جلسه 1395/06/28

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
روایات در این بحث که آیا حج افضل است یا صلاة، بیان شد. از سه جهت تعارض در این روایات وجود دارد؛
جهت اول: این است که در بعضی از روایات فرموده اند حج از همه روایات افضل است مگر نماز، اما در برخی از روایات دیگر حج را حتی افضل از صلاة قرار داده اند.
جهت دوم: این است که؛ از بعضی روایات استفاده می شود که حج بر زکات مقدم است، اما از بعضی روایات دیگر استفاده می شود زکات بر حج مقدم است.
جهت سوم: در بعضی دیگر از روایات آمده است که صوم هم بر حج مقدم است.
بنابراین، باید این سه جهت را مورد بررسی قرار دهیم؛ آیا حج افضل است یا صلاة؟ آیا حج افضل است یا زکات؟ آیا حج افضل است یا صیام؟
دیدگاه شیخ صدوققدس سره در جمع میان روایات
مرحوم صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه»، پس از ذکر این دو روایت (یک روایت که حج حتّی از صلاة افضل است و روایت دیگر که ﴿صلاةٌ مفروضة خیرٌ من عشرین حجّه﴾)، یک جمعی را ذکر کرده و می فرماید: ﴿هَذَانِ الْحَدِيثَانِ مُتَّفِقَانِ غَيْرُ مُخْتَلِفَيْنِ﴾[1]
، این دو حدیث متفق اند و اختلافی بین شان نیست، ﴿وَ ذَلِكَ أَنَّ الْحَجَّ فِيهِ صَلَاةٌ وَ الصَّلَاةَ لَيْسَ فِيهَا حِجٌّ﴾؛ آن روایتی که می گوید حج از صلاة افضل است، مراد حجی است که در آن نماز هست و چون نماز هم دارد و نماز به علاوه یک اضافه ای است، چنین حجّی از نماز افضل می شود. آن روایتی که می گوید صلاة از حج افضل است، مراد حجّ با قطع نظر از نماز است یعنی حج بدون نماز،
﴿فَالْحَجُّ بِهَذَا الْوَجْهِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ﴾؛ بنابراین، جمع بین این دو دسته آن است که چون در حجّ نماز وجود دارد، افضل از صلاة است یعنی کسی که حج انجام می دهد؛ هم حج است و هم نماز، پس این افضل از نماز خالی است، ﴿وَ صَلَاةٌ فَرِيضَةٌ أَفْضَلُ مِنْ عِشْرِينَ حَجَّةً مُتَجَرِّدَةً عَنِ الصَّلَاةِ﴾؛ اما یک نماز واجب بالاتر است از 20 حجّی که در آن نماز نیست (یعنی حجّ با قطع نظر از نمازش یعنی سایر اعمال حجّ).
دیدگاه مرحوم فیض در جمع میان روایات و ارزیابی آن
مرحوم فیض در کتاب وافی می فرماید: ﴿لا يخفى أن التعليل المذكور في الحديث ينافي هذا التأويل﴾؛ این تعلیل مرحوم صدوق که در حدیث آمده (که حج افضل از صلاة و صیام است به این دلیل که ﴿لِأَنَّ الْمُصَلِّيَ إِنَّمَا يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ سَاعَةً وَ أَنَّ الصَّائِمَ يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ بَيَاضَ يَوْمٍ وَ أَنَّ الْحَاجَّ يُشْخِصُ بَدَنَهُ وَ يُضْحِي نَفْسَهُ﴾[2]
[3]
) با این تأویلی که شیخ صدوققدس سره بیان کرده، منافات دارد. در ادامه مرحوم فیض می گوید: ﴿فالأولى أن يقال كل منهما أفضل من الآخر بوجه غير الوجه الذي الآخر أفضل منه به﴾، نظر فیض این می شود که بگوئیم این افضلیت، افضلیت نسبی است؛ صلاة از یک جهت افضل است، حج از جهت زمانی افضل است چون زمان بیشتری را انسان مشغول عبادت است.[4]

به نظر ما، اشکال مرحوم فیض به شیخ صدوققدس سره وارد نیست؛ زیرا شیخ صدوققدس سره دقیقاً همان مطلبی را در وجه جمع ذکر کرده که در روایت کاهلی نیز وارد شده است: ﴿أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ شَيْ ءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِّ إِلَّا الصَّلَاةُ- وَ فِي الْحَجِّ هَاهُنَا صَلَاةٌ- وَ لَيْسَ فِي الصَّلَاةِ قِبَلَكُمْ حَجٌّ﴾؛ یعنی در بعضی از روایات آمده که ما حجّی را می گوئیم افضل از صلاة است، که در آن نماز وجود دارد. بنابراین، اگر هم گفتیم حج افضل از صلاة است، به دلیل وجود نماز در آن است، اما در صلاة حج وجود ندارد.
دیدگاه صاحب حدائققدس سره در جمع روایات
بیان شد که هفت راه جمع میان این روایات ذکر شده که صاحب حدائققدس سره به نقل سه راه جمع کفایت می کند؛ زیرا ایشان در مورد این سه راه می گوید این سه راه اظهر این وجوه است.
راه نخست: می فرماید «ان تحمل الفريضة على اليومية لأنها الفرد المتبادر»؛ مراد از «صلاةٌ فریضة»، صلوات یومیه است و مراد از اینکه می گوید حج بر نماز افضل است، نماز غیر یومیه است. بعد می گوید این قاعده «افضل الاعمال احمزها»؛ یا تخصیص بزینم به صلوات یومیه به این بیان که؛ در نماز یومیه این حدیث جاری نمی شود و در غیر نماز یومیه، قاعده احمزیّت جاری می شود. یا اینکه بگوئیم مراد از «افضل الاعمال احمزها»، احمز هر عملی در نوع خودش (مصادیق آن عمل) را نگاه کنیم. مثلاً خود روزه در نوع خودش؛ روزه در تابستان، روزه در زمستان، احمزش افضل است نه اینکه روزه را با حج مقایسه کنیم.[5]

اشکال این احتمال (که مراد از صلاة، صلوات یومیه است) آنکه؛ در تمام این روایات، وقتی صلاة را کنار صیام یا زکات قرار می دهد، به ویژه این تعابیری که می گوید در صلاة، حج نیست، این اختصاص به یومیه و غیر یومیه نداشته و شامل همه اقسام صلاة (یومیه و غیر یومیه) می شود و هیچ شاهدی بر اختصاص به صلوات یومیه وجود ندارد.
راه دوم: «ان يراد بالفريضة اليومية»؛ مرا از صلاة مفروضة، صلوات یومیه است، «و یراد بالحج المتطوع به»؛ و مراد از حج، حج استحبابی است نه حجة الاسلام (یعنی در این روایتی که آمده: «صلاةٌ مفروضة خیرٌ من عشرین حجة»، مراد حجة الاسلام واجب نیست، بلکه مراد حج استحبابی است). قرینه این است که در حج واجب تعدد نداریم، یک نفر در عمرش دو حجة الاسلام واجب نمی تواند انجام بدهد، ولی 20 حج مستحبی می تواند انجام بدهد
در ادامه به سؤالی جواب می دهند که در همین حج استحبابی نیز نماز وجود دارد؟ می گویند این نماز، دیگر نماز واجب و یومیه نیست و خداوند ابتداءً آن را بر مکلف واجب نکرد، بلکه مکلف وقتی که حج مستحبی را شروع کرد، این نماز طواف هم برای او واجب می شود.
نکته قابل توجه آن است که برخی از اوقات، باید دید شأن نزول یک حدیث کجاست و در چه شرایطی صادر شده است؟ صاحب حدائققدس سره طبق جمع دوم می گوید امامعلیه السلام به مردمی که به حج مستحبی می رفتند و در راه حج مستحبی، نماز واجب شان را ترک و یا تضییع می کردند، فرمود حواس تان کجاست؟ یک نماز واجب و یومیه، از 20 حج مستحبی ثوابش بیشتر است. بنابراین، امامعلیه السلام در مقام بیان این جهت بوده و نمی خواهد بگوید نماز از 20 حج واجب بالاتر است.
به بیان دیگر؛ معمولاً برای کاروان ها اتفاق می افتد گاهی اوقات شب که وارد مسجد الحرام می شوند و اعمال انجام می دهند خسته می شوند و برای نماز صبح خوابشان می برد و نماز صبح شان قضا می شود. اگر حج مستحبی باشد امامعلیه السلام می فرماید یک نماز واجب و مفروض، ثوابش از 20 تا از این حج های مستحبی بالاتر است.[6]

نکته ای که دیروز اشاره کردیم آن است که درست است حجة الاسلام تعدد ندارد، اما نسبت به یک شخص واحد تعدد ندارد، چه اشکال دارد امامعلیه السلام در مقام مقایسه بفرماید یک نماز واجب بالاتر از 20 تا حجة الاسلامی است که 20 نفر انجام می دهند؟! بنابراین، در اینجا نمی توانیم این حج را بر حج استحبابی حمل کنیم و قرینه روشنی بر آن نداریم.
راه سوم: می فرماید: ﴿یحتمل أن یکون ذلک مختلفاً بإختلاف الاحوال و مقتضیات الحال فی الاشخاص﴾؛ در بعضی از جاها برای برخی افراد نماز افضل است و در برخی شرایط دیگر، برای بعضی ها حج افضل است یعنی به اختلاف احوال و اشخاص و مقتضیات مختلف است. صاحب حدائققدس سره می گوید یک بار از پیامبر سؤال شده: ﴿أیّ الاعمال افضل فقال الصلاة لأول وقتها﴾؛ افضل اعمال چیست؟ فرمود نماز اول وقت، دوباره سؤال شده فرمود: «برّ الوالدین»، باز مرتبه سوم سؤال شده فرمود: «حجّ مبرور».
صاحب حدائققدس سره می گوید: ﴿فخصّ کل سائل بما یلیق بحاله من الاعمال فیقال إن السائل الاول (یعنی آن کسی که پیامبرصلی الله علیه و آله می فرماید نماز اول وقت) کان عاجزاً عن الحج و لم یکن له والدان﴾؛ هم عاجز بوده و هم پدر و مادر نداشته، آن کسی که فرموده: «برّ الوالدین»، پدر و مادری داشته که محتاج به کمک او بودند.[7]

اشکال راه سوم آن است که این روایتی که صاحب حدائققدس سره به این صورت نقل کرده (که «مرّةً اخری» سؤال شده باشد)، پیدا نکردم، اتفاقاً این سه مورد در یک روایت از پیامبرصلی الله علیه و آله نقل شده است یعنی از رسول خدا پرسیده شده: «أیّ الاعمال أفضل؟» فرمودند: ﴿الصلاة لأول وقتها و برّ الوالدین و حجٌ مبرور﴾. حال معلوم نیست صاحب حدائققدس سره این را از کجا نقل می کند؟ منابع روایی را که دیدم، در هیچ کدام نیافتم که سه بار رسول خداصلی الله علیه و آله مورد سؤال قرار گرفته باشند تا بیائیم حمل بر این راه کنیم.
خلاصه آنکه؛ این سه راه جمع میان روایات بود که صاحب حدائققدس سره ذکر کرده و ظاهر عبارت حدائق این است که پذیرفته است.
دیدگاه مرحوم مجلسی دوم در مرآة العقول
مرحوم مجلسی دوم در مرآة العقول هفت راه در جمع ذکر کرده که برخی از این راه ها را صاحب حدائققدس سره بیان کرد.
راه اول: (که در کلام صاحب حدائققدس سره نیست): «أن يكون الله تعالى قرّر بإزاء كل عمل ثوابا»؛ هر عملی یک ثواب ذاتی دارد، «ثم يتفضل بما يشاء «؛ بعد خدا از آن لطف خودش و خزینه فضل خودش، هر مقدار بخواهد تفضل می کند یعنی ما نماز و حج را به حسب ذات خودشان نگاه کنیم، حج افضل از نماز است چون احمز است، اما کسی که نماز را آورد، خدا زائد بر آن حقیقت تفضل می کند و آن روایتی که می گوید: ﴿صلاةٌ مفروضة خیرٌ من عشرین حجة﴾، از باب تفضل زائد بر آن ثواب است.
این راه هم بسیار خلاف ظاهر است؛ زیرا معنا ندارد یک ثوابی ذاتش دارد و یک تفضل زائد دارد و هیچ قرینه ای بر این وجود ندارد.
راه دوم: ﴿الحج فی ملةٍ غیر تلک الملة﴾؛ یعنی روایتی که می گوید: ﴿صلاةٌ مفروضة﴾ یعنی صلاة بر این امت بر 20 تا حجی که امم گذشته انجام دادند افضل است.[8]
این راه هم یک جمع صد در صد تبرّعی است. دیگر راه ها را خودتان مراجعه کنید.
دیدگاه برگزیده در جمع روایات
در اینجا باید به این نکته دقت داشت که وقتی روایات افضلیّت؛ چه در حج، چه در صلاة و سایر اعمال، را می بینیم، درمی یابیم گاهی افضلیت؛
1) از حیث ترتب الاثر است،
2) گاهی افضلیت از حیث ذات است،
3) گاهی افضلیت از حیث ثواب است،
4) گاهی افضلیت از حیث طولانی و عدم طولانی بودن زمان است،
4) گاهی افضلیّت از حیث اعطاء الهی است (اعطای نعمت ها) که به روایاتش اشاره می کنم.
در اینجا اصلاً نباید در ذهن شما خطور کند که امامعلیه السلام در «عشرین حجّه»، می خواهد بین واجب و مستحب مقایسه کند، اصلاً بین واجب و مستحب نباید «عشرین» گفت و اینها قابل مقایسه نیستند. در اینجا به برخی از روایات افضلیت اشاره اجمالی می کنم تا یک فضای ذهنی دیگری پیدا کنید و بعد این مسئله حج و صلاة هم حل می شود.
افضل بودن در روایات
روایت اول: (که در کتاب کافی است) راوی می گوید به امام صادقعلیه السلام عرض کردم: ﴿أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا لَا يَقْبَلُ اللَّهُ شَيْئاً إِلَّا بِهِ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَعْلَى الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً﴾[9]
. در این روایت، امامعلیه السلام افضل اعمال را ایمان به خداوند قرار داده است.
روایت دوم: باز در روایت دیگر امامعلیه السلام می فرماید: بعد از معرفت الله و معرفت الرسول، هیچ چیزی افضل از بُغض دنیا نیست.[10]
[11]
در اینجا افضل الاعمال را بعد از اینها در مرتبه ی سوم بغض الدنیا قرار داده است.
روایت سوم: امام سجادعلیه السلام درباره فضل قرآن می فرماید: ﴿أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ﴾، سائل می پرسد: حال مرتحل چیست؟ فرمود: ﴿فَتْحُ الْقُرْآنِ وَ خَتْمُهُ﴾؛ کسی که قرآن را باز کند و ختم کند، ﴿كُلَّمَا جَاءَ بِأَوَّلِهِ ارْتَحَلَ فِي آخِرِهِ﴾؛ وقتی شروع کرد، تمام کند (مراد در یک جلسه نیست، دوباره به همان اولش برنگردد بخواند). امامعلیه السلام در ادامه فرمود: پیامبر فرمود: ﴿مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَرَأَى أَنَّ رَجُلًا أُعْطِيَ أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِيَ فَقَدْ صَغَّرَ عَظِيماً وَ عَظَّمَ صَغِيراً﴾، یعنی در مقام اعطای نعم الهی، افضل نعمت ها، قرآن است.[12]
[13]

روایت چهارم: در بعضی روایات کتاب وسائل الشیعه باب «وجوب العبادات الخمس»، امام صادقعلیه السلام در جواب این سؤال که «أی الاعمال افضل»، فرمود بعد از معرفت خدا، هیچ چیزی معادل نماز نیست. بعد از معرفت و نماز، هیچ چیز معادل زکات نیست. بعد از معرفت خدا و نماز و زکات، هیچ چیزی معادل صوم نیست و بعد از اینها هم حج است.[14]
[15]
در اینجا صوم بر حج مقدم شده است.
روایت پنجم: از پیامبرصلی الله علیه و آله سؤال شد: ﴿ای الاعمال افضل؟﴾، حضرت فرمود: ﴿اطعام الطعام﴾.[16]
[17]

خلاصه آنکه؛ در اینجا، پنج روایت وجود دارد؛ یک روایت می گوید افضل الاعمال، «الصلاة لوقتها» است، یک روایت می گوید «معرفة الله» است، این روایت می گوید «بغض الدنیا» است. روایت دیگر می گوید «اطعام الطعام» است، یک روایت می گوید «اعطاء القرآن» است.
روایت ششم: در خبر معراج هست که خدای تبارک و تعالی به پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: ﴿لَيْسَ شَيْ ءٌ أَفْضَلَ عِنْدِي مِنَ التَّوَكُّلِ عَلَيَّ﴾[18]
[19]
، در این روایت توکل افضل شد.
روایت هفتم: در روایت دیگر، از رسول خداصلی الله علیه و آله پرسیدند: ﴿أی الاعمال افضل؟﴾، حضرت فرمود نماز؛ چون ناهی از فحشا و منکر است و بعد از نماز فرمود زکات، پاک کننده ی ذنوب است. بعد فرمود حج، کفاره است.[20]

در فرق بین «تمحیص الذنوب» و «کفارة الذنوب»، باید گفت که؛ هم زکات در نفی ذنوب دخالت و اثر دارد و هم حج، اما زکات ریشه ذنب را از بین می برد یعنی ممکن است یک کاری هم می کند که این شخص وقتی زکات می دهد و این مال زکوی را می خورد، دیگر دنبال گناه هم نمی رود و یک عنوان دفع الذنب را دارد، اما حج کفاره است یعنی اگر شخص گناهی کرده، عقابش را برمی دارد. بنابراین، افضلیت در این روایت، من حیث الاثر است.
روایت هشتم: در روایت دیگری، موسی بن عمرانعلیه السلام به خدای تبارک و تعالی عرض کرد افضل الاعمال چیست؟ خدا فرمود: ﴿حُبُّ الْأَطْفَالِ ﴾؛ اینکه اولادش را دوست داشته باشد، ﴿فَإِنَ فِطْرَتَهُمْ عَلَى تَوْحِيدِي﴾[21]
[22]
[23]
. گاهی اوقات در برخی از رسانه ها، حبّ اطفال را این گونه بیان نمی کنند که چون فطرت پاک دارند. اینکه فلاسفه ی ما در کتاب هایشان، نسبت به اطفال یک توجه خاصی می کنند، دیگران هم معنای خرابی برای آن می کنند، نمی فهمند که اینها روی فطرت پاک اینهاست. در روایات دیگر، هر کدام افضل را چیزی قرار داده؛ توحید، التسلیم، حسن الخلق.
جمع بندی و نتیجه بحث
راه جمع میان این روایات آن است که بگوئیم؛ 1) افضل در روایات، افضل مطلق نیست، 2) افضل در همه جا، از جهت ثواب هم نیست. به همین دلیل، روایتی که می گوید: ﴿افضل الاعمال احمزها﴾ افضل ثوابی را بیان می کند. ممکن است یک فعلی ثوابش از یک فعل دیگری بیشتر باشد، ولی آن فعل ذاتاً از این فعل افضل باشد. ممکن است یک واجبی مانند جواب سلام (که واجب است)، ذاتاً از یک مستحب و مستحباتی افضل است (زیرا «هذا واجبٌ»)، اما یک مستحباتی را شما انجام بدهید که ثوابش از این جواب سلام بالاتر باشد.
ما نباید افضلیّت من حیث الثواب را خلط کنیم همان گونه که صاحب جواهرقدس سره مرتکب شده است. اصلاً نباید افضل الاعمال احمزها را اینجا بیاوریم، آن مربوط به مسئله ی ثواب است و افضلیّتی که در باب حج و صلاة آمده، مربوط به ذات این عمل است و کاری به ثواب ندارد.
خلاصه آنکه؛ این روایات در مقام افضلیت مطلق نیست، افضلیت مطلق یعنی ذاتاً، ثواباً، اثراً به این معنا که بگوئیم نماز، ذاتاً ثواباً، اثراً، زماناً از همه ی عبادات افضل است. ما چنین روایتی نداریم و جمع بین این روایات این است که به همین عناوین حمل کنیم و بگوئیم در بعضی به حسب ذات و در بعضی به حسب زمان است، به حسب زمان حج افضل می شود و به حسب ذات، صلاة مفروضه افضل می شود و به حسب اثر شاید حج افضل باشد! آثاری که حج برای ما دارد (که هر جزء حجّ، «خرج من الذنوب» است؛ وقتی شخصی محرم می شود یا طواف می کند) «خرج من الذنوب» است، اما در نماز این گونه نیست که با گفتن تکبیرة الاحرام، بگوییم «خرج من جمیع ذنوبه»، در هیچ روایتی این را ندیدم یعنی ما ممکن است بگوئیم از حیث اثر که خروج از ذنوب است، حج افضل است.
بنابراین، باید تفکیک کنیم افضلیت من حیث الاثر، من حیث الذات، من حیث الثواب، من حیث الزمان را. اگر این کار را کردیم، دیگر مسئله روشن می شود. این افضلیت من حیث الاعطاء، آنجایی که می گوید مسئله قرآن افضل است؛ چون در میان نعم، هیچ نعمتی بالاتر از اعطاء القرآن به انسان نیست، این می شود افضل در میان همه نعم. یا اینکه می گوئید روزه فلان روز، افضل از 60 سال است، همه اینها را با همین بیان، ان شاء الله حل کنید.
 
واژگان کلیدی: افضلیت در روایات، جمع روایات، مرآة العقول، حدائق.
 

[1] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص221، ح2237.

[2] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص221، ح2236.

[3] وسائل الشيعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص112، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، ب41، ح5، ط آل البیت.

[4] الوافی، فیض کاشانی، ج12، ص241، ح11818.

[5] الحدائق الناضره فی أحكام العتره الطاهره، شیخ یوسف بحرانی، ج6، ص6.

[6] الحدائق الناضره فی أحكام العتره الطاهره، شیخ یوسف بحرانی، ج6، ص6.

[7] الحدائق الناضره فی أحكام العتره الطاهره، شیخ یوسف بحرانی، ج6، ص7.

[8] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، علامه مجلسی، ج15، ص8.

[9] کافی، شیخ کلینی، ج2، ص33، ح1، ط اسلامیه.

[10] کافی، شیخ کلینی، ج2، ص130، ح11، ط اسلامیه.

[11] وسائل الشيعه، شیح حر عاملی، ج16، ص8، ح20822، باب تحریم، باب61، ط آل البیت.

[12] کافی، شیخ کلینی، ج2، ص605، ط اسلامیه.

[13] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج6، ص186، باب استحباب کثره، باب11، ط آل البیت.

[14] الامالی، شیخ طوسی، ج1، ص694، ط دار الثقافه.

[15] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج1، ص27، أبواب مقدمة العبادات، ب1، ح34، ط آل البیت.

[16] المحاسن، احمد بن محمد بن خالد البرقی، ج2، ص387، ح5.

[17] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج24، ص289، أبواب آداب المائدة، ب26، ح9، ط آل البیت.

[18] إرشاد القلوب، حسن محمد دیلمی، ج1، ص373.

[19] مستدرك الوسائل، محدث نوری، ج11، ص220، ح12796.

[20] مستدرك الوسائل، محدث نوری، ج12، ص221، ح13934.

[21] المحاسن، احمد بن محمد بن خالد البرقی، ج1، ص293، ج453.

[22] بحار الانوار، علامه مجلسی، ج104، ص105، ح103، ط موسسه الوفاء.

[23] مستدرك الوسائل، محدث نوری، ج15، ص114، ح17695.