارک الحج مع الاستخفاف به» کافر است یا نه؟
3) «تارک الحج من دون استخفافٍ» چه حکمی دارد؟
قسم اول؛ بررسی حکم منکر حجّ
در گذشته بیان شد که حجّ، یکی از ضروریات دین است، آیا کسی که منکر یک حکم ضروری باشد، خودِ همین عنوان، موجب کفر است یا خیر؟ اگر کسی؛ 1) منکر خدای تبارک و تعالی شد، 2) یا منکر توحید شد، 3) یا منکر رسالت پیامبر اکرم شد، این شخص، مسلماً کافر است. حال باید دید یک عنوان مستقل چهارم نیز وجود دارد و آن اینکه؛ آیا منکر ضروری کافر است یا خیر؟
در فقه آیا منکر ضروری، «من حیث إنه ضروریٌ» کافر است یا نه (اگرچه این شخص التفات به اینکه انکار ضروری، موجب تکذیب پیامبرصلی الله علیه و آله می شود ندارد، ولی ضروری را انکار کرده)؟ به عنوان مثال؛ اگر کسی وجوب حجاب را انکار کرد، از او بپرسیم که می دانی اگر شما حجاب را انکار کنی، پیامبرصلی الله علیه و آله را تکذیب کردی؟! چون پیامبر در قرآن درباره حجاب، این آیه را از ناحیه خدای تبارک و تعالی آورده است. بگوید من پیامبرصلی الله علیه و آله را قبول دارم و اصلاً این هم به آن ارتباطی ندارد. خلاصه آنکه؛ آیا منکر ضروری کافر است یا خیر؟
بررسی تقابل میان اسلام و کفر
برای منقح شدن بحث باید دید که ملاک کافر چیست؟ و تقابل بین اسلام و کفر چه تقابلی است؟ آیا هر کسی که مسلمان نیست، کافر است؟ آیا بین اسلام و کفر، واسطه تصور می شود یا خیر؟ بنابراین، این بحث که آیا منکر ضروری کافر است یا نه؟ متوقف است بر اینکه ببینیم «ما معنی الاسلام و الکفر؟»، اسلام چیست و کفر چیست؟
در مورد اسلام، در دو مطلب هیچ تردیدی وجود ندارد و آن این است که؛ 1) اقرار به ذات ربوبی و وحدانیّت خدای تبارک و تعالی، 2) اقرار به رسالت پیامبر اکرم. در این دو مطلب، هیچ نزاعی نیست و تمام فقها می گویند این اقرارها، مقوِّم اسلام است.
دو چیز محل بحث است؛ 1) آیا اقرار به معاد از مقومات اسلام است؟ اگر کسی بگوید من خدا، توحید و پیامبرصلی الله علیه و آله را قبول دارم، اما در معاد شک دارم (مراد از معاد، معاد جسمانی است) و انکار می کنم، آیا می توان گفت که این شخص، مسلمان نیست یا اینکه اعتقاد به معاد، مقوم اسلام نیست. 2) اعتقاد به امامت. این دو عنوان محل بحث واقع شده.
پیش از مطرح کردن این دو بحث، بحث مهم دیگر آن است که اگر یک نفر شاک بشود (مثل اینکه کسی بگوید من در خدا شک دارم)، آیا شاکّ عنوان کافر را دارد یا خیر یا اینکه آنچه در حقیقت کفر دخالت دارد، انکار و جحد است؟ اگر گفتیم در حقیقت کفر، انکار دخالت دارد به این معناست که بین الاسلام و الکفر، ما می توانیم یک واسطه ای را تصویر کرده و بگوئیم یک کسی اقرار به خدا و پیامبرصلی الله علیه و آله ندارد، انکار هم نمی کند، بلکه شاکّ است. در نتیجه شخص شاکّ، وسط میان اسلام و کفر می شود. اما اگر گفتیم کاری به معنای لغوی کفر نداریم و باید اصطلاح فقهی را در نظر گرفت و در اصطلاح فقهی، مسلمان یعنی کسی که این شهادت ها را بگوید، اگر کسی نگفت (اعم از اینکه منکر باشد یا شاکّ)، این از اسلام خارج شده شده و داخل در کفر می شود.
دیدگاه فقها و متکلمین درباره حدّ وسط میان اسلام و کفر
دیدگاه مشهور متکلمین و مشهور فقها، این است که می گویند ما حدّ وسطی بین اسلام و کفر نداریم، انسان؛ یا مسلمان است یا کافر و نمی توان گفت کسی هست که نه مسلمان است و نه کافر. مهمترین ثمره این بحث، در ارتداد ظاهر می شود، اگر کسی گفت من در رسالت پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله شک دارم، اما انکار هم نمی کنم، آیا باید بگوئیم این مرتدّ است یا مرتدّ نیست؟
مرحوم امام می فرماید ما برویم سراغ ارتکاز متشرعه و سراغ روایاتی که اسلام را مطرح کرده است، حتّی بعضی از ادله ، صریحاً می گوید: «من شکّ فی الله و فی رسولهصلی الله علیه و آله فهو کافرٌ»[7]
که تمام اینها دلالت دارد بر اینکه بین اسلام و کفر واسطه نداریم، اما در مقابل، بعضی قائل اند به اینکه مقتضای جمع بین ادله این است که در حقیقت کفر، انکار لازم است و کسی که شاک است، کافر نیست و با وجود ادله لفظی، نوبت به ارتکاز متشرعه نمی رسد؛ زیرا می گویند ارتکاز متشرعه هم متخذ از همین ادله است و ما نمی توانیم به آن اعتماد کنیم.
دیدگاه مرحوم امام در مسأله
مرحوم امام در کتاب الطهارة می فرماید تقابل بین اسلام و کفر، تقابل عدم و ملکه است، «و الکافر و غیر المسلم متساوقان»، کافر یعنی غیر مسلمان، کافر یعنی «من لم یکن مسلماً». بعد می فرماید: «فمن لم یعتقد بالالوهیة و لو لم یعتقد بخلافها و لم ینقدح فی ذهنه شیءٌ من المعارف و مقابلاتها»؛ اگر کسی به الوهیت خداوند معتقد نباشد و الهه دیگری را هم نداشته باشد و در ذهنش نه اوصاف خدا (یعنی آنچه به عنوان معارف است) را قبول دارد و نه مقابلش را، «یکون کافرا»؛ او کافر است.
مجرد همین که این شخص می گوید من خدا را قبول ندارم، اما نمی گویم غیر از خدا چیز دیگری (مثلاً خورشید) خداست، او کافر است. بعد می فرماید دلیل ما ارتکاز متشرعه و ادله مقام است (یعنی ادله ای که اسلام را بیان می کند) و روایاتی داریم که دلالت بر خلاف این مطلبی دارد که برای شما بیان می کنیم که باید توجیه کنیم.[8]
[9]

روایات دالّ بر لزوم جحد در تحقق کفر
برخی از این روایات (که بر خلاف مطلب مرحوم امام بوده و ایشان می فرماید باید توجیه شود) عبارتند از؛
روایت نخست: روایت عبدالرحیم القصیر از امام صادقعلیه السلام است که حضرت فرمود: «لَا يُخْرِجُهُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ وَ الِاسْتِحْلَالُ»[10]
[11]
؛ این شخص را از اسلام خارج نمی کند به سوی کفر مگر جحود (انکار) و استحلال یعنی اگر گفت یک حرامی را حلال می دانم، اگر ذات خدا یا دستور او را انکار کرد، منتهی بحث در جحود است.
روایت دوم: روایت زراره از امام صادقعلیه السلام است که حضرت فرمود: «لَوْ أَنَّ الْعِبَادَ إِذَا جَهِلُوا وَقَفُوا»[12]
[13]
؛ اگر مردم یک چیزی را نمی دانند توقف کنند، «وَ لَمْ يَجْحَدُوا لَمْ يَكْفُرُوا»؛ اگر انکار نکنند کافر نمی شوند. این روایت به این معناست که اگر انکار کنند کافر می شوند. بنابراین، این روایات ملاک برای کفر را انکار قرار داده است.
روایت سوم: محمد بن مسلم می گوید من خدمت امام صادق علیه السلام در طرف یسار نشسته بودم و زراره در طرف یمین امام نشسته بود. ابوبصیر داخل شد. «فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِيمَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ فَقَالَ كَافِرٌ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ»؛ «ابا محمد» کنیه ابوبصیر است. بعد ابوبصیر سؤال می کند: «قَالَ فَشَكَّ فِي رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ كَافِرٌ»، تا اینجای روایت، به نفع دیدگاه مرحوم امام است یعنی مجرد شک، موجب کفر است، اما ذیل روایت، با دیدگاه مرحوم امام مخالف است: «ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى زُرَارَةَ فَقَالَ إِنَّمَا يَكْفُرُ إِذَا جَحَدَ»[14]
[15]
؛ حضرت فرمود درست است ابوبصیر سؤال از شک کرده و من می گویم کافر است، اما بدان تنها زمانی که انکار کرده و جحد بورزد، کافر است.
مرحوم امام پس از بیان این سه روایت، می فرماید: «و لعل المراد أنه لا یحکم بکفره إلا مع الجحود»؛ صدر روایت این بود که «من شک فی الله فهو کافرٌ»، در ذیل امامعلیه السلام فرمود: «إنما یکفر إذا جحد»، نگوئیم حضرت می فرماید مجرد شک برای کفر کافی نیست، بلکه مجرد شک برای او کفر آورده، اما زمانی حاکم اسلامی و قاضی می تواند حکم به کفرش کند که انکار کند. بنابراین، مرحوم امام این گونه درصدد توجیه این روایات است (اگرچه به صورت تلگرافی رد شده و مقصود اصلی خود را توضیح ندادند). بنابراین، به مجرد شک فی الله، شخص در واقع کافر می شود، اما اگر قاضی و حاکم بخواهد بر او حد جاری کند و حکم به کفرش کند، برای حکم به کفر او، جحود لازم است.
مرحوم امام در ادامه می فرماید: «من المحتمل أن يكون «يُكفَّر» من التفعيل مبنيّاً للمفعول»؛ احتمال دارد که کلمه «یکفر» در روایت، «یکفَّر» از باب تفعیل باشد یعنی تکفیر می شود. فرق بین یکفر و یکفّر این است که «یکفر» یعنی خودش کافر است؛ چه کسی حکم به کفرش بکند و چه کسی حکم به کفرش نکند، اما «یکفَّر» یعنی قاضی حکم به کفر او کند که می شود تکفیر،. بعد می فرماید: «بل هو مقتضی الجمع بین صدرها و ذیلها و مقتضی الجمع بینها و بین غیرها مما حکم فیه بکفر الشاکّ».[16]
خلاصه آنکه؛ روایاتی داریم که به مجرد شک کفر می آید و آنها با این روایاتی که می گوید: «إذا جحد صار کافرا» تعارض کرده و جمعش به این است که برای حکم به کفر انکار لازم است، اما برای اصل تحقق کفر، همان شک کفایت می کند.
روایات دالّ بر تحقق کفر به مجرد شکّ
مرحوم امام چند روایت دیگر نیز نقل می کنند که به مجرد شک، شخص کافر می شود و واسطه میان اسلام و کفر وجود ندارد؛ روایت اول: صحیحه منصور بن حازم است که از امام صادقعلیه السلام درباره کسی که شک در رسول خداصلی الله علیه و آله می کند می پرسد. امامعلیه السلام می فرماید: «کافرٌ». باز این دلیل بر اصل ادعای مرحوم امام است (مرحوم امام معتقد است که واسطه نداریم و شاک هم کافر است)، «قُلْتُ فَمَنْ شَكَّ فِي كُفْرِ الشَّاكِّ فَهُوَ كَافِرٌ؟ فَأَمْسَكَ عَنِّي فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ»؛ منصور بن حازم باز می گوید اگر کسی در کفر شاک، شک کند؟ حضرت اعتنا نکردند، سه بار این سؤال را کردم، «فَاسْتَبَنْتُ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ»، در وجهش غضب ظاهر شد یا من در وجه او غضب را ایجاد کردم.[17]
[18]
این روایت، مؤید اصل ادعای مرحوم امام است که مجرد شک، موجب کفر است.
روایت دوم: «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَعلیه السلام يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا وَ لَا تَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا»[19]
؛ در این روایت، امیرالمؤمنینعلیه السلام صریحاً می فرماید اگر شک کردید کافر می شوید یعنی ملاک کفر، شک است.
روایت سوم: صحیحه ابن سنان از امام صادقعلیه السلام است: «مَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ وَ فِي رَسُولِهِصلی الله علیه و آله فَهُوَ كَافِرٌ»[20]
.
مرحوم امام گویا می خواهد بفرماید روایاتی که ظهور روشنی دارد در اینکه مجرد شک موجب کفر است، زیاد است و جمع آنها با روایاتی که می گوید: «کافرٌ إذا جحد»، به این است که بگوئیم تا شک می کند کافر است، اما برای اینکه قاضی حکم به کفر کند نیاز به انکار دارد.
در جلسه بعد، مطلبی از کتاب «الرسائل الفقهیه» (برای مرحوم نجم آبادی) بیان خواهیم کرد. ایشان در این کتاب (که تقریرات درس محقق نائینیقدس سره و آقا ضیاء عراقیقدس سره است) می گوید این اعلام می گویند بین اسلام و کفر واسطه داریم، آدم شاک «لیس بمسلمٍ» و احکام اسلام بر او بار نمی شود، اما «لیس بکافرٍ» و احکام کفر هم بر او بار نمی شود.[21]

 
واژگان کلیدی: دعائم دین، منکر الحجّ، تارک الحجّ، حد وسط اسلام و کفر.

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص18 ، ح1، ط الإسلامية.

[2] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص18 ، ح4، ط الإسلامية.

[3] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص19، ح6، ط الإسلامية.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص22، ح10، ط الإسلامية.

[5] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص24 ، ط الإسلامية.

[6] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص25 ، ط الإسلامية.

[7] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص386 ، ح10، ط الإسلامية.

[8] «تنبيه في تحصيل مفهوم الكفر ؛ و الظاهر مقابلته مع الإسلام تقابل العدم و الملكة، و الكافر و غير المسلم متساوقان، فمن لم يعتقد بالالوهية و لو لم يعتقد بخلافها، و لم ينقدح في ذهنه شي ء من المعارف و مقابلاتها يكون كافراً. و ما ذكرناه هو المرتكز عند المتشرّعة، و المستفاد من الأدلّة، فما في بعض الروايات ممّا يوهم خلاف ذلك، لا بدّ من توجيهه.» كتاب الطهارة (للإمام الخميني، ط - الحديثة)، ج 3، ص: 426 .

[9] كتاب الطهارة، السيد روح الله الخميني، ج3، ص314.

[10] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص27، ص1، ط الإسلامية.

[11] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص355 ، ح34953-50، ط آل البیت.

[12] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص388، ص19، ط الإسلامية.

[13] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 27، ص158 ، أبواب صفات القاضي، باب12، ح33474- 11، ط آل البیت.

[14] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص356 ، أبواب حد المرتد، باب10، ح34959-56، ط آل البیت.

[15] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص399، ص3، ط الإسلامية.

[16] كتاب الطهارة، للإمام الخميني، ج 3، ص427 ، ط الحديثة.

[17] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص387، ص11، ط الإسلامية.

[18] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص355 ، أبواب حد المرتد، باب10، ح34956-53، ط آل البیت.

[19] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص399 ، ح2، ط الإسلامية.

[20] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص387 ، ح10، ط الإسلامية.

[21] «و بالجملة؛ الشاكّ في اللّه و رسوله و الأمور الضروريّة من الدين وجدانا ممكن، و صريح كثير من الأخبار إحالة الكفر على الجحود، بحيث ما لم ينكروا لم يكفروا. فحينئذ لا مجال لإنكار الواسطة بين الكفر و الإسلام، و إن كان يظهر من الكتب الكلاميّة بل الفقهيّة إنكارها و إلحاق الشاكّ بالجاحد «3»، و جعلوا الإسلام مقابل الكفر. فعلى هذا مقتضى القاعدة في الشاكّ الّذي لا ينكر الاصول التفصيل في الأحكام، فما كان منها مترتّبة على الإسلام مثل النكاح و نحوه، لا يثبت للشاكّ، و ما كانت ثابتة للكافر مثل النجاسة أيضا لا تثبت. و لا فرق في ذلك بين المنتحلين للإسلام- كما جعل هؤلاء مفاد الأخبار- و غيرهم.» الرسائل الفقهية (تقريرات، للنجم آبادي)، ص75 .