جلسه 1395/06/24

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
جلسه گذشته بیان شد که در بحث حج، آنچنان که صاحب حدائققدس سره بحث را شروع کرده، ما نیز بحث را شروع می کنیم. ایشان حدود 22 روایت را در فضیلت این بیت، مسجد، مواقف و مواقیت آورده که تقریباً ده عنوان از آن استخراج کردیم.[1]

اهمیت و فضیلت حجّ
قسمت دوم کلام صاحب حدائققدس سره، درباره فضیلت حج است. ایشان چند روایت را به عنوان فضیلت حج آورده است.
روایت اول: روایتی است که در کتاب کافی از سعد الاسکاف نقل می کند که می گوید: ﴿ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍعلیه السلام يَقُولُ إِنَّ الْحَاجَّ إِذَا أَخَذَ فِي جَهَازِهِ لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً فِي شَيْ ءٍ مِنْ جَهَازِهِ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ مَحَا عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئَاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجَاتٍ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ جَهَازِهِ مَتَى مَا فَرَغَ﴾؛ حاجی وقتی بارش را می بندد و می خواهد شروع کند، هر قدمی که برمی دارد خدا ده حسنه به او می دهد، ده سیئه را از او رفع می کند و ده درجه به او می دهد تا اینکه بارش را ببندد.
﴿فَإِذَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ لَمْ تَضَعْ خُفّاً وَ لَمْ تَرْفَعْهُ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّى يَقْضِيَ نُسُكَهُ فَإِذَا قَضَى نُسُكَهُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ﴾؛ وقتی این بارش را روی راحله گذاشت (﴿استقلّت﴾ یعنی راحله این بار را حمل کرد) دوباره مثل همان زمانی که مشغول بستنِ بار بودن، باز هر قدمی که این راحله بردارد، ده حسنه، محو ده سیئه و دادنِ ده درجه تا وقتی که نسکش را انجام داد خدا گناهانش را می بخشد.[2]
[3]

نکته اینجاست: ﴿وَ كَانَ ذَا الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمَ وَ صَفَرَ وَ شَهْرَ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ تُكْتَبُ لَهُ الْحَسَنَاتُ وَ لَا تُكْتَبُ عَلَيْهِ السَّيِّئَاتُ﴾؛ حاجی وقتی که از مکه برمی گردد، خداوند تمام ذی الحجه، محرم، صفر و ربیع الاول را برای او حسنات می نویسد و سیئاتش را نمی نویسد، ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ بِمُوجِبَةٍ﴾؛ از روایات دیگر استفاده می شود که مراد از ﴿بموجبةٍ﴾، گناه کبیره است یعنی خداوند گناهان صغیره اش را نمی نویسد و فقط حسنات را برای او می نویسد.
روایت دوم در فضیلت حجّ
شیخ طوسیقدس سره در تهذیب به سند صحیح از معاویة بن عمار از امام صادقعلیه السلام از پدرش از آباءشعلیهم السلام نقل می کند که امیرالمؤمنینعلیه السلام فرموده است: ﴿أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَقِيَهُ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي خَرَجْتُ أُرِيدُ الْحَجَّ فَفَاتَنِي وَ أَنَا رَجُلٌ مُمِيلٌ فَمُرْنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي مَالِي مَا أَبْلُغُ بِهِ مِثْلَ أَجْرِ الْحَاجِّ﴾؛ یک اعرابی خدمت پیامبرصلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد من از آن صحرا برخاستم که به حج بیایم، اما حجّ از من فوت شد و من خیلی میل به این کار دارم، یک دستوری به من بده که در اموالم کاری انجام بدهم که خدا اجر حاج را به من بدهد.
﴿فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله فَقَالَ انْظُرْ إِلَى أَبِي قُبَيْسٍ فَلَوْ أَنَّ أَبَا قُبَيْسٍ لَكَ ذَهَبَةٌ حَمْرَاءُ أَنْفَقْتَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا بَلَغْتَ مَا يَبْلُغُ الْحَاجُّ﴾؛ رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود به کوه ابوقبیس نگاه کن، اگر به اندازه این ابوقبیس برای تو طلای قرمز باشد و این طلا را در راه خدا انفاق کنی، خدا آنچه به حاجی می دهد به این کار تو نمی دهد.[4]
[5]
[6]

نکته: در زمانه ی ما هم گاهی اوقات بعضی می گویند اصلاً حج برویم یا پولمان را بدهیم برای جهیزیه، فقراء، گاهی اوقات شنیده شده بعضی از طلبه ها (که ضعف علمی هم دارند) می گویند مسلم این بهتر است شما همین کار را بکنید، در روایات حتی نسبت به حج مستحبی دارد: ﴿لا یعدله شیءٌ﴾؛ چیزی معادل آن نیست.
پیامبرصلی الله علیه و آله در ادامه این روایت می فرماید: ﴿ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْحَاجَّ إِذَا أَخَذَ فِي جَهَازِهِ لَمْ يَرْفَعْ شَيْئاً وَ لَمْ يَضَعْهُ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ مَحَا عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئَاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجَاتٍ فَإِذَا رَكِبَ بَعِيرَهُ لَمْ يَرْفَعْ خُفّاً وَ لَمْ يَضَعْهُ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ﴾؛ تا اینجا با روایت قبل تقریباً یکی است، عمده این است که می فرماید: ﴿فَإِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ﴾؛ اگر طواف به بیت کرد، از تمام گناهانش خارج می شود، ﴿فَإِذَا سَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ فَإِذَا وَقَفَ بِعَرَفَاتٍ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ فَإِذَا وَقَفَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ فَإِذَا رَمَى الْجِمَارَ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ قَالَ فَعَدَّ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله كَذَا وَ كَذَا مَوْقِفاً﴾؛ تمام مواقف را رسول خداصلی الله علیه و آله شمرد و فرمود: ﴿إِذَا وَقَفَهَا الْحَاجُّ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِه﴾، بعد به آن اعرابی فرمودند: ﴿ أَنَّى لَكَ أَنْ تَبْلُغَ مَا يَبْلُغُ الْحَاجُّ﴾؛ تو چطور می توانی به آنچه خدا به حاجی می دهد با انفاق مالت برسی؟ ﴿قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام وَ لَا تُكْتَبُ عَلَيْهِ الذُّنُوبُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ تُكْتَبُ لَهُ الْحَسَنَاتُ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ بِكَبِيرَةٍ﴾؛ٍ در روایت قبلی، ﴿بموجبةٍ﴾ آمده و در این روایت، ﴿بکبیرةٍ﴾ آمده است.
پرسش: سؤالی که در این روایت وجود دارد، آن است که در هر موقفی ﴿خرج من ذنوبه﴾ به چه معناست؟ حاجی اگر طواف کند، ﴿خرج من ذنوبه﴾، حاجی بعد از طواف سعی می کند، باز هم می فرماید: ﴿خرج من ذنوبه﴾؟
پاسخ: در پاسخ از این سؤال دو بیان داریم؛
بیان اول: مرحوم فیض در وافی می گوید چون ذنوب انواع و اقسامی دارد، در هر موقفی از یک نوع گناه خارج می شود و برای کلام خود نیز شاهد می آورد که روایت داریم انسان ذنوبی دارد که خدا نمی بخشد مگر اینکه آن شخص ادراک کند عرفه را، تا ادراک عرفه نکند خدا او را نمی بخشد.[7]

بیان دوم: صاحب حدائققدس سره بیان دیگری غیر از بیان مرحوم فیض دارد. ایشان پس از نقل کلام مرحوم فیض می گوید: ﴿من المحتمل قريبا بل لعله أقرب مما ذكرهقدس سره (شاید این اقرب از بیان مرحوم فیض باشد) ان الغرض من ذلك هو بيان فضل هذه المواقف و ان كل موقف منها مكفر للذنوب كملا بمعنى انه لو كان ذا ذنوب لكفرت به﴾؛ این بیان اهمیت هر موقفی است یعنی حضرت می فرماید هر موقفی هر گناهی را از بین می برد یعنی اگر این شخص دارای گناه باشد، در این موقف بخشیده می شود.
﴿لا حصول التكفير بالفعل لتحصل المنافاة بينها﴾؛ می فرماید اگر روایت را اینطور معنا کنیم که طواف کرد، بالفعل همه ذنوبش بخشیده می شود، سعی کرد همه ذنوبش بالفعل بخشیده می شود و اشکال این است که کدام ذنوب؟ دیگر ذنوبی ندارد. می گوید اگر ما این ﴿تکفیر الذنوب﴾ را حمل بر تکفیر بالفعل کنیم این منافات به وجود می آید؛ زیرا دیگر ذنوبی وجود ندارد چه چیز را می خواهد تکفیر کند؟ لذا می فرماید باید بگوئیم این تقدیری است یعنی اگر این آدم در این موقف تمام ذنوب را داشته باشد، این موقف قابلیت این را دارد که خدا او را می بخشد.[8]

خلاصه آنکه؛ مرحوم فیض حمل کرد بر اختلاف ذنوب یعنی طواف یک نوعی از گناهان را (مثل آن تعابیری که در دعای کمیل هم داریم ﴿اللهم اغفر لی الذنوب التی تغیر النعم، تحبس الدعا، تنزل البلاء﴾، حمل بر اختلاف ذنوب کرد) یعنی هر موقفی یک نوعی از گناهان را می بخشد. صاحب حدائققدس سره می گوید هر موقفی همه ی گناهان را می بخشد، ولی تکفیرش فعلی نیست، بلکه شأنی است یعنی این موقف قابلیت این را دارد که تمام گناهان را ببخشد.
در بیان مرحوم فیض شواهدی هم هست مخصوصاً این شاهد که ﴿إن من الذنوب لا یکفرها إلا الوقوف بعرفه﴾، این به همان تعابیری که در دعای کمیل است و عجیب این است که صاحب حدائققدس سره این شاهد را جواب نداده است. این شاهد را چطور می خواهید جواب بدهید؟ از طرف دیگر؛ ظاهر کلام رسول خدا از ﴿خرج من ذنوبه﴾ این است که ﴿من جمیع الذنوب﴾.
احتمال سومی که به ذهن می آید و آن اینکه اگر کسی بین طواف و بین سعی باز مرتکب گناه شده و همان کبیره را انجام داد (الآن هم اینطور نیست که اتفاق نیفتد، مخصوصاً در مسجد الحرام که زمینه ی برای گناه هم وجود دارد) یا بین سعی و عرفه، بین عرفه و مشعر، این گناهان بخشیده می شود (مثل این داستان که شنیدید در مشعر یک زن و شوهر جوانی که تازه ازدواج کرده بودند، بالأخره در شب در خود مشعر همبستر شده بودند، بعد سؤال می کردند که حالا باید چکار کنند؟ آیا حج شان باطل است یا نه؟ آیا کفاره اش شتر است یا خیر؟). بنابر این احتمال، بگوئید اگر بین اینها باز یک ذنبی واقع شد، آن موقف تمام گناهان را می بخشد.
نتیجه آنکه؛ حج این خصوصیت را دارد که هر موقفش تمام گناهان رامی بخشد. بعداً که می خواهیم ببینیم آیا حج افضل است یا صلاة؟ یک نماز تمام گناهان را، ولی با یک تکبیرة الاحرام تمام گناه ها بخشیده نمی شود، با یک رکعت نماز تمام گناهان بخشیده نمی شود، بعد از اینکه انسان نمازش تمام شد، این نماز مطهِر برای تمام ذنوب و مکفر ذنوب است.
روایات دیگر در فضیلت حجّ
روایت سوم؛ روایتی است از امام سجادعلیه السلام که فرمود: ﴿حُجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَبْدَانُكُمْ وَ تَتَّسِعْ أَرْزَاقُكُمْ وَ تُكْفَوْنَ مَئُونَاتِ عِيَالِكُمْ وَ قَالَ الْحَاجُّ مَغْفُورٌ لَهُ وَ مَوْجُوبٌ لَهُ الْجَنَّةُ وَ مُسْتَأْنَفٌ لَهُ الْعَمَلُ وَ مَحْفُوظٌ فِي أَهْلِهِ وَ مَالِهِ﴾[9]
[10]

روایت چهارم؛ جابر از امام باقرعلیه السلام نقل می کند که پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: ﴿الْحَاجُّ ثَلَاثَةٌ فَأَفْضَلُهُمْ نَصِيباً رَجُلٌ غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهُ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ وَقَاهُ اللَّهُ عَذَابَ الْقَبْرِ﴾؛ افضل حجاج آن است که ما تقدم و ما تأخرش را خدا می بخشد و خدا از عذاب قبر او را حفظ می کند، ﴿وَ أَمَّا الَّذِي يَلِيهِ فَرَجُلٌ غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهُ وَ يَسْتَأْنِفُ الْعَمَلَ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ﴾؛ در درجه بعد کسی است که خداوند گناهان گذشته او را می بخشد (اما نسبت به ما تأخر خدا نمی بخشد و برای آینده اش تضمینی و تأمینی نمی دهد) و اعمال خود را از سر می گیرد، ﴿وَ أَمَّا الَّذِي يَلِيهِ فَرَجُلٌ حُفِظَ فِي أَهْلِهِ وَ مَالِهِ﴾؛ سوم آن است که گناهانش هم بخشیده نمی شود و فقط ﴿حفظ فی اهله و ماله﴾.[11]
[12]

روایت دیگر (که سند آن، مرسله است) از امام صادقعلیه السلام وارد شده که می فرماید: ﴿لَمَّا حَجَّ مُوسَى (یکی از معجزات ائمهعلیهم السلام این است که إخبار از انبیاء گذشته مانند حضرت عیسی، حضرت داود، سلیمان و... می دهند) نَزَلَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ ع فَقَالَ لَهُ مُوسَى ع يَا جَبْرَئِيلُ مَا لِمَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ بِلَا نِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَ لَا نَفَقَةٍ طَيِّبَةٍ فَقَالَ لَا أَدْرِي حَتَّى أَرْجِعَ إِلَى رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ﴾؛ هنگامی که موسیعلیه السلام حج به جای آورد، جبرئیل نازل شد. موسی پرسید اگر کسی نیّت صادقه نداشته باشد و با مال حلال هم نیاید این حج را انجام بدهد، چه اجری دارد؟ جبرئیل گفت من نمی دانم باید برگردم خدمت پروردگار.
﴿فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا جَبْرَئِيلُ مَا قَالَ لَكَ مُوسَى وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَا قَالَ: قَالَ يَا رَبِّ قَالَ لِي مَا لِمَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ بِلَا نِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَ لَا نَفَقَةٍ طَيِّبَةٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ارْجِعْ إِلَيْهِ وَ قُلْ لَهُ أَهَبُ لَهُ حَقِّي وَ أُرْضِي عَلَيْهِ خَلْقِي﴾؛ این خیلی عجیب است، اگر انسان در حج نیّت خالصه ندارد، مال پاک هم نداشته و با مال غیر طیّب رفته، خداوند می فرماید اگر من حقوقی بر او دارم به او می بخشم. و مراد از این ﴿حقّی﴾ یعنی جمیع حقوق خودم را یا یک حق خاص مراد است و مراد از ﴿أرضی علیه خلقی﴾، آن است که کاری می کنم بندگانم از او راضی شوند یعنی اگر بندگان من هم یک حقی برایش داشته باشند، کاری می کنم که آنها هم از این بگذرند و راضی بشوند. این شخص زحمت کشیده و این همه طواف و سعی و... انجام داده است.
نکته: یکی از تفاوت های مباحث فقهی و اخلاقی در اینجا ظاهر می شود و آن اینکه؛ در مباحث اخلاقی اگر کسی اخلاص و نیت خالص نداشت، عملش هباءً منثوراً است، در فقه اینطور نیست، در فقه خدا می گوید من برای همین آدم که نیّت خالصه نداشته و با مال حلال هم نیامده، یک اجری قرار می دهم. این دیگر دست ما نیست و تعبد است. بنابراین، ما نمی توانیم بگوئیم هر آنچه در اخلاق هست، یکی یکی در فقه قرار بدهیم و بالعکس، اینها هر کدام جایگاه خودش را دارد. در فقه می گوئیم بدون نیّت خالصه هم اگر کسی انجام داد، شارع روی فضل و لطفی که دارد به او یک چیزی می دهد چه اشکالی دارد، ما می آئیم خدا را گاهی اوقات با خودمان مقایسه می کنیم، خدا در اجرش برای مردم و برای خلقش دو دو تا چهار تا نمی کند.
باز موسی گفت: ﴿مَا لِمَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَ نَفَقَةٍ طَيِّبَةٍ قَالَ فَرَجَعَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ قُلْ لَهُ أَجْعَلُهُ فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَى مَعَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقاً﴾؛ خداوند فرمود کسی که یک حج انجام بدهد، من او را در رفیق اعلی قرار می دهم با نبیین، صدیقین، شهدا و صالحین.[13]
[14]

این ها بخشی از روایات در باب فضیلت حجّ بود. در بحث بعدی می خواهیم این مطلب را مطرح کنیم که حج افضل است از جمیع عبادات (یعنی حتی من الصلاة و الصیام و الزکاة) یا اینکه حج از همه عبادات افضل است إلا الصلاة (که در بعضی روایات داریم که صلاة مفروضه و واجبه افضل از حج واجب است). در اینجا دو دسته روایات متعارض برخورد کردیم. من در کتاب ها گشتم ببینم کسی از این تعارض بحث کرده است یا خیر؟ جایی ندیدم.
 
واژگان کلیدی: حجّ، فضیلت حجّ، اقسام حاجی، ثواب حجّ.
 

[1] نکته: بعید نیست از آن روایتی که دلالت دارد که «اول بقعةً خرجت من الماء»، محل کعبه بوده، کروی بودن زمین را استفاده کنیم. متأخرین می گویند زمین یا کره است یا بیضوی شکل (و کره ی واقعی نیست)، بر خلاف هیئت قدیم که زمین را مسطح می دانستند و از این روایت می توان کروی بودن زمین را استفاده کرد؛ زیرا وقتی می گوئیم «اول بقعةً خرجت من الأرض» این قسمت کعبه است، خود دلیل بر این است که زمین مسطح نیست، اگر مسطح باشد که اول و دوم ندارد و همه اش به یک نحو باید از آب خارج شود و این خودش قرینه بر کروی بودن است.

[2] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص254، ط اسلامیه.

[3] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص96، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، ب38، ح8، ط آل البیت.

[4] تهذيب الاحکام، شیخ الطائفه، ج5، ص19، ح56.

[5] المقنعه، 61.

[6] وسائل الشیعه، ج11، ص113، ابواب استحباب اختیار الحج، باب42، ح14385، ط آل البیت.

[7] الوافی، فیض کاشانی، ج12، ص229.

[8] الحدائق الناضره فی أحكام العتره الطاهره، شیخ یوسف بحرانی، ج14، ص16.

[9] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص252، ح1، ط اسلامیه.

[10] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص9، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، ب1، ح7، ط آل البیت.

[11] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص262، ح42، ط اسلامیه.

[12] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص101، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، ب41، ح22، ط آل البیت.

[13] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص235، ح2287.

[14] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص144، ابواب وجوب کون نفقه، باب52، ح3، ط آل البیت.