جلسه 1405/07/29

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات اهل روایت و اهل درایت و رعایت - پاداش حفظ چهل حدیث و منظور از حفظ حدیث/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
0.1- ۱- مرور مطالب گذشته و وجه تسمیه باب النوادر
0.2- بررسی سندی و مبانی حجیت حدیث ششم
0.3- شرح فقرات حدیث ششم: تفاوت راوی و راعی
0.3.1- ۱- کثرت راویان و قلت رعایت کنندگان کتاب
0.3.2- غفلت از آیات به واسطه حدیث
0.3.3- تقدم درایت بر رعایت و حجیت مضمون و تواتر
0.4- ۴- تقابل رویکرد علما و جهال در مواجهه با وحی
0.4.1- ۴.۱- همّت علما بر رعایت معنا و وصول به حقیقت آیه
0.4.2- ۴.جمود جهال بر حفظ الفاظ
0.5- ۵- مبانی زبان شناختی و هرمنوتیک فهم متون دینی
0.5.1- ۵.۱- واژه شناسی به عنوان گام نخست معناشناسی
0.5.2- ۵.پل بودن الفاظ و توقف ناپذیری در معانی
0.5.3- ۵.حجیت ظاهر الفاظ و اصالت لغت بدوی
0.6- ۶- راعی حیات و راعی هلاکت
0.6.1- ۶.۱- آسیب شناسی تاریخی و انحصار روش تفسیری
0.6.2- ۶.ضرورت اهتمام به برنامه ریزی قرآنی در حوزه ها
0.6.3- ۶.خاطره
0.7- ۷- حقیقت قرائت واحده و تجلی وحیانی در قرائات
0.8- ۸- جدایی دو راعی و تمایز گروه ها
0.9- شرح حدیث هفتم: فضیلت حفظ چهل حدیث
0.9.1- ۱- بررسی سندی و وجوه اعتبار حدیث
0.9.2- برانگیخته شدن به عنوان عالم فقیه
0.10- ۱۰- توصیه به سنت اربعین نویسی و شیوه علمی آن
0.10.1- ۱۰.۱- مراتب چهارگانه حفظ



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات اهل روایت و اهل درایت و رعایت - پاداش حفظ چهل حدیث و منظور از حفظ حدیث
 
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِنَّ رُوَاةَ الْكِتَابِ كَثِيرٌ وَ إِنَّ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ وَ كَمْ مِنْ مُسْتَنْصِحٍ لِلْحَدِيثِ مُسْتَغِشٍّ لِلْكِتَابِ فَالْعُلَمَاءُ يَحْزُنُهُمْ تَرْكُ الرِّعَايَةِ وَ الْجُهَّالُ يَحْزُنُهُمْ حِفْظُ الرِّوَايَةِ فَرَاعٍ يَرْعَى حَيَاتَهُ وَ رَاعٍ يَرْعَى هَلَكَتَهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ اخْتَلَفَ الرَّاعِيَانِ وَ تَغَايَرَ الْفَرِيقَانِ».[1]

0.1- ۱- مرور مطالب گذشته و وجه تسمیه باب النوادر
در حدیث ششم کتاب فضل العلم کافی شریف، در باب نوادر بودیم. قبلاً هم توضیح داده بودیم که نوادر را از دو جهت «نوادر» می گویند:
جهت اول: معمولاً احادیثی است که یک مقداری شاید بین مردم غربت داشته باشد؛ یعنی یا کم شنیده شده یا کم گفته شده است، که به آن نوادر می گویند.
جهت دوم: به خاطر این است که در آن، مسائل سنگینی قرار دارد که هر کس به آن نمی رسد؛ مثل «غریب الاحادیث» است. این کتاب هایی که راجع به «غریب الحدیث» نوشته شده است را با دقت ملاحظه بفرمایید.
حضرت علامه حسن زاده (قدّس الله نفسه الزکیة) می فرمودند: «برعکس اینکه گاهی وقت ها می گویند «النادر کالمعدوم»، گاهی وقت ها «النادر» به این جهتی که عرض کردیم، «عین الوجود و الموجود» می شود». ماشاءالله به این حکیم بزرگوار! و همین طوری است. ما هم به این نتیجه رسیده ایم که گاهی وقت ها روایات و احادیث نادر، اصلاً حقیقتی را از حقایق وجودی بیان می کنند که فهمش برای دیگران به طور شاید و باید میسر نیست.
0.2- بررسی سندی و مبانی حجیت حدیث ششم
حدیث ششم به سند جناب علی بن ابراهیم، عن ابیه (جناب ابراهیم)، عن محمد بن یحیی، عن طلحة بن زید روایت شده است. این حدیث، قابل اعتناست. ما قائل به این نظر که به تمام روایات کافی فتوا بدهیم نیستیم، اما در مسائل اخلاقی، از باب اینکه به اخبار «مَن بلغ» و «اِذا بلغ» رفتار کنیم و بر مبنای تسامح در ادله سنن، می توانیم به آن ها عمل کنیم؛ به خصوص اگر در روایات دیگرِ مستند، نمونه داشته باشد.
0.3- شرح فقرات حدیث ششم: تفاوت راوی و راعی
0.3.1- ۱- کثرت راویان و قلت رعایت کنندگان کتاب
«قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ يَقُولُ: إِنَّ رُوَاةَ الْکِتَابِ کَثِیرٌ وَ إِنَّ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ». «الکتاب» در اینجا یعنی قرآن؛ رواة قرآن زیاد است، اما رعاة آن اندک است. «راعی» کسی است که رعایت کننده آداب و رسوم، فهم، لغات و واژه هاست و به عبارت بهتر، از تمام جهات آداب تفسیر و آداب آیات الهی را رعایت می کند. راوی همان است که آیه یا روایت را می خواند؛[2]
اما راعی آن است که تدبر هم دارد و این ها را با حساب و کتاب تحلیل می کند.[3]

0.3.2- غفلت از آیات به واسطه حدیث
«وَ کَمْ مِنْ مُسْتَنْصِحٍ لِلْحَدِیثِ مُسْتَغِشٍّ لِلْکِتَابِ»؛ چه بسا کسی که حدیثی را در مقام نصیحت، نُصح و بیان می آورد، اما آیاتی از آیات الهی را پوشش قرار بدهد. در اصول بحثی داریم که باید روایت و حدیث را بر آیات عرضه کنیم. اگر احیاناً روزی حدیثی نقل شد، اما با مصادیق، مفاهیم و ظاهر آیه منافات داشت، حدیث دستور دارد: «فاضربوه علی الجدار».[4]
این یک اصل اساسی است. این حدیث شریف هم همین را مطرح می کند که چه بسا کسانی که آیات را می خوانند، اما خدای نخواسته «رُبَّ تَالِ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ یَلْعَنُهُ»[5]
. و چه بسا کسانی که می خوانند و رعایت می کنند، اما این رعاة قلیل هستند. چه بسا کسانی که حدیث را می خوانند، اما از آیات الهی غفلت دارند؛ یعنی آن ها به عبارت بهتر، راویِ حدیث هستند، نه اینکه راعی و رعایت کننده حدیث باشند.
0.3.3- تقدم درایت بر رعایت و حجیت مضمون و تواتر
«الرِّوَایَةُ لِلرِّعَایَةِ» است؛ ما روایت را برای رعایت و درایت به کار می بریم؛ برای همین، درایتِ حدیث مقدم بر روایت حدیث است. در درایت حدیث هم گاهی وقت ها بحث می شود که آیا مضمون حجت است یا نیست؟ قطعاً مضمون حجت است. حتی در بحث تواتر که می گوییم اگر حدیثی به استفاضه و تواتر برسد حجت است، ما تواتر را اعم از تواتر لفظی و تواتر معنوی می دانیم.
0.4- ۴- تقابل رویکرد علما و جهال در مواجهه با وحی
0.4.1- ۴.۱- همّت علما بر رعایت معنا و وصول به حقیقت آیه
«فَالْعُلَمَاءُ یَحْزُنُهُمْ تَرْکُ الرِّعَایَةِ»؛ مَیزِ علما به این است که آنچه آن ها را اندوهناک می کند، ترک رعایت، تفکر و تدبر است. عالم همیشه در فکر این است که ببیند حدیث و آیه چه می گوید، چه بیانی و چه القائاتی دارد؛ نه اینکه چه لفظ و الفاظی دارد! اگر الفاظ را هم لازم دارد، برای مفهوم و معانی لازم دارد؛ و اگر مفهوم و معانی را لازم دارد، برای این است که به حقیقت و درون آیه برسد. علما اهل رعایت هستند نه اهل روایت؛ و اگر اهل روایتند، برای رعایت است.
0.4.2- ۴.جمود جهال بر حفظ الفاظ
«وَ الْجُهَّالُ یَحْزُنُهُمْ حِفْظُ الرِّوَایَةِ»؛ اما کسانی که جاهل هستند، غمشان این است که چگونه الفاظ را حفظ کنند. آن ها در فکر حفظ الفاظند، اما علما در فکر حفظ معانی هستند؛ و معانی، گام دوم فهم و تفقّه است.
0.5- ۵- مبانی زبان شناختی و هرمنوتیک فهم متون دینی
0.5.1- ۵.۱- واژه شناسی به عنوان گام نخست معناشناسی
این بحث که امروزی ها هم به آن می پردازند، بحث هرمنوتیک است. اینکه در قرائت های دینی، قرائت ما چقدر حجت است؟ همین روایت پاسخ می دهد که ما موظف به تدبر در لغات هستیم و واژه شناسی را باید داشته باشیم. همان طور که در جلسه تفسیر عرض کردم، ماده «حضر» در مقابل ماده «بدو» است (حَضَری در مقابل بَدَوی؛ یعنی شهرنشینی در مقابل روستانشینی و بادیه نشینی). ما مأمور به حفظ الفاظ هستیم، اما نباید در الفاظ بمانیم؛ مگر اینکه موضوع بحث و علم ما اصلاً واژه شناسی باشد (مانند نگارش کتاب لغت یا بررسی اصطلاحات علوم). واژه شناسی گام اول معناشناسی است.
0.5.2- ۵.پل بودن الفاظ و توقف ناپذیری در معانی
ما در الفاظ و واژه نباید بمانیم. مثل یک پل است؛ اهل تأمل می گویند هیچ موقع در پل نمی شود و نباید توقف کرد؛ چون پل برای گذر است: «الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ وَ لَا دَارُ مَقَرٍّ».[6]
ما الفاظ را برای معانی لازم داریم: «زِیَادَةُ الْمَعَانِی تَدُلُّ عَلَى زِیَادَةِ الْمَبَانِی»؛ اما در معانی هم نباید توقف کنیم، زیرا معنا را هم برای رسیدن به حقیقتی بالاتر می خواهیم.
0.5.3- ۵.حجیت ظاهر الفاظ و اصالت لغت بدوی
آیا از ظاهر الفاظ می توان استدلال کرد؟ تا حدودی بله؛ از خود الفاظ استفاده می کنیم و اشکالی ندارد. برای همین، ما ظاهر الفاظ را حجت می دانیم، عرف ها را متغیر می دانیم و اصالت لغت عربی را هم به بدوی بودن می دانیم؛ زیرا برعکس اکنون که واژه ها در شهرها زیاد شده، در زمان قدیم واژه ها در روستاها و صحراها غنی و اصیل بود؛ مانند آیه شریفه ﴿وَفَاكِهَةً وَأَبًّا﴾[7]
که بعضی از خلفا در بیان معنای «أبّ» ماندند؛ وقتی محضر حضرت سرّ الانبیاء و المرسلین رسیدند و در مورد معنای «أبّ» سؤال کردند، حضرت فرمودند: «در فلان روستا و فلان جا، «أبّ» به این معناست و قسمتی از میوه ها یا روییدنی های مخصوص است».[8]
بنابراین، گاهی اوقات باید واژه شناسی را داشته باشیم، اما نباید در آن بمانیم؛ همان طور که در معانی هم نباید بمانیم. لفظ را برای معنا، معنا را برای مصادیق و مصادیق را برای حقایق لازم داریم؛ آنچه به کار ما می رسد حقایق است. در شرح اسماء هم گفتیم: گاهی «اسمُ اسمِ الاسم»، گاهی «اسمُ الاسم» و گاهی «اسم» است و باید میان این سه مرحله فرق گذاشت. کسانی که راعی کتابند، از الفاظ عبور کرده و به معانی و حقایق رسیده اند. حفظ روایت به خودیِ خود خوب است، اما حفظ روایت مقدمه برای حفظی دیگر است. حفظِ به لحاظ لفظی فضیلت است، اما فضیلت تام ندارد.
0.6- ۶- راعی حیات و راعی هلاکت
«فَرَاعٍ یَرْعَى حَیَاتَهُ وَ رَاعٍ یَرْعَى هَلَکَتَهُ»؛ تعبیر بسیار مهمی است. یک راعی رعایت حیات، زندگانی و ابدیتش را می کند؛ یعنی آنکه راعیِ حقیقی آداب کتاب است. حیات جاودان آن است که دنیا را در آخرت ببیند. راعی دیگر به دنبال هلاک، غیر جاودانگی و حفظ ظاهری است: ﴿کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾[9]
. حیات غیرجاودان آن است که نگاهش به دنیا و دنیا و دنیا باشد. نباید صرفاً در روایت خُرد و متوقف شد؛ روایت زمانی ارزش دارد که رعایت الکتاب همراه آن باشد. قرآن را باید صحیح خواند، صحیح دانست و صحیح فهمید، اما قرآن تنها برای صرفِ صحیح خواندن نیست. مقام معظم رهبری شهید (رضوان الله تعالی علیه) در دیدار ماه رمضان با قراء می فرمودند: «خوب حفظ کنید، تا به واسطه ی آن، خوب به فکر و تدبر در آیات برسید».
0.6.1- ۶.۱- آسیب شناسی تاریخی و انحصار روش تفسیری
در سنجش معیار، اصل بودن با کتاب است. تحلیلی دقیق و متأسفانه تلخ وجود دارد که بارها عرض کرده ایم؛ جفایی از جانب عامه به کتاب و قرآن شد که قرآن را گرفتند و سنت و عترت را رها کردند. و پناه بر خدا جفایی از بعضی خواص شد که سنت را گرفتند و متأسفانه کتاب را رها کردند! در حالی که مطلب حق آن است که این دو، یعنی رعایت و روایت، دست به دست هم دهند. آیات قرآن دو راه تفسیریِ حصری بیشتر ندارد؛ یکی بیان و تفسیر آیات به خود آیات (که در روش تفسیری بر آن اصرار داریم)؛ و دیگری تفسیر آیات به روایات. روایت حقیقی هم برگشتش به قرآن است. برای استخراج «نظریه اسلام» باید تمام آیات و روایات، تقابل، تعاند و تزاحم آنها دیده شود، متفرقات کنار گذاشته شود تا نظریه اسلام به دست آید.
0.6.2- ۶.ضرورت اهتمام به برنامه ریزی قرآنی در حوزه ها
گاهی آسیبی در حوزه ها وجود دارد که به مدیران برنامه ریز هم تذکر داده ایم که برای قرآن برنامه ریزی کنند. اهل سنت یکی از برنامه ریزی های خوبشان این است که طلبه هایشان معمولاً حافظ قرآنند و در برخی مساجد، تا امام جماعت حافظ قرآن نباشد، نمی تواند اقامه جماعت کند. در صلاة تراویح در یک ماه رمضان یک ختم قرآن را از حفظ می خوانند؛ این بد نیست، اما اگر به حفظ تنها بپردازند و در آن بمانند بد است؛ اشکال برادران اهل سنت این است که در حفظِ تنها مانده اند.
0.6.3- ۶.خاطره
مکه مشرف بودیم؛ با دوستان ایرانی طواف کرده، روبروی ناودان نشسته بودیم و با یکدیگر درباره آیات الهی صحبت می کردیم. مأموران امر به معروف و نهی از منکر (شرطه) آمدند؛ دو سه نفر بودند. رو کردند به ما و گفتند: قرآن شما با قرآن ما فرق می کند! گفتیم: نه، قرآن ما با قرآن شما فرقی ندارد، همین قرآن شما را داریم می خوانیم اما یک چیز آن فرق می کند! گفتند: چه چیز آن فرق می کند؟ گفتم: اینکه ما این قرآن را می خوانیم، اما گاهی وقت ها به چیزهایی می رسیم که شاید شما نرسیده باشید؛ گفتند: هذا ادعاءٌ مهم! گفتم: دیگر ما را وادار به ادعا کردید! الان شما هم قرآن را بردارید و آیه ای بخوانید؛ ما یک ساعت و نیم است با این رفقایمان اینجا هستیم، شما بگویید یک ساعت قبل از اینکه به اینجا بیاییم چه کار می کردیم؟ اما ما بحمد الله همین قرآن شما را می خوانیم و می گوییم. دوباره گفتند این خیلی ادعای مهمی است. قرآن هایی که روی سکوها می گذارند، یکی از همان ها را برداشتم و باز کردم. گفتم: شما سه نفر یک ساعت قبل در یک جلسه درسی بودید که فلان مسئله فقهی تان مطرح شد و بحث تا اینجا رسید! یکی به دیگری نگاه کرد! یکدفعه دیدیم گوشی خود را درآورد و دارد مخابره می کند که بیایید این ها را پیدا کردیم! دوستان ما گفتند: حاج آقا، برای طواف برویم. گفتیم: فی امان الله!
غرض اینکه لفظ، رعایت، درایت و روایت با هم پیوند دارند.
0.7- ۷- حقیقت قرائت واحده و تجلی وحیانی در قرائات
تمام قرائت های ما به یک «قرائت واحده» منتهی می شود و آن قرائت وحیانی است؛ آن چیزی که «ما نزل من الله» است یکی است و تعدد ندارد. قرائت های مختلف، جلوات آن وحی واحد است. روایت متعدد است، اما درایت و حقیقت واحد است. امام فرمودند اگر قرائتی به شهرت رسید حجت است و در نماز می توان خواند، مانند قرائت «مالک» و «مَلِک». در رسم الخط های قرآن، «مالک» و «ملک» هر دو یکسان نوشته می شد. یا مانند «آل یاسین» و «إل یاسین». بنابراین، باید بین کتابت، قرائت، تلاوت، رعایت، درایت و روایت تفکیک قائل شد. در ساختار معنا نیز اگر الفاظ تغییر کند، باید دید این تغییر معنوی از کجاست؛ لذا موضوع شناسی که بیان مصداق معانی است حرف اول را می زند، و معانی، برداشت های الفاظ است.
0.8- ۸- جدایی دو راعی و تمایز گروه ها
«فَعِنْدَ ذَلِکَ اخْتَلَفَ الرَّاعِیَانِ وَ تَغَایَرَ الْفَرِیقَانِ»؛ با مشخص شدن این ضابطه، دو راعی از هم جدا می شوند: یکی راعی حیات جاودان و دیگری راعی هلاک. به دنبال آن، پیروان و گروه های آنان نیز جدا می شوند. اگر می خواهید اهل درایت را بشناسید با درایتشان بشناسید، و اگر می خواهید اهل روایت را بشناسید با روایتشان بشناسید.
0.9- شرح حدیث هفتم: فضیلت حفظ چهل حدیث
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِيثِنَا أَرْبَعِينَ حَدِيثاً بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَالِماً فَقِيهاً».[10]

0.9.1- ۱- بررسی سندی و وجوه اعتبار حدیث
سند حدیث: «حُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیُّ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ، عَمَّنْ ذَکَرَهُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ». تعبیر «عَمَّنْ ذَکَرَهُ» نشان دهنده ارسال و اضمار است، اما حدیث به چند دلیل قابل استناد و اعتناست: ۱. در روایات دیگر مستند است. ۲. عبدالرحمن بن ابی نجران معمولاً از اهل ثقه نقل می کند. ۳. در همین حدیث هم می توان با اضمار و ضمیریابی، اتصال سندی را استخراج کرد؛ لذا حدیث قابل اعتناست.
0.9.2- برانگیخته شدن به عنوان عالم فقیه
«قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً»؛[11]
کسی که چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند، خداوند او را در روز قیامت به عنوان عالمِ فقیه مبعوث می فرماید.
0.10- ۱۰- توصیه به سنت اربعین نویسی و شیوه علمی آن
تقاضا می کنم جمع آوری چهل حدیث را از همین امروز در سرلوحه زندگی علمی، عالمانه و فاضلانه خود قرار دهید. جمع آوری چهل حدیث بسیار توفیق آور است. به عنوان گزارش کار عرض می کنم که خود بنده شاید چندین مجموعه چهل حدیث را جمع آوری کرده باشم؛ چهل حدیث معرفت رب، چهل حدیث معرفت رسالت، چهل حدیث معرفت امامت، چهل حدیث معرفت نفس و مانند آن، که بعضی از آن ها را همراه با شرح گردآوری کرده ایم. اربعین نویسی یکی از سنت ها و کتاب های خوب علما بوده است؛ اکثر علما اربعین دارند، چنان که حضرت امام (رضوان الله تعالی علیه) نیز کتاب اربعین دارند و احادیث خوبی را در آن جمع کرده اند. اگر بتوانید چهل حدیث را با شرح بنویسید چه بهتر؛ اگر نشد، حداقل کاغذی بگذارید و روزی یک حدیث یادداشت کنید تا پس از چهل روز، یک چهل حدیث کنار گذاشته باشید. حشر و نشر با احادیث این گونه است. توصیه می کنم که با قرآن و احادیث محشور باشید. از شماره های اولی که خوانده ایم چندین چهل حدیث رد شده ایم؛ احادیثی را که می پسندید انتخاب کنید. می توانید سلسله سند آن را حذف کنید؛ زیرا ما حذف سلسله سند و ارجاع به کتاب را مانند مستند می دانیم و بی استناد نمی دانیم؛ مثلاً بنویسید حدیث چندم کافی و آدرس دهید. این چهل حدیث نورانیت خاصی ایجاد می کند؛ به خصوص اگر در کنار حفظ، اهل درایت باشید و به حفظ شهودی و وجودی برسید، تا حقیقت معارف در جان رسوخ کند و با رفتن از این عالم محو نگردد.
0.10.1- ۱۰.۱- مراتب چهارگانه حفظ
حفظ دارای مراتبی است؛ حفظ لفظی، حفظ مفهومی، حفظ حقیقی و حفظ شهودی (وجودی). با حفظ شهودی است که کار ساخته می شود. آنکه در روز قیامت عالمِ فقیه محشور می شود، صاحب حفظ وجودی است. شاید کسی هزاران حدیث حفظ باشد، اما با آمدن حضرت عزرائیل (علیه السلام)، همان طور که خیلی چیزها را فراموش می کند، این محفوظات هم فراموش می کند و ﴿هَبَاءً مَنثُوراً﴾[12]
می شود. اما اگر مصداق ﴿قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلى شاکِلَتِهِ﴾[13]
شد و باطن و شاکله ی انسان شکل احادیث شد، حدیث با وجود او باقی می ماند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص49.

[2] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج2، ص256.

[3] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج2، ص196.

[4] مجمع البيان في تفسير القرآن - ط الأعلمي، الشيخ الطبرسي، ج1، ص39.

[5] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج89، ص184.

[6] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص337، حکمت 133.

[7] سوره عبس، آيه 31.

[8] المناقب لابن شهرآشوب، ابن شهرآشوب، ج2، ص358.

[9] سوره قصص، آيه 88.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص49.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص49.

[12] سوره فرقان، آيه 23.

[13] سوره اسراء، آيه 84.