جلسه 1386/11/24

بسم الله الرحمن الرحیم



در جایی که مولا می داند شرط «مأور به» نیست،آیا می تواند امر کند یا نه؟ گفتیم: ثمره در جایی ظاهر می شود که مولا می داند که این آدم فردا ساعت8 صبح به مسافرت خواهد رفت، ولی خود این آدم (عبد) از سفر خود آگاه نیست، یا مولا می داند که این شخص فردا ظهر به وسیله ی تصادف خواهد مرد؛  آیا می تواند این آدم را  تکلیف به صوم کند یا نه؟ اگر گفتیم: می تواند تکلیف به صوم  بکند، حالا  اگر این آدمی جاهل که نمی داند فردا سفر خواهد کرد یا نه؛ زنده خواهد ماند یا نه؟ اگر روزه اش را در اول صبح بخورد اما نمی داند سفر خواهد کرد یا نه؛ یا نمی داند که  فردا ظهر خواهد مرد یانه؟ اگر بگوییم: تکلیف این فرد جایز است، این آدم هم قضا برگردنش است و هم کفاره. اما اگر بگوییم: این «تکلیف» جایز نیست، مولایی که می داند این شخص واجد شرط «مأمور به» نیست، تکلیف این جایز نیست فلذا اگر این آدم افطار کرد، نه قضا  برگردنش واجب است و نه کفاره. ما در بیان ثمره کلمه ی را جا انداخته بودیم، باید بگوییم: «مولا» می داند که شرط موجود نیست، اما خود عبد نمی داند؛ اگر بگوییم: تکلیفش جایز است، قضا و کفاره دارد. اگر بگوییم: تکلیفش جایز نیست،آنوقت نه قضا دارد و نه کفاره. می گویند: «ثمره» این است .

ما به ثمره اشکال کردیم و گفتیم: ملازمه بین این که بگوییم تکلیف جایز نیست و بین اینکه بگوییم، قضا و کفاره ندارد، نیست. چون ممکن است ما بگوییم: «تکلیف» جایز نیست، اما قضا و کفاره دارد. چرا؟ چون این «شخص» از سرنوشت خود آگاه نیست،یعنی نمی داند که یک ساعت بعد پیش از ظهر سفر خواهد کرد یانه، و یا هنگام ظهر خواهد مرد یانه و ...؟ چون آگاه نیست ولذا در خوردن این صوم مجوز می خواهد و چون مجوز نداشته است،پس هم قضاء بر او واجب است و هم کفاره.

 بنابراین؛ «لا ملازمة بین القول» به این که تکلیف جایز نیست، اما نمی توانیم بگوییم که قضا و کفاره ندارد، بلکه «تکلیف» جایز نیست، اما قضا و کفاره دارد، یا «لااقل» گناه کرده است. چرا؟ چون افطار در ماه رمضان مجوز می خواهد، این آدم دارای مجوز و مسوغ نبوده است، چون از سرنوشت خود آگاه نبود،یعنی نمی دانسته است که شرط«صوم» موجود نیست، خداوند می دانست، اما خود این «شخص» اگاه نبوده است .

الفصل السابع: هل الأوامر تتعلق بالطبایع او الافراد؟

قبل الخوض فی المقصود، نقدم اموراً :

الأمر الأول: فی أن النزاع لیس لفظیاً،بل النزاع حقیقی.

آیا نزاع در اینکه «اوامر» متعلق به طبایع است ویا متعلق  به افراد می باشد، یک نزاع حقیقی است یا یک نزاع لفظی می باشد؟ این «مسئله» یک نزاع لفظی نیست، تا اینکه در لفظ امر بحث کنیم که آیا لفظ «امر» مانند: «صلَّ» به طبیعت تعلق گرفته است و یا به افراد؟

پاسخ:ما می گوییم که بحث در لفظ امر نیست، بلکه بالاتر است،یعنی اگر «مولا» به جای «امر» جمله ی خبریه را به کار ببرد و بفرماید: «ولدی یصلی» ؛آقایان می گویند که جمله ی «ولدی یصلیِّ» جانشین «صلِّ یا ولدی» است، یا به جای جمله ی خبریه با دست خودش اشاره می کند که« اخرج» یعنی برو بیرون، اشاره می کند که این عمل را انجام بده؛ بحث در این است که آیا اراده ی مولا - چه این اراده به وسیله ی لفظ امر آشکار بشود و یا به وسیله ی جمله خبریه، و یا به وسیله ی اشاره.-   به طبیعت تعلق گرفته است یا به افراد«هل تعلقت بالطبیة أو بالأفراد»؟

بنابراین؛ این بحث یک بحث لبی است، نه بحث لفظی، یعنی بحث در دلالت «صلِّ» نیست، می خواهد« صلِّ» باشد، می خواهد جمله ی خبریه باشد، می خواهد اشاره ی با دست باشد، بحث در این است که «ما هو متعلق الأرادة»؟ آیا اراده ی مولا «تعلق بالطبیعة أو تعلق بالفرد»؟ آنچه که مرحوم میرزای قمی در قوانین از سکاکی نقل کرده  است که مصدر مجرد از «لام و تنوین» دلالت بر ذات طبیعت می کند،حالا این «جمله» چطور شاهد می شود که نزاع لفظی نیست، بلکه لبی و معنوی است؟

روشن است اگر «واقعاً» نزاع در لفظ باشد، نباید دیگر نزاع کنیم، چون اگر هیأت «اضرب» را براداریم، چه باقی  می ماند؟  «المصدر المجرد من اللام و التنوین»، اجماع هم داریم که مصدر مجرد از لام و تنوین دلالت بر طبیعت می کند،پس اگر «واقعاً» نزاع لفظی است، نباید نزاع کنند.چرا؟ چون همه اجماع دارند بر این که مصدر مجرد از لام و تنوین دلالت بر طبیعت می کند، دیگر جای نزاع در لفظ اضرب باقی نمی ماند که آیا دلالت بر طبیعت می کند یا دلالت بر فرد می کند، بلکه همه ی شما  باید بگویید که:«یتعلق بالطبیعة». چرا؟ چون اجماع دارید که مصدر مجرد از لام و تنوین «یدل علی الطبیعة»، لفظ «اضرب، و صل» از همین قبیل است.یعنی هیأت «صلِّ» را برداریم، چه چیز باقی می ماند؟ المصدر المجرد من اللام و التنوین؛ و شما گفتید که دلالت بر طبیعت می کند، پس معلوم می شود که نزاع در هیأت و ماده ی «اضرب و صلِّ» نیست؟ چون اگر نزاع در ماده وهیأت«إضرب و صلِّ» بود، نباید نزاع کنند. چرا نباید نزاع کنند؟ چون  همه اتفاق و اجماع دارند که مصدر مجرد از لام و تنوین دلالت بر طبیعت می کند (یدل علی الطبیعة) فلذا با این اتفاق نزاع معنی ندارد، پس معلوم می شود که دایره ی نزاع وسیع تر از امر، جمله ی خبریه و حتی اشاره تکوینی است .

الأمر الثانی: لیس النزاع مبنیاً علی المسئلتین الفلسفیین؛ این بحثی که اصولیون دارند، مبنی بر آن دو مسئله ی فلسفی نیست،آن دو مسئله ی فلسفی کدام است؟یک مسئله ی فلسفی این است که آیا «وجود» اصیل است یا ماهیت،«اصیل» یعنی منشأ اثر؟ بعضی ها گفته اند که این مسئله ی اصولی مبنی بر این مسئله فلسفی است،یعنی اگر قائل  شدیم که «اصیل» طبایع و ماهیات  است، قهراً باید بگوییم که:« الأوامر تتعلق بالطبائع».

اگر بگوییم: «الاصیل هو الوجود»، باید بگوییم که «الأوامر تتعلق بالأفراد».بنابراین؛ بعضی ها مبنی کرده اند این مسئله اصولی را به یک مسئله فلسفی .

بعضی گفته اند که این مسئله اصولی، مبنی بر یک مسئله فلسفی دوم است و آن مسئله ی فلسفی دوم این است که آیا  «طبیعت»در خارج  موجود است، یا «فرد» در خارج  موجود است؟ آیا طبیعی در خارج هست یا فرد در خارج هست؟ اگر بگویید: «طبیعت»در خارج موجود است، باید بگوییم: «الأوامر تتعلق بالأفراد». محقق اصفهانی در کتاب «نهایه الدرایه» این مسئله اصولی  را مبنی بر این دو مسئله فلسفی کرده است، ولی ما معتقدیم که این مسئله، هیچ ربطی به آن دو مسئله ی فلسفی ندارد. «فلسفه» می خواهد در اعیان خارجیه و در «کون»  بحث کند، هستی شناسی برای فلسفه موضوع است،آنگاه بحث میکند که آیا «وجود» اصیل است و یا ماهیت، سپس بحث میکند که آیا در خارج «طبیعت» موجود است یا «فرد» موجوداست؟ این بحث فلسفی است،اما اصولی ها کار به هستی شناسی ندارند، اصولی ها می گویند: اراده ی مولا به چه چیز تعلق گرفته است  وکدام چیز غرض مولا را تأمین می کند، آیا غرض مولا را طبیعت تأمین میکند؟ اگر غرض مولا را طبیعت تأمین می کند، پس «الأوامر تتعلق بالفرد». فلذا اصولی تابع اراده ی مولاست.

بنابراین؛ ما نباید بحث اصولی را که یک بحث عقلائی است، مربوط با یک بحث فلسفی کنیم .

الأمر الثالث: ما هو المراد من الطبیعة ؟ «طبیعت» دو اصطلاح دارد:الف) اصطلاح فلسفی؛در  فلسفه می گویند: «الطبیعة عبارة عن الماهیة إذا وجدت فی الخارج تکون احدی الأعیان» یعنی طبیعت آن ماهیتی است که اگر در خارج محقق شد،یکی از اعیان خواهد بود «تکون احدی الأعیان» و تحت یک مقوله ی واحده می شود،مانند: انسان، «انسان» طبیعیی است که «إذا تحقق فی الخارج یکون احدی الاعیان» و داخل است تحت یکی از مقولات عشره، یعنی «جوهر»؛ این طبیعت در این جا مردا نیست.

ب) مراد از «طبیعت» عنوان است،یعنی «عنوان» متعلق امر است،چه بسا که «طبیعت» طبیعت حقیقی نباشد، یک مرکب انتزاعی باشد، مانند: «صلات»، صلات در خارج مثل انسان نیست،چون انسان «واقعاً» یک حقیقت واحده است و داخل است تحت عنوان: الجوهر؛ «صلات» این طور نیست،یعنی صلات بعضش از مقوله ی فعل است، مانند: قرائت. بعض دیگرش ازقبیل: «جهر و اخفات» داخل است تحت مقوله ی کیف، رکوع و سجود هم داخل است تحت مقوله ی وضع.

به عبارت دیگر: «صلات» یک عنوان انتزاعی است که از مقولات مختلفه انتزاع شده است .

الأمر الرابع: ما هو المراد من الفرد؟ در تعریف فرد سه قول است:1) قول اول این است که مراد از «فرد» فرد خارجی است،هر تک تک از ما که در اینجا نشسته ایم یک فرد خارجی هستیم، «هکذا» زید بکر عمر و ...؛ نماز، نمازی که این آقا الآن می خواند، امر به این تعلق گرفته است، این فردی که در خارج محقق می شود، بگوییم: هل الأمر یتعلق بالطبائع، یعنی بالعناوین الکلیة، أویتعلق بالجزئیات الخارجیة؛ آیا «امر» روی طبایع کلی می رود، یا روی جزئیات خارجی؟ یک احتمال این است که «امر» روی فرد خارجی رفته است.

یلاحظ علیه : این احتمال را اصلاً وارد ذهن نکنید. چرا ؟ زیرا فرد خارجی ظرف عروض نیست، بلکه ظرف سقوط است،یعنی خارج به این معنای که شما می گویید، این ظرف عروض نیست،ولی بحث در جای است که امر روی چه چیز عارض می شود؟ «امر» روی فرد خارجی عارض نمی شود، چون فرد خارجی ظرف سقوط امر است،یعنی همین که «انسان» فرد را می آورد، امر ساقط می شود. بحث ما در ظرف سقوط نیست، بلکه بحث ما در ظرف عروض است، چون «خارج» ظرف عروض نیست ،بلکه ظرف سقوط است.به عبارت دیگر:اگر «امر» روی فرد خارجی برود، تحصیل و حاصل است؛ چون فرد خارجی است، دیگر چیزی که تحقق دارد، انسان آن را نمی طلبد، فلذا «اوامر» روی فرد خارجی تعلق نمی گیرد .

2) قول دوم این است که مراد از این «افراد» ضمائم کلی است، «طبیعت» یک ضمائم کلی نیز دارد،مرحوم صاحب«العروة الوثقی» یک بحث درباره ی ریا در ضمائم دارد، یعنی اگر کسی در ضمائم ریا کند،نه در اصل نمازش،یعنی در اصل نماز ریا نکند، ولی در جماعت خواندن ریا کار است، یا در مسجد خواندن ریا می کند، «ضمائم» کلی است، هر طبیعتی در خارج برای خود یک ضمائم کلی دارد، مثلاًً: همین صلاتی که عنوان است، یک ضمائمی دارد،مانند: صلات در مسجد، صلات در بیت، وضو با آب گرم، وضو با آب سرد. هر طبیعتی در خارج برای خود یک ضمائمی دارد.«ضمائم» یعنی اعراض. آیا متعلَّق «امر» ذات الطبیعة و ذات العنوان است یا علاوه بر «عنوان» ضمائم کلی هم متعلق امر است؟ البته ثمره اش بعداً می آید، مثلاً؛ کسی با آب گرم وضو می گیرد تا این که گرم بشود، آیا وضوی این آدم درست یا نه، یعنی این آدم در اصل «طبیعت» قصد قربت دارد، اما در «ضمائم» قصد قربت ندارد، «هل یتعلق الأمر بالطبائع الکلیة أو یتعلق بالطبائع مع الضمائم الکلیة» یعنی حتی ضمائم هم متعلق امر است، کدام یکی است؟ ظاهراً محل بحث و نزاع همین جا است که هل الأمر یتعلق بالطبیعة مع الضمائم التی لا تنفک عن الطبیعة، یک ضمائمی داریم که از طبیعت منفک نیست،یعنی هم این ضمائم کلی است و هم طبیعت کلی  است، آیا مولا که امر می کند، فقط به طبیعت امر میکند؛ یا علاوه بر «طبیعت» بر مشخصات کلی و ضمائم هم امر  کرده است؟

3)  قول سوم، قول حضرت امام(ره) است، ایشان می فرماید: مراد از «فرد» نه اولی است، و نه دومی. می فرماید: بحث در این است که همان را که در وضع عام و موضوع له خاص خواندیم که: گروهی معتقدند وضع عام و موضوع له خاص است. چطور؟ گفته اند: «مولا» یک عینک وسیعی به چشم می زند به نام حیوان ناطق، با این «حیوان ناطق» افراد را در خارج می بیند و می گوید: من کلمه ی انسان را وضع کردم بر افراد حیوان ناطق، «لفظ» انسان است،«ملحوظ» حیوان ناطق است، ولی در این آیینه ی حیوان ناطق، افراد را اجمالاً می بیند و لذا می گویند: وضع عام است. چرا عام است ؟ لأن الملحوظ عام و الموضوع له خاص، چون «موضوع له» افراد است، حضرت امام(ره) می فرماید: نزاع در این است آیا بعث روی طبیعت رفته است یا بعث روی آن افرادی رفته است  که «مولا » اجمالاً آن افراد را در آیینه ی صلات دیده است،یعنی همین که صلات را تصور کرده، افراد را هم اجمالاً تصور کرده است و امر بر آن افراد کرده است.  ایشان این جور تفسیر کرده است .