جلسه 1395/06/29

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
تا به حال سه بحث را به عنوان مقدمه ورود به بحث حج بیان کردیم؛ بحث اول، روایاتی است که در مورد منزلت بیت، مسجد الحرام، مکه وارد شده است. بحث دوم، روایاتی که درباره فضیلت حج وارد شده و بحث سوم، تعارضی است که در روایات ملاحظه می شود که آیا حجّ افضل است یا صلاة.
به نظر ما، این بحث افضلیت یک بحث کلی در مورد همه روایات شد و یک نگاه جدیدی به افضلیّت پیدا کرده و به این نتیجه رسیدیم که در روایات اگر می گویند افضل الاعمال چیست؟ افضل من جمیع الجهات در هیچ موردی نداریم و گفتیم جهات متعدد وجود دارد که در هر روایتی از یک جهت افضلیّت مطرح شده است. در ادامه وارد بحث حجّ خواهیم شد.
نکته: مرحوم والد فرمودند از روایت «الصلاة عمود الدین» حصر استفاده نمی کنیم و فرمایش ایشان را تأیید کرده و گفتیم روایتی که می گوید: «بنی الاسلام علی خمس»، «بُنِیَ» یعنی هر پنج تا عمود اسلام است، و این تعابیری که درباره صلاة هست، به دلیل تأکید و اهمیت بیشتر صلاة است. در اینجا می خواهیم از این حرف مقداری برگردیم یعنی اینکه نماز عمود است ارتباطی به این روایت «بنی الاسلام» ندارد، عمود در اینجا به این معناست که اگر نماز باشد دین باقی می ماند، درست است در مورد حج هم داریم، اگر کسی حج نرود، «مات یهودیا أو نصرانیا»، اما خدشه ای به دین وارد نمی کند، اما نماز که باشد دین استمرار دارد. از این رو، روایاتی که می گوید: «إن قبلت قبل ما سواها»، چون به برکت نماز بقیه واجبات هم آمده و محرّمات نیز ترک می شود. به همین دلیل، می گوئیم بعید نیست (همان گونه که ظاهر روایت است) از صلاة عمودیّت استفاده بشود یعنی اگر بگوییم مراد از عمود در اینجا، عمود لغوی است، در این صورت روایت «بُنِیَ الاسلام» می گوید تمام اینها عمود است، اما عمود است از جهت اینکه بقیه ی دین روی نماز است، اگر نماز باشد بقیه ی دین موجود است.
بررسی معنای لغوی و اصطلاحی حجّ
اولین مطلب این است که معنای لغوی و اصطلاحی حجّ چیست؟ آیا برای حجّ غیر از معنای لغوی، یک معنای شرعی و اصطلاحی در فقه مطرح شده یا خیر؟
معنای لغوی حجّ
در کتب لغت برای حجّ، حدود شش معنا ذکر شده است؛
1) «قصد»،
2) «کثرة القصد»،
3) «القصد إلی من یُعظَّم»،
4)«قدوم»،
5) «کفّ» یعنی خودداری،
6) غلبه بر حجت.
البته در بعضی از کتب لغت، «کثرة الاختلاف» هم گفته اند که طبق توضیحی که خواهیم داد، «کثرة الاختلاف» به همان «کثرة القصد» برمی گردد.
ابن فارس در معجم مقاییس اللغة می گوید: «الحاء و الجیم اصولٌ اربعة»؛ اصول اربعه یعنی چهار معنا دارد (اگرچه با استقصایی که کردیم شش معنا شد)، بعد می گوید: «فالاول القصد و کل قصدٍ حجٌّ»[1]
؛ هر قصدی حج است.
نکته: پرسش مطرح در اینجا آن است که «قصد» به چه معناست؟ آیا قصدی که در اینجاست به معنای اراده است؟ «قصد» در عرف ما، به معنای اراده است یعنی وقتی می گوئیم من قصد داشتم پیش شما بیایم یعنی من اراده داشتم بیایم، اما «قصد» در لغت عرب به معنای اراده نیست، بلکه به معنای رفتن است.
در کتب فقها به این نکته تصریح نشده است که قصد در لغت عرب، به معنای رفتن است، وقتی می گویند «فلانٌ قصده» یعنی «ذهب إلیه»؛ رفت به سوی او. اینکه در آیه قرآن می فرماید: «و اقصِد فی مَشیِک»[2]
یعنی رفتن تو قاصدانه باشد نه متکبرانه. البته اگر گفته شود فرق بین قصد و ذهاب چیست؟ می گوییم «قصد»، یک نوع خاصی از رفتن است.
بنابراین، وقتی در کتب لغت، «حجّ» به «القصد» معنا شده، دیگر لازم نیست بحث کنیم که مجرد قصد، حج نمی شود؛ چون بعضی طبق معنای اصطلاحی گفته اند: «اگر کسی قصد به بیت الله الحرام را کند، اما نرود» که این بیان، نشان گر آن است که قصد را درست معنا نکردند «قصد» یعنی رفتن. از این رو، در بعضی کتب لغت به جای رفتن، «قدوم» آمده که آن نیز همین را دارد.
شاهد ما این است که جوهری در صحاح می گوید: «الحج القصد و رجلٌ محجوج أی مقصود»[3]
. یعنی شخصی که دیگران زیاد پیش او رفت و آمد می کنند و معنای مقصود این نیست که بگوئیم دیگران خیلی به او توجه دارند! فیروزآبادی در القاموس المحیط نیز حج را به همین «قصد» معنا کرده است. مثلاً جایی که من می روم کارهایی دارم، حال در راهم این طرف و آن طرف رفتم و به یک آقایی برخورد کردم، اینجا عرب کلمه «قصد» را نمی آورد، بلکه آنجایی که از ابتدا مستقیم بخواهم به مکانی بروم، یا مستقیم به سراغ شخصی بروم، کلمه «قصد» به کار برده می شود. از این رو در خود معنای قصد، استقامت نیز وجود دارد.
ابن منظور در لسان العرب می گوید: «الحَجُّ: القصدُ. حَجَّ إِلينا فلانٌ أَي قَدِمَ؛ و حَجَّه يَحُجُّه حَجّاً: قصده»، «قدم» با «قصد» یک معناست، قدوم همان است «و قد حجّ بنو فلانٍ فلانا»؛ بنو فلان سراغ فلانی رفتند، «إذا أطالوا الاختلاف إلیه»؛ وقتی رفتنِ پیش او را طول بدهند یعنی زیاد پیش او رفت و آمد کنند. در ادامه شعری از «مخبَّل سعدی» نقل می کند: «و أَشْهَدُ مِنْ عَوْفٍ حُلُولًا كثِيرةً    یحجّون سِبّ الزِّبرِقانِ المُزَعفَر» که در این شعر کلمه «یحجّون» به معنای زیاد سراغ کسی رفتن است.
ابن سکیت در ذیل این شعر می گوید: «یُکثِرون الاختلاف إلیه»، بعد می گوید: «هذا الاصل» یعنی معنای لغوی حج، «کثرة الاختلاف» است.[4]
اختلاف یعنی رفت و آمد نه اینکه به معنای نزاع باشد («اختلاف امّتی رحمة»[5]
، اختلاف به معنای نزاع نیست، بلکه به این معناست که اگر امت پیش امام شان زیاد رفت و آمد کنند یا بین خودشان زیاد رفت و آمد کنند این رحمت است).
شاید قدیمی ترین کتاب لغت، العین خلیل فراهیدی است (که شیعه هم بوده)، خلیل می گوید: «حجّ علینا فلانٌ أی قدم» بعد می گوید: «و الحجة کثرة القصد إلی من یعظم»، برخی از کتب لغوی می گویند حج یعنی قصد، حال آن شخص؛ خواه آدم محترمی باشد یا نه، جایی که می خواهید بروید مکان معظم و محترمی باشد یا نه، اما بسیاری از لغویین گفته اند نه، رفتنِ به هر جایی را حج نمی گوئیم، بلکه در جایی است که شما به جایی یا شخصی که محترم باشد بروید.
خلیل در کتاب العین هر دو جهت را آورده یعنی ما وقتی در کتب لغویین مثل ابن درید، ابن فارس، جوهری و فیروزآبادی را می بینیم، گفته اند حج یعنی قصد و قیدی برای آن نیاوردند، اما برخی دیگر از لغویین گفته اند به هر قصدی حجّ نمی گوئیم، بلکه
اولاً؛ باید زیاد باشد یعنی «کثرة القصد» باشد، البته لازم نیست «کثرة القصد» از یک نفر باشد، بلکه اگر یک جایی افراد متعدد بروند، همین می شود کثرت اگرچه انسان یک بار سراغ آن شخص می رود («رجلٌ محجوج» یعنی کسی که افراد زیادی سراغ او می روند)،
ثانیاً؛ آن مکان هم باید مکان معظّمی باشد. به نظر من، کامل ترین قیود را، خلیل در العین آورده است.[6]

در مجمع البحرین می گوید: «حجّ البیت... ای قصده و السعی إلیه».[7]
در برخی دیگر از کتاب های لغت، حجّ را به معنای «کفّ» گرفتند: «حجج عن الشی و حجّ أی کفّ عنه»[8]
به معنای خودداری هم آمده است.
دیدگاه والد معظمقدس سره در معنای لغوی حجّ
مرحوم والد در تفصیل الشریعه[9]
پس از بیان معانی لغوی، می فرماید ما این گونه بگوئیم که حجّ، اگر بدون حرف جرّ بیاید، به معنای «قصد» یا «قصد الی من یعظَّم» است. بعد می فرماید البته بدانید مجرد نیّت هم مراد نیست، بلکه قصدی که سعی و حرکت هم در آن باشد، اما اگر حجّ با «علی» و «إلی» بیاید، به معنای «قدوم» است و اگر با کلمه «عن» بیاید، به معنای «کفّ» و «إعراض» است.[10]

دیدگاه برگزیده در معنای لغوی حجّ
ما «قدوم» را به همان معنای لغوی یعنی همان رفتن برگردانیم، «حجّ إلیه و حجّ علیه» به معنای «قدم» یعنی رفتن است، منتهی وقتی می گوئیم «حجّ علینا» یعنی فلانی پیش ما می آید، اگر گفتیم «حجّ إلیّ» یعنی پیش او می رود، این از دو نفر گوینده است نه اینکه بگوییم معنای حجّ با «علی» و «إلی»، با حجّ بدون حرف جر فرق می کند، تنها چیزی که معنایش فرق می کند، کلمه «کفّ» است که حتماً باید «عن» داشته باشد و این را قبول داریم اگر کلمه ی حج با حرف جارّه «عن» متعدّی شود، به معنای «کفّ» و اعراض است.
بنابراین، از میان این معانی، «قصد کثرة القصد»، «قصد إلی من یعظم»، «قدوم» و «کثرة الاختلاف» به یک معناست. اینکه صاحب جواهرقدس سره به عنوان شش معنا ذکر کرده[11]
، صحیح نیست؛ زیرا بسیاری از اینها به یک معنا برمی گردد. معنای دوم حجّ، «کفّ» است و یک معنای سومی هم وجود دارد؛ «قد یأتی بمعنی الغلبة بالحجة»، این معنا در تاج العروس آمده است. «حجّه» یعنی اگر یک کسی با دلیل بر دیگری غلبه کرد، عرب می گوید: «حجّه»، اول می گوید: «حاجّه» یعنی با او احتجاج کرد، «فحجّه» یعنی به وسیله حجت بر او غلبه کرد.[12]

نتیجه آنکه؛ «حجّ» دارای سه معنای لغوی است؛
1) رفتن،
2) خودداری،
3) غلبه ی به حجت.
معنای اصطلاحی حجّ؛ دیدگاه فقیهان
دیدگاه ابوالصلاح حلبیقدس سره: اولین فقیهی که برای حجّ، معنای اصطلاحی بیان کرده، ابو الصلاح حلبی در الکافی فی الفقه است. می گوید: «الحج فی اصل الوضع، القصد و فی الشریعه مناسک مقصودة فی زمان و مکان مخصوصین»؛ ایشان معتقد است که حجّ در شریعت، یک معنای اصطلاحی جدیدی دارد و اصلاً در معنای اصطلاحی، دیگر قصد و ... را نمی آورد. حج در تعریف کافی به خود مناسک (یعنی عبادات مخصوصه؛ احرام، طواف، سعی، وقوف) در زمان و مکان خاص می گویند.[13]

دیدگاه شیخ طوسیقدس سره: مرحوم شیخ طوسی در مبسوط، بین معنای لغوی و اصطلاحی ارتباط برقرار کرده و می گوید: «الحج فی اللغة القصد و فی الشریعة کذلک الا أنه اختص بقصد البیت الحرام لاداء مناسک مخصوصة عنده متعلقة بزمانٍ مخصوص»؛ در شریعت هم حج به معنای قصد است، منتهی قصد به یک مکان خاص، بیت الله، برای ادای عبادات خاص، به زمان مخصوص که سه قید آورده است.[14]

مجموعاً دو تعریف در کلمات فقها هست؛
تعریف اول: همین است که بگوئیم حج یعنی خود این مناسک مخصوصه در زمان و مکان خاص یعنی بگوئیم حج اسم است «لمجموع المناسک المؤدّاة فی المشاعر المخصوصة» که تعریف ابو الصلاح بود و کلمه «قصد» را نیاورد. صاحب شرایعقدس سره هم می گوید اسم برای مجموع مناسک مؤداة در مشاعر مخصوصه است.[15]

تعریف دوم: تعریف شیخ طوسیقدس سره است: «القصد إلی بیت الله تعالی لأداء مناسک مخصوصه»، قصد به بیت الله برای انجام مناسک مخصوص. در اینجا، کلمات فقها را که می بینیم، اکثر ایشان از مرحوم شیخ طوسی تبعیت کردند. بعد از ایشان، ابن ادریس[16]
، علامه در قواعد[17]
، فخر المحققین[18]
، شهید اول در غایة المراد[19]
، ابن فهد حلی در رسائل العشر[20]
، محقق ثان[21]
یقدس سرهم و ... تا متأخرین که عمدتاً می گویند حج، قصد به بیت الله الحرام است.
پرسش مطرح در اینجا آن است که آیا بین این دو تعریف، فرقی وجود دارد یا خیر؟
برخی از فقها گفته اند بله، اگر تعریف حلبی در کافی را بپذیریم (که حج، «اسمٌ لمناسک مقصودة فی زمانٍ و مکانٍ مخصوصین»، نقل لازم می آید یعنی این لفظ از معنای لغوی اش به یک معنای شرعی نقل داده شده باشد، اما اگر در معنای شرعی تعریف شیخ طوسیقدس سره را بپذیریم (که حج، «قصدٌ إلی بیت الله الحرام لأداء مناسک مخصوصه»)، نسبت میان معنای لغوی و اصطلاحی، عام و خاص می شود یعنی برای همان معنای لغوی، یک قیود و خصوصیاتی ذکر کرده اند.
شهید ثانیقدس سره در مسالک می گوید فرق این دو تعریف، آن است که طبق تعریف اول، نقل لازم می آید و طبق تعریف دوم تخصیص لازم می آید.[22]

نکته: ابوالصلاح در کافی نمی گوید قصد به این مناسک، بلکه می گوید مناسک مقصوده معینه، اگر بگوید قصد به این مناسک باشد، در این صورت به همان تعریف شیخ طوسیقدس سره برمی گردد. البته ممکن است ابو الصلاح هم از «مقصوده»، همان قصد به مناسک را اراده کرده باشد، اما محقق حلیقدس سره در شرایع تصریح دارد کلمه «قصد» را نیاورده است. می گوید: «اسما لمجموع المناسک المؤداة فی المشاعر المخصوصه».
خلاصه آنکه؛ در میان فقها دو تعریف برای معنای اصطلاحی حجّ وجود دارد که در یک تعریف، کلمه قصد نیست و می گوید خود این عبادات خاصه، حج است (از احرام و طواف تا آخر را می گویند حج)، تعریف دوم، قصد به بیت الله برای انجام این عبادات است.
مرحوم والد در تفصیل الشریعه می فرماید طبق هر دو تعریف، نقل لازم می آید، منتهی در تعریف اول، منقول إلیه با منقول منه تباین دارد و در تعریف دوم، عام و خاص هستند، ولی بالأخره طبق هر دو معنا نقل هست.[23]

به نظر می رسد ظاهراً اشکال ایشان وارد نیست؛ زیرا اصطلاحاً نقلی که در لغت می گویند، نقل از یک معنا به معنای دیگری است، اما اگر در آن اصطلاح و در آن علم همان معنای کلی حفظ شود، اما یک قیودی را اضافه کنند، به این در اصطلاح نقل نمی گویند. بنابراین، در اصطلاح در جایی که تباین باشد، مسئله نقل را مطرح می کنند.
در جلسه بعد، به بررسی قیودی که در تعریف است می پردازیم و بحث دیگری که مطرح می کنیم آن است که ببینیم در قرآن و سنت که مسئله ی حج آمده به چه معنایی آمده؟ وقتی می فرماید: «لله علی الناس حجّ البیت»[24]
، این «حج» یعنی «القصد إلی البیت» یا «لله علی الناس حج البیت یعنی اداء المناسک»، «الحج اشهرٌ معلومات لا رفث و لا فسوق فی الحج»[25]
، حجّ به چه معناست؟
واژگان کلیدی: معنای لغوی حجّ، معنای اصطلاحی حجّ.
 

[1] معجم مقائيس اللغه، احمد بن فارس بن زکریا، ج2، ص29.

[2] لقمان/سوره31، آیه19.

[3] الصحاح تاج اللغه و صحاح العربيه، اسماعیل بن حماد جوهری، ج1، ص303.

[4] لسان العرب، ابن منظور، ج2، ص226.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حرعاملی، ج27، ص141، ح33425، ط آل البیت.

[6] کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، ج3، ص9.

[7] مجمع البحرين، فخرالدین طریحی، ج2، ص285.

[8] تاج العروس من جواهر القاموس، مرتضی زبیدی، ج3، ص314.

[9] نکته: کتاب تفصیل الشریعة 28 جلد است که خیلی ها معتقدند قوی ترین قسمت آن، پنج جلد حج است که حدود نُه سال این را تدریس کردند و پنج جلد نوشته اند، هم در حوزه قم و هم در حوزه نجف، حوزه مشهد. علمای بزرگ به این کتاب خیلی اعتنا دارند، برخی از مراجع که حج می فرمودند، خودشان می گفتند ما این کتاب را دائماً می بینیم.

[10] تفصيل الشريعه فی شرح تحرير الوسيله، شیخ محمد فاضل لنکرانی، ج1، ص6.

[11] جواهر الكلام، محمد حسن نجفی، ج17، ص219.

[12] تاج العروس من جواهر القاموس، مرتضی زبیدی، ج3، ص314.

[13] الكافی فی الفقه، ابی الصلاح تقی بن نجم الحلبی، ج1، ص190.

[14] المبسوط فی فقه الإمامیه، شیخ طوسی، ج1، ص296.

[15] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، محقق حلی، ج1، ص198، ط اسماعیلیان.

[16] السرائر الحاوی لتحرير الفتاوى، ابن ادریس حلی، ج1، ص506.

[17] قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، علامه حلی، ج1، ص397.

[18] إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، فخر المققین، ج1، ص259.

[19] غاية المراد في شرح نكت الإرشاد، شیهد اول، ج3، ص445.

[20] الرسائل العشر، این فهد حلی، ج1، ص194.

[21] جامع المقاصد في شرح القواعد، محقق ثانی، ج3، ص108.

[22] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، شهید ثانی، ج2، ص119.

[23] تفصيل الشريعه – کتاب حج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج1، ص7.

[24] آل عمران/سوره3، آیه97.

[25] بقره/سوره2، آیه197.