جلسه 1395/06/23

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

موضوع : توضیحی درباره تفاوت کتاب حج با سایر ابواب فقهی
بحمدالله بحث بیع را (که نُه سال طول کشید و عمده بحث بیع تحریر الوسیله مرحوم امام بود) تمام کردیم. دو بحث از آن باقی مانده؛ یکی بحث ولایت فقیه است (که خود یک بحث مستقلی لازم دارد) و دوم هم بحث «بیع الوقف» است که چون یک مقدار طول کشیده بود و مناسب دیدیم که بحث دیگری که روایات مفصل داشته باشد را مورد بحث قرار بدهیم و اگر اکثریت نظرشان بر حج هست، از همین بحث حج شروع می کنیم.
کتاب الحج یکی از مباحث بسیار مهم و مورد ابتلاست و این اهمیت به چند جهت است؛
جهت اول: کتاب الحجّ، کتابی است که هم روایات فراوان دارد (یعنی کثیر الروایه است) شاید اگر وسائل الشیعه را ملاحظه کرده باشید، چهار جلد آن روایات مربوط به حج است، البته در بعضی از این مجلدات، روایات غیر حج هم آمده است، اما خود کتاب الحج کثیر الروایه است به طوری که زراره از امام باقرعلیه السلام یا امام صادقعلیه السلام نقل می کند که به حضرت عرض کردم من چهل سال است که مسائل حج را از شما می پرسم، اما ههنوز تمام نشده، این چیست که این قدر مسئله دارد؟! حضرت فرمود تو چه توقعی داری! بیتی که دو هزار سال قبل از آدم محل طواف بوده را بخواهی با 40 سال مسائلش را تمام کنی؟!
صاحب جواهرقدس سره می فرماید این سخن حضرت، دلالت بر این دارد که اصلاً علم به همه مسائل حج برای ما امکان پذیر نیست و این قدر مسائل دارد که نمی شود با 40 سال (و به تعبیر من 400 سال) انسان بتواند مسائل حج را فرا بگیرد. بنابراین، کتاب حج، کثیر الروایه است. در بحث های فقهی کتابی که روایات زیادی داشته باشد، برای تربیت بنیه فقهی طلبه ها از یک جهتی بهتر است (اگرچه کتاب البیع خودش متضمّن قواعد بسیار مهمی بود).
جهت دوم: این است که کتاب حجّ، کثیر الفروع است به طوری که هر سالی که حج واقع می شود، یک فروع جدیدی برای حج پیدا می شود که در سال های گذشته نبوده است. (خود ما در ایام حجّ که عهده دار بعثه مرحوم والدمان بودیم که حدود 14 سفر شد، هر سال یک مسائل جدیدی را در حج پیدا می کردیم که اصلاً در کتب فقهی حج و مناسک مطرح نشده بود).
جهت سوم: این است که کتاب الحج، فروعات مستحدثه هم دارد. فروعاتی نظیر بحث تعطیلی حج (که در این ایام مطرح است)، بحث تغییر مقام، بحث طواف از طبقات بالاتر، بحث قربانی در خارج منی و این بحث مهم که طبق قول مشهور محدوده طواف معین است، با این جمعیتی که هر سال اضافه می شود باید چکار کرد؟ آیا این محدوده ی طواف وسعت پیدا می کند یا خیر؟ حتی خود محدوده مواقف؛ موقف عرفات، موقف مشعر.
جهت چهارم: در قرآن کریم سوره ای به نام حج داریم که دو صفحه آیات مربوط به حج آمده که شاید در سایر فروع فقهیه، کمتر داشته باشیم که به این روشنی مسائلش بیان شده باشد، این یک اجماع است.
بیان صاحب حدائققدس سره در نقل روایات اهمیت بیت، حرم، کعبه و...
برای ورود به بحث، معمولاً فقها از اهمیت حج شروع می کنند، اما صاحب حدائق ابتدا 22 روایت در مورد اهمیت بیت، اهمیت کعبه، اهمیت حرم و مسجد الحرام نقل کرده که اینها هم روایات خوبی است که مناسب دیدم در شروع بحث به این روایات اشاره ای کرده و بعد از اتمام این بحث، اشاره ای به روایات اهمیت حج داشته باشیم و به بررسی این نکته مهم بپردازیم که آیا حج افضل است یا صلاة مفروضه و واجبه؟ بنابراین، پیش از بررسی معنای لغوی و اصطلاحی حج، به بررسی این دو بحث مهم می پردازیم که نکات مهمی در آن وجود دارد.
صاحب حدائق 22 روایت ذکر کرده که اگر بخواهیم عنوان گذاری کنیم، حدود ده عنوان می شود. عنوان ایشان این است: ﴿فی جملة من الاخبار الدالة علی جملة من الفوائد العظام المناسبة للمقام﴾[1]
، این عناوین بیشتر در مورد عنوان اول است یعنی بدو حدوث الکعبه (کعبه چطور به وجود آمد؟).
عنوان نخست؛ چگونگی به وجود آمدن کعبه
روایتی است از کافی از امام باقرعلیه السلام [2]
(که شیخ صدوققدس سره نیز در «من لایحضره الفقیه» آورده است). امام باقرعلیه السلام فرمود: ﴿لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَ الْأَرْضَ أَمَرَ الرِّيَاحَ فَضَرَبْنَ وَجْهَ الْمَاءِ﴾؛ خدابادها را فرمان داد و این بادها به متن آب ها زدند ﴿حَتَّى صَارَ مَوْجاً ثُمَّ أَزْبَدَ فَصَارَ زَبَداً وَاحِداً﴾؛ موجی از کف درست شد بعد یک زبد واحد و کف واحدی شد، ﴿فَجَمَعَهُ فِي مَوْضِعِ الْبَيْتِ ثُمَّ جَعَلَهُ جَبَلًا مِنْ زَبَدٍ﴾؛ یک کوهی از زبد شد، ﴿ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ﴾؛ بعد زمین از تحت او گسترش پیدا کرد، ﴿وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً ﴾[3]
[4]
[5]

بحثی که در اینجا مطرح است آنکه؛ آنهایی که در علم زمین شناسی وارد هستند، از این روایت می توانند استفاده کنند که اول جایی که از آب خارج شده و زمین از آنجا گسترش پیدا کرد، کعبه است. حال آیا می توانیم بگوئیم کعبه مرکز ثقل زمین است؟ نمی شود از این روایت استفاده کرد که کعبه، مرکز ثقل زمین باشد، بلکه کعبه اول جایی است که از زمین بیرون آمده، ولی به این معنا نیست که مرکز ثقل زمین است.
عنوان دوم؛ محدوده کعبه
روایتی است که سعید اعرج از امام صادقعلیه السلام نقل می کند:[6]
[7]
﴿إِنَّ قُرَيْشاً لَمَّا هَدَمُوا الْكَعْبَةَ وَجَدُوا فِي قَوَاعِدِهِ حَجَراً فِيهِ كِتَابٌ لَمْ يُحْسِنُوا قِرَاءَتَهُ﴾؛ قریش وقتی کعبه را خراب کرد، در پایه های کعبه یک سنگی بود، در این سنگ کاغذی بود که نتوانستند بخوانند. سراغ کسی رفتند که قدرت بر خواندن داشت. در آن کاغذ نوشته شده بود: ﴿أَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ حَرَّمْتُهَا يَوْمَ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ﴾؛ من خدا هستم صاحب مکه، این بکه و مکه را حرام کردم (یعنی مورد احترام قرار دادم و برایش حرم قرار دادم)، ﴿وَ وَضَعْتُهَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ (که همان صفا و مروه است) وَ حَفَفْتُهَا بِسَبْعَةِ أَمْلَاكٍ حَفّاً﴾؛ این زمین را به هفت ملک پیچیدم.
در اینجا نسخه های روایی مختلف است؛ در بعضی از نسخه ها به جای «حفّا»، «حنفاً» و به جای «حففتها»، «خففتها» دارد، اما صحیحش همین «حففتها بسبعة املاک حفا» است. یعنی چه؟ صاحب روضة المتقین مرحوم مجلسی اول در توضیح این عبارت می گوید: ﴿أی یحفظونها من الأشرار﴾ یعنی من طوری این را قرار دادم که اشرار نمی توانند اینجا را از بین ببرند و بعد می گوید: ﴿و هذه أیضاً من آیاتها مع کثرة المعاندین﴾.[8]
اما به نظر می رسد مراد این نیست، ما روایت دیگری داریم که آن روایت می گوید زمینِ کعبه یا زمینِ مسجد الحرام، از آن ارض سابعه عنوان کعبه را دارد.
از این رو، اینکه معروف شده ﴿مسجد من تُخوم الارض إلی عنان السماء﴾[9]
، اگرچه در کلمات فقها این را در همه مساجد می آورند، ولی از روایات استفاده می شود این اختصاص به مسجد الحرام دارد. به همین دلیل، بحثی پیش آمد که در طواف از طبقات بالای کعبه کردیم (یعنی طبقاتی که ارتفاعش بالاتر از ارتفاع کعبه است) که ما رساله ای نوشتیم. یادم هست که یک سالی که به حج مشرف شدیم، خبر دادند که امسال مسئولین مکه و مسجد الحرام گفتند این ویلچری ها از حیاط نمی توانند طواف کنند و جایی برایشان درست کرده بودند که باید از آنجا طواف کنند و رفته بودند آنجا را بررسی کرده بودند و گفتند 17 سانتیمتر از آن لبه ی کعبه بالاتر است. آن سال بحث واقع شد و استفتاء شد از مراجع بزرگوار من یادم هست که تقریباً همه احتیاط وجوبی کردند؛ چون مسئله جدیدی بود. حتی خود مرحوم والد ما احتیاط وجوبی کرد که اینها بروند از آن بالا طواف کنند، اما از پائین هم نایب بگیرند تا برایشان طواف کند.
این کار بسیار پرزحمتی بود و از آن طرف نایب در آن زمان پول زیادی می گرفت؛ یک نایب باید برای طواف عمره تمتعش باشد، در حجّش هم باز دو بار می خواهد طواف کند که آن هم مشکل دارد، طواف نساء و طواف حج. بعد که خودم روی این مسئله کار کردم و رساله ای را در این زمینه نوشتم و چیزی هم در این زمینه پیدا نکردم که کسی متعرض شده باشد (و یادم می آید برای سال بعد من این رساله را برای مرحوم والدمان آرام آرام می خواندم)، به این نتیجه رسیدم که این درست است و بعد نظر ایشان هم عوض شد یعنی قبلاً احتیاط کرده بودند، من یادم هست بعد از خواندن ما یکی از روحانیون کاروان خدمت ایشان رسیده بود و ایشان فرموده بود که همین که ایشان نوشته، ادله اش کافی است و کفایت می کند.
در آن رساله این روایت را ندیده بودم، این «حففتها بسبعة املاک»، به نظر من مراد از «سبعة املاک»، اشاره به همان «أرضون سبعه» دارد که کعبه از همان طبقه هفتم زمین (که «ارض السابعه» است)، آن طرفش هم «إلی السماء السابعه» دارد و لذا به خوبی استفاده کردیم اگر کسی ده متر زیر زمین برود در مسجد الحرام بخواهد طواف کند، مانعی ندارد همان طوری که اگر کسی نمازش را ده متر، بیست متر زیر کعبه ی موجود بخواند یا 50 متر بالای کعبه ی موجود بخواند، همان گونه که در باب صلاة می گوئیم اشکالی ندارد، در اینجا نیز می گوئیم اشکالی ندارد.
بنابراین، اگر یک وقتی حادثه ای اتفاق افتد و همه کعبه و مسجد الحرام را از بین ببرد، شارع مقدس از ابتدا مشخص کرده که محدوده اش بین الجبلین است و «حفّت بسبعة املاک». این روایت تحت عنوان دوم است.
عنوان سوم؛ اعلام کعبه
عنوان سوم در حدیث پنجم صاحب حدائق است. «احمد بن محمد» می گوید از امام کاظمعلیه السلام درباره حرم و اعلام حرم پرسیدم. ﴿فَقَالَ إِنَّ آدَمَعلیه السلام لَمَّا هَبَطَ عَلَى أَبِي قُبَيْسٍ شَكَا إِلَى رَبِّهِ الْوَحْشَةَ وَ أَنَّهُ لَا يَسْمَعُ مَا كَانَ يَسْمَعُ فِي الْجَنَّةِ﴾؛ وقتی آدم را از بهشت بیرون کردند و روی کوه ابوقبیس آمد، وحشت کرد و به خدا عرض کرد من اینجا آنچه را در بهشت می شنیدم را نمی شنوم، فَأَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ يَاقُوتَةً حَمْرَاءَ فَوَضَعَهَا فِي مَوْضِعِ الْبَيْتِ فَكَانَ يَطُوفُ بِهَا﴾؛ آدمعلیه السلام آن یاقوت را در همین موضع بیت قرار داد و چون این یاقوت از بهشت آمده بود، آدم طواف می کرد.
﴿فَكَانَ ضَوْؤُهَا يَبْلُغُ مَوْضِعَ الْأَعْلَامِ فَيُعَلِّمُ الْأَعْلَامَ عَلَى ضَوْئِهَا﴾، حرم از ناحیه غربی حدّش این قدر است، از ناحیه شرقی این است، آنهایی که مکه رفتند می دانند از هر طرفی برای حرم، یک اعلامی مشخص کردند که به اعتبار این بوده که از هر طرفی مقدار ضوء این یاقوت چقدر بوده؟ از این رو، چون در برخی از اطراف، ضوء یاقوت بیشتر بوده، دائره حرم در آنجا بیشتر است و در بعضی از اطراف مقدار ضوئش کمتر بوده و دایره اش کمتر شده است.[10]
[11]

عنوان چهارم؛ انهدام کعبه و ساخت مجدّد آن
روایت بعدی، روایت هفتمی است که صاحب حدائققدس سره نقل کرده که بعد از انهدام کعبه توسط قریش، چگونه آن را ساختند؟[12]
[13]
[14]

عنوان پنجم؛ اندازه کعبه
روایت بعدی روایت دوازدهمی است که صاحب حدائققدس سره نقل کرده است؛ از امام صادقعلیه السلام چنین نقل شده: ﴿كَانَتِ الْكَعْبَةُ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ع تِسْعَةَ أَذْرُعٍ وَ كَانَ لَهَا بَابَانِ (دو درب هم داشته) فَبَنَاهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَرَفَعَهَا ثَمَانِيَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً﴾؛ در زمان حضرت ابراهیمعلیه السلام ارتفاعش نُه ضراع بوده، عبدالله بن زبیر 18 ضراعش کرد، ﴿فَهَدَمَهَا الْحَجَّاجُ فَبَنَاهَا سَبْعَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً﴾؛ حجاج 27 ضراع کرد (یعنی 13 متر و نیم).[15]
[16]
یکی از بحث ها مستحدثه این است که آیا می توان ارتفاع کعبه را بالاتر برد یا خیر؟
عنوان ششم؛ تغییر مقام
روایت دیگر راجع به تغییر مقام است. از بحث هایی که الآن وجود دارد (و عربستان هم روی این کار می کند) این است که آیا می توان مقام ابراهیم را در جای دیگری قرار داد؟ آیا از لحاظ حکم تکلیفی جایز است یا خیر؟ و اگر شد، آن روایاتی که مشهور فقها بر اساس آن روایات می گویند طواف باید بین البیت و المقام باشد، حالا مقام هر چه تغییر کرد، باز هم «بین البیت و المقام» صدق می کند یا نه؟ «بین البیت و المقام» اشاره به همین مقدار یازده متر و خُرده ای است؟! این موضوعیت دارد.
این روایت ، چهاردهمین روایتی است که صاحب حدائققدس سره آورده (که می گوید این هم سند صحیح دارد و هم سند موثق)، زراره می گوید: ﴿قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍعلیه السلام قَدْ أَدْرَكْتَ الْحُسَيْنَعلیه السلام قَالَ نَعَمْ أَذْكُرُ وَ أَنَا مَعَهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ قَدْ دَخَلَ فِيهِ السَّيْلُ وَ النَّاسُ يَقُومُونَ عَلَى الْمَقَامِ يَخْرُجُ الْخَارِجُ يَقُولُ قَدْ ذَهَبَ بِهِ السَّيْلُ وَ يَخْرُجُ مِنْهُ الْخَارِجُ يَقُولُ قَدْ ذَهَبَ بِهِ السَّيْلُ وَ يَخْرُجُ مِنْهُ الْخَارِجُ فَيَقُولُ هُوَ مَكَانَهُ﴾؛ به امام باقرعلیه السلام عرض کردم شما جدتان امام حسینعلیه السلام را درک کردید؟ فرمودند بله، یادم می آید خدمت امام حسینعلیه السلام بودم که سیل داخل مسجد الحرام آمد (و آن جایی است که وقتی باران شدید می آید خودش مسیل است و سیل آنجا را می گیرد؛ چون در قسمت گودی قرار گرفته).[17]
بعد از سیل، مردم دو دسته شدند؛ یک دسته می گفتند مقام را سیل برد و دسته دیگر می گفتند سر جایش هست.
﴿فَقَالَ لِي يَا فُلَانُ مَا صَنَعَ هَؤُلَاءِ فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ يَخَافُونَ أَنْ يَكُونَ السَّيْلُ قَدْ ذَهَبَ بِالْمَقَامِ فَقَالَ نَادِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ جَعَلَهُ عَلَماً لَمْ يَكُنْ لِيَذْهَبَ بِهِ فَاسْتَقِرُّوا﴾؛ امام حسینعلیه السلام آن موقع به حضرت باقرعلیه السلام فرمودند چه شده است؟ حضرت عرض کردند مردم خوف دارند که سیل مقام را ببرد. امام حسینعلیه السلام فرمود ندا بده که خداوند این را عَلَم قرار داده و از جایش تغییر نمی کند[18]
و با این سیل خدا این مقام را تغییر نمی دهد.
﴿وَ كَانَ مَوْضِعُ الْمَقَامِ الَّذِي وَضَعَهُ إِبْرَاهِيمُ ع عِنْدَ جِدَارِ الْبَيْتِ﴾؛ مقام وقتی که ابراهیم آن را قرار داد در نزدیک دیوار بیت بود، ﴿فَلَمْ يَزَلْ هُنَاكَ حَتَّى حَوَّلَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ فِيهِ الْيَوْمَ﴾؛ تا اینکه جاهلیت آمدند مقام را اینجا قرار دادند، ﴿فَلَمَّا فَتَحَ النَّبِيُّصلی الله علیه و آله مَكَّةَ رَدَّهُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي وَضَعَهُ إِبْرَاهِيمُعلیه السلام﴾؛ هنگامی که پیامبرصلی الله علیه و آله مکه را فتح کرد، دوباره به همان محلی که ابراهیم رد کرده بود قرار داد. ﴿فَلَمْ يَزَلْ هُنَاكَ إِلَى أَنْ وَلِيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَسَأَلَ النَّاسَ مَنْ مِنْكُمْ يَعْرِفُ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ فِيهِ الْمَقَامُ﴾؛ عمر گفت چه کسی یادش هست که در زمان جاهلیت و قبل از فتح مکه مقام کجا بوده؟ ﴿ فَقَالَ رَجُلٌ أَنَا قَدْ كُنْتُ أَخَذْتُ مِقْدَارَهُ بِنِسْعٍ (طناب هایی که با آن ها بار می بستند) فَهُوَ عِنْدِي فَقَالَ ائْتِنِي بِهِ فَأَتَاهُ بِهِ فَقَاسَهُ ثُمَّ رَدَّهُ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ﴾؛ گفت بیاور آن را و من آوردم، بعد دو مرتبه به همان مکان برگرداند.[19]
[20]

عنوان هفتم؛ وجه تسمیه کعبه به «بیت العتیق»
روایت دیگر روایت شانزدهم است و از روایاتی است که به بحث های امروزه هم مرتبط است. سعید اعرج از امام صادقعلیه السلام نقل می کند: ﴿إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْبَيْتَ الْعَتِيقَ لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنَ الْغَرَقِ وَ أُعْتِقَ الْحَرَمُ مَعَهُ كُفَّ عَنْهُ الْمَاءُ﴾[21]
؛ وجه تسمیه بیت عتیق آن است که از غرق شدن آزاد شده و آب نمی تواند صدمه ای به این بیت بزند. البته این یک وجه تسمیه برای بیت العتیق است.
وجه تسمیه دیگر در روایات، آن است که ﴿بَيْتٌ حُرٌّ عَتِيقٌ مِنَ النَّاسِ لَمْ يَمْلِكْهُ أَحَدٌ﴾[22]
[23]
، این در فقه ما آمده که معنای «عتیق﴾، این است که هیچ کس مالک آنجا نیست. حکام سعودی (خزلهم الله و اینها مورد خزلان الهی هم قرار گرفتند و کفایت می کند در خزلان اینها همین بس که الآن تحت اراده ی کفار هستند، اگر می خواهند به یمن حمله کنند، آمریکا باید تدارک ببیند، خلبان های اسرائیلی و آمریکایی باید این کار را بکنند) نمی توانند مالک شوند، نه اینها بلکه هیچ کس نمی تواند مالک این بیت بشود، این بیت حرّی است. اینها یک اشاره اجمالی است و حتماً ببینید نکات خیلی خوبی در این روایت هست.
عنوان هشتم؛ علت سیاه شدن حجر الاسود
روایات بعدی درباره سیاهی حجر الاسود است و اینکه آیا حجر الاسود از ابتدا سیاه بوده یا اینکه بعداً سیاه شده و چرایی این سیاه شدن، در این دسته از روایات بیان شده است.[24]
[25]

عنوان نهم؛ زمان شروع طواف کعبه
دسته دیگری از روایات، درباره زمان شروع طواف بر این بیت است و اینکه از چه زمانی طواف بر این بیت آغاز شده است؟ صدوققدس سره از عبدالله بن سنان در سند صحیح و کلینیقدس سره از معاویة بن عمار از امام صادقعلیه السلام نقل می کند: ﴿لَمَّا أَفَاضَ آدَمُ مِنْ مِنًى تَلَقَّتْهُ الْمَلَائِكَةُ﴾؛ وقتی آدم از منی برگشت، ملائکه او را دیدند، ﴿ فَقَالُوا يَا آدَمُ بُرَّ حَجُّكَ﴾؛ ای آدم! حجّت قبول باشد، ﴿أَمَا إِنَّهُ قَدْ حَجَجْنَا هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَ أَنْ تَحُجَّهُ بِأَلْفَيْ عَامٍ﴾؛ آگاه باش که ما دو هزار سال قبل این بیت را طواف کردیم.[26]
[27]
[28]

عنوان دهم؛ پوشش روی کعبه
آخرین روایت درباره پارچه ای است که روی بیت است. شیخ صدوققدس سره نقل می کند[29]
[30]
از ابی بصیر از امام صادقعلیه السلام نقل می کند: ﴿ إِنَّ آدَمَ ع هُوَ الَّذِي بَنَى هَذَا الْبَيْتَ وَ وَضَعَ أَسَاسَهُ وَ أَوَّلُ مَنْ كَسَاهُ الشَّعْرَ وَ أَوَّلُ مَنْ حَجَّ إِلَيْهِ﴾؛ آدمعلیه السلام با شَعر، این بیت را پوشاند، ﴿ثُمَّ كَسَاهُ تُبَّعٌ بَعْدَ آدَمَعلیه السلام الْأَنْطَاعَ﴾؛ سپس قوم تبّع با چرم آن را پوشاندند، ﴿ثُمَّ كَسَاهُ إِبْرَاهِيمُ الْخَصَفَ﴾؛ پس از آن ابراهیمعلیه السلام با برگ درخت خرما آن را پوشاند، ﴿وَ أَوَّلُ مَنْ كَسَاهُ الثِّيَابَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَعلیهما السلام كَسَاهُ الْقَبَاطِيَّ﴾؛ اول کسی که این بیت را با پارچه پوشاند، سلیمان بن داود بود که با پارچه قبطی ها (که بهترین پارچه بود) آن را پوشاند.
کتاب حدائق را ببینید، ابتدا می خواهیم یک مقدار با فضیلت حج آشنا شویم و بعد می خواهیم این سؤال را مطرح کنیم که حج افضل است یا صلاة؟ پس از آن، ان شاء الله بحث معنای لغوی و اصطلاحی حج را آغاز می کنیم.
واژگان کلیدی: حج، بیت العتیق، اعلام کعبه، حجر الاسود، پوشش کعبه
 

[1] الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، الشيخ يوسف البحراني، ج14، ص3.

[2] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص241، ح2296.

[3] آل عمران/سوره3، آیه96.

[4] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص189، ط اسلامیه.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص241، أبواب كفارات الاستمتاع في الاحرام، ب18، ح11، ط آل البیت.

[6] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص225، ط اسلامیه.

[7] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج12، ص404، ابواب الإحرام، ب50، ح6، ط آل البیت.

[8] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص245.

[9] التنقيح في شرح العروة الوثقى، السيد أبوالقاسم الخوئي - الشيخ ميرزا علي الغروي، ج9، ص309.

[10] وسائل الشیعه، ج13، ص221، ابواب وجوه احترام، باب13، أبواب مقدمات الطواف وما يتبعها، ب13، ح1، ط آل البیت.

[11] تهذیب الاحکام، شیخ طائفه، ج5، ص448، ح1562.

[12] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص217، ط اسلامیه.

[13] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص247، ح2320.

[14] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص214، أبواب مقدمات الطواف وما يتبعها، ب11، ح11، ط آل البیت.

[15] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص207، ط اسلامیه.

[16] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص213، أبواب مقدمات الطواف وما يتبعها، ب11، ح7، ط آل البیت.

[17] خود ما هم یکی از سال ها بعد از اعمال منی شاید روز دوازدهم بود که به اعمال حج مشغول بودیم در سعی صفا و مروه، در کمتر از پنج دقیقه باران به قدری شدید آمد که من تا بالاتر از زانوهایم در آب بود! و به دنبال این بودیم راهی پیدا کنیم برای خروج از صفا و مروه. می دانید صفا و مروه روز یازدهم یکی از مقتل هاست یعنی به قدری جمعیت فشار می آورد که آدم احساس کشته شدن می کند.

[18] نکته: باید دید که این عبارت «لم یکن لیذهب به» یعنی اراده ی تکوینی خداوند بر این است که مقام تغییر نکند یا حضرت آن موقع دارند إخبار می دهند که اراده بالفعل خدا این است؟.

[19] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص223، ح2، ط اسلامیه.

[20] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص243، ح2308.

[21] المحاسن، ابو جعفر البرقی، ج2، ص336، ح113.

[22] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص189، ح6، ط اسلامیه.

[23] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص240، أبواب مقدمات الطواف وما يتبعها، ب18، ح9، ط آل البیت.

[24] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص191، ح2114.

[25] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، 318، ابواب الطواف، ب13، ح6، ط آل البیت.

[26] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص230، ح2275.

[27] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص9، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، ب1، ح6، ط آل البیت.

[28] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص194، ح4، ط اسلامیه.

[29] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص235، ح2286.

[30] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص208، أبواب مقدمات الطواف وما يتبعها، ب11، ح3، ط آل البیت.