جلسه 1401/09/30

بسم الله الرحمن الرحیم



روایات خاصّه ی قاعده ی قُرعة/تعارض یا نسبت استصحاب با قواعد چهارگانه /خاتمه ی استصحاب از تنبیهات



 
موضوع: خاتمه ی استصحاب از تنبیهات/تعارض یا نسبت استصحاب با قواعد چهارگانه /روایات خاصّه ی قاعده ی قُرعة
در جلسه ی قبل سه طائفه از طوائف شش گانه ی روايات خاصّه ی قاعده ی قُرعة را بيان نمودیم. در این جلسه به سه طائفه ی باقی مانده ی روايات این باب می پردازیم.
د) الإيصاء بعِتْق ثُلْث ممالكه: فردی وصیّت کرده به این که یک سوم ممالکش (غلامان یا کنیزانش) را آزاد کنند. فرضاً باید بین سه مملوک او یکی را به قیدقرعه آزاد می کنند به شرطی که واقع معیّنی نداشته باشد.
مثل این روایت: «سَأَلْت ابا جعفر (علیه السلام) عن الرّجُل يكون له المملوکون فيوصي بعِتق ثُلْثهم فقال (علیه السلام): كان عليٌّ يُسْهِم بينهما»[1]
.
ه) في اشتباه الحُرّ بالمملوک: در روایت آمده «ابوحنیفه با امام باقر یا امام صادق (علیهماالسلام) روبه رو شد . حضرت در این روایت صدد این است که به ابوحنیفه بفهماند تو از فقه آشنا نیستی! لذا به ابوحنیفه فرمود: فرض کنید سقفی پایین آمده و پدر و مادرها را کشته؛ ولی دو بچّه زنده مانده که یکی از آن بچه ها حُرّ و دیگری مملوک است. باید چه کار کرد؟ ابوحنیفه از باب قیاس گفت نصف هرکدام از آن دو بچّه را مملوک و نصف دیگر را مملوک قرار می دهیم! حضرت فرمود: این کاردرست نیست. در مورد این چنینی باید قرعه کشی کرد و به نام هرکسی قُرعة در آمد، او آزاد است و امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) همین کارکرد و دیگری را که قُرعة به نام او درنیامده بود با پول خودش آزاد کرد ».
در این مورد واقع معیّن موجود است؛ ولی ما نمی دانیم.
و) في میراث الخُنْثى المُشكل: «فرزندی که خنثی مشکله هست و پدر و مادرش مُرده است. ارث دختر به او بدهند یا ارث پسر؟ امیرالمؤمنین (علیه السلام) در اینجا قرعه کشی کرد».
همان طور که قبلاً هم عرض شد دقّت در این روایات این نکته را متوجّه ما می سازد که موارد این روایات یا متنازع یا متزاحم هستند. اگر واقع معیّن دارند، متنازعین هستند و اگر واقع معیّن ندارند، متزاحمین هستند.
فقط یک روایت شاذّ است که قُرعة در غير تنازع و غير تزاحم است و آن روایت که در مورد عمل جنسی چوپانی با گوسفند می باشد اين است: «أنّه سُئِل عن رَجُل نَظَرَ إلى راعٍ نزا على شاةٍ؟ قال (علیه السلام): إن عَرَفَها ذَبَحَها و أحرَقَها...»[2]
.
این روایت توجیه می شود به که این گلّه ی گوسفند احتمالاً فراوان بوده که سرمایه ی عظیمی بوده؛ لذا اگر بخواهد همه ی گوسفندان را ذبح کند نسبت به صاحب مال بسیار زیان آور خواهد بود؛ بنابراین امر دائر است بین ضرر صاحب مال و حلال کردن همه ی گوسفندان؛ لذا حضرت برای جلوگیری از مخالفت قطعیّة و جمع بین دو حقّ قُرعة را مطرح فرمود.
نکته ای در مورد روایت پانزدهم جلسات قبل: در این روایت آمده بود که امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) در جایی که کتاب (قرآن) و سنّت نبود قُرعة می کشید.
ما این روایت را قبول نداریم؛ زیرا در اینجا ایشان باید حُکم الله را بیان بفرمایند؛ لذا علاوه بر این که سند این روایت مشکل دارد، متن این روایت نیز برای ما مخدوش است.
برخی از مواردی که فقهاء در آن ها قُرعة را جاری کردند و همه ی آن ها در خصوص تنازع و تزاحم هستند:
الف) قسمت أعيان المُشتركة (تزاحم)
ب) تزاحم المُدّعيين عنودد القاضي
ج) قسمت اليالي بين الزّوجات
د) تداعي الرَّجُلين أو أكثر الوَلَد (تنازع)
مقام يا امر پنجم: عدم الورود التخصيص على القُرعة: بنابراين كلام شرح لُمْعة مبنى بر تخصيص اكثر در باب قُرعة و رجوع به عمل فقهاء، درست نيست.
مقام يا امر ششم: «هل القُرعة أمارةٌ أو اصلٌ»
نکته: اماره آن چیزی است که طریقت دارد؛ ولی اصل آن چیزی است که رفع تَحیُّر می کند.
از روایات استفاده می شود که قُرعة أمارة است و در ماجرای حضرت مریم و حضرت زکریّا و حضرت یونس (علیهم السلام) در قرآن کریم هم أمارة بودن قُرعة را تأیید می کند.
مقام یا امر هفتم: اگر قُرعة أمارة هست پس چرا استصحاب بر آن مقدّم است؟!
قُرعة در جایی أمارة است که همه ی درها به روی مکلّف بسته باشد و هیچ طریقی نباشد.
مقام يا امر هشتم: هل الإقراع وظيفةُ الوالي أو القاضي أو العامي؟
در این مسئله سه قول است:
الف) قُرعه وظیفه ی امام معصوم (علیه السلام) است.
اشکال به این قول: لازمه ی این قول این می شود که معصوم (علیه السلام) برای قرعة باید کاملاً در دسترس باشد درحالی که چنین نیست.
ب) قُرعه وظيفه ی امام معصوم (علیه السلام) یا نایب معصوم (علیه السلام) است.
ج) اگر در موردی است که واقع معیّنی دارد، باید امام یا نایب امام قرعه کشی کند؛ ولی اگر از قبیل مزاحمین است، فرد عامی هم می تواند قرعه کشی کند.
نظر نهایی ما این است که بهتر است هر موردی که نیاز به قاضی دارد به قاضی باید رجوع شود (مثل قَسَم دادن یا اقامه ي بيّنة در دعواء) ولی اگر مسئله نیازی به قاضی نباشد عامی هم می تواند قرعه کشی کند.
شاهد مثال ما:
۱. «عن أبي عبدالله (علیه السلام) إذا وَطَئ الرّجلان أو ثلاثة جاريةً في طُهرٍ واحد فدّعوه جميعاً أقْرَع الوالي بينهم...»[3]
.
البته این روایت در جایی است که زناء نبوده؛ بلکه جاهل به حُکم بوده و از قبیل وطي بالشُّبهه است.
۲. «في رجُل كان له عِدّة مماليک؟ فقال (علیه السلام): أيّكم عَلّمني آيةً مِن کتاب الله...»[4]
.
و روایات دیگر که به خاطر عدم تطویل مطلب آن ها را بیان نمی کنیم.

[1] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج19، ص236.

[2] تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشّريعة، الشيخ حرّ العاملي، ج17، ص169.

[3] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج21، ص117.

[4] الفروع من الكافي، الشيخ الكليني، ج6، ص197.