جلسه 1405/07/22

بسم الله الرحمن الرحیم



اقسام طالبان علم/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
0.1- ۱- مرور مطالب گذشته: ضرورت شناخت اعیان و صفات و تقسیم اصناف سه گانه
0.1.1- ۱.۱- معنای اعیان و صفات
0.2- معرفی کلی اصناف سه گانه
0.2.1- ۱- صنف اول: طالبان علم برای جهل و مراء
0.2.2- صنف دوم: طالبان علم برای استطاله و ختل
0.2.3- صنف سوم: طالبان علم برای فقه و عقل
0.3- ویژگی ها و جزای هر کدام از اصناف
0.3.1- ۱- اوصاف و جزای صنف اول
0.3.1.1- ۱.۱- مُوذٍ مُمَارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ فِي أَنْدِيَةِ الرِّجَالِ
0.3.1.1.1- ۱.۱.۱- حکم تشبّه ظاهری به علما
0.3.1.2- ۱.ریاکاری و فقدان ورع
0.3.1.3- ۱.فرجام صنف اول
0.3.2- اوصاف و جزای صنف دوم
0.3.2.1- ۱- اهل خدعه و نیرنگ
0.3.2.2- تملق در برابر اغنیا
0.3.2.3- هضم حلوای دنیا و هدم دین
0.3.2.4- ۴- فرجام صنف دوم
0.3.3- ۴.اوصاف و جزای صنف سوم
0.3.3.1- ۴.۱- ذُو كَآبَةٍ وَ حَزَنٍ وَ سَهرٍ
0.3.3.2- ۴.وَجِلًا دَاعِياً مُشْفِقاً مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ
0.3.3.3- ۴.مُسْتَوْحِشاً مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ
0.3.3.4- ۴.۴- فرجام صنف سوم



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /اقسام طالبان علم
 
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «طَلَبَةُ الْعِلْمِ ثَلَاثَةٌ فَاعْرِفْهُمْ بِأَعْيَانِهِمْ وَ صِفَاتِهِمْ صِنْفٌ يَطْلُبُهُ لِلْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ وَ صِنْفٌ يَطْلُبُهُ لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ وَ صِنْفٌ يَطْلُبُهُ لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ؛ فَصَاحِبُ الْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ مُوذٍ مُمَارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ فِي أَنْدِيَةِ الرِّجَالِ بِتَذَاكُرِ الْعِلْمِ وَ صِفَةِ الْحِلْمِ قَدْ تَسَرْبَلَ بِالْخُشُوعِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْوَرَعِ فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا خَيْشُومَهُ وَ قَطَعَ مِنْهُ حَيْزُومَهُ؛ وَ صَاحِبُ الِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ ذُو خِبٍّ وَ مَلَقٍ يَسْتَطِيلُ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ أَشْبَاهِهِ وَ يَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِيَاءِ مِنْ دُونِهِ فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ وَ لِدِينِهِ حَاطِمٌ فَأَعْمَى اللَّهُ عَلَى هَذَا خُبْرَهُ وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ؛ وَ صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ذُو كَآبَةٍ وَ حَزَنٍ وَ سَهَرٍ قَدْ تَحَنَّكَ فِي بُرْنُسِهِ وَ قَامَ اللَّيْلَ فِي حِنْدِسِهِ يَعْمَلُ وَ يَخْشَى وَجِلًا دَاعِياً مُشْفِقاً مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ عَارِفاً بِأَهْلِ زَمَانِهِ مُسْتَوْحِشاً مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْكَانَهُ وَ أَعْطَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمَانَهُ».[1]

0.1- ۱- مرور مطالب گذشته: ضرورت شناخت اعیان و صفات و تقسیم اصناف سه گانه
در فرمایش حضرت امام صادق (علیه الصلاة و السلام) بودیم که ایشان طالبین علم و کسانی را که دانشجو و طلبه هستند، به سه قسمت تقسیم فرمودند. حضرت فرمودند: «فَاعْرِفْهُمْ بِأَعْیَانِهِمْ وَ صِفَاتِهِمْ». یعنی این افراد را هم اشخاصشان را بشناسید و هم خصوصیاتشان را؛ به تعبیر دیگر، هم به «شخص شناسی» نیاز داریم و هم به «شخصیت شناسی». به همین جهت در علوم دینی، هم نیاز به علم رجال داریم و هم نیاز به علم تراجم. فایده این شناخت آن است که اگر اوصاف علما و طالبین را بشناسیم، می توانیم خودمان را ارزیابی کنیم و ببینیم آیا جزو آن دسته ها هستیم یا نیستیم.
0.1.1- ۱.۱- معنای اعیان و صفات
همان طور که در جلسه گذشته بیان شد، مراد از «اعیان»، حقایق جزئیه است و مراد از «صفات»، اوصاف کلی، حالات و احوال افراد است. حضرت در بیان هر سه قسم، اعیان و صفات را با هم آورده اند و نباید در این مبحث اعیان و صفات را از یکدیگر تفکیک کرد؛ زیرا همان گونه که در فلسفه و منطق بیان شده، ماهیت کلیه بدون وجود و تشخص جزئیه تحقق خارجی پیدا نمی کند؛ چنان که قاعده معروف می گوید: کلی طبیعی «موجودٌ بوجود فرده، معدومٌ بعدم کلّ افراده».
جالب توجه است که امام صادق (علیه السلام) در این بیان، برای هر صنف دو ویژگی قرین آورده اند؛ یعنی با اینکه اصناف سه گانه اند، اما به صورت دو به دو به شش عنوان تقسیم شده اند که بسیار قابل تأمل و دقت است؛ صنف اول: «لِلْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ». صنف دوم: «لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ». صنف سوم: «لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ».
0.2- معرفی کلی اصناف سه گانه
0.2.1- ۱- صنف اول: طالبان علم برای جهل و مراء
حضرت فرمودند: «صِنْفٌ يَطْلُبُهُ لِلْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ»؛ یک عده از این دانشجوها و طلبه ها، طالب علم اند برای جهل. این جهل، ضدّ عقل و در مقابل عقل است؛ کمااینکه مرحوم کلینی هم فرمودند «کتاب العقل و الجهل»، نفرمودند «کتاب العلم و الجهل». این جهل نقیض علم نیست؛ یعنی اشکال ندارد که یک کسی در این قسمت عالم باشد، اما جهالت و جاهلیت داشته باشد. بعد فرمودند برای «مِراء». مراء، یعنی بگو مگوها و مجادله هایی که مطلوب نیست. چون گفتگوها هرچند بر حق هم باشد، اما اگر به بی نتیجگی و لغو بودن ختم بشود، مشمول آیه شریفه ﴿وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾[2]
می شود. با کسی گفتگو می کنیم، مطلب مان هم حق است اما نمی پذیرد؛ دو مرتبه برایش توضیح دادیم و دیدیم دارد لجبازی می کند، دیگر ما باید مطلب را رها بکنیم.
0.2.2- صنف دوم: طالبان علم برای استطاله و ختل
عبارت بعدی: «وَ صِنْفٌ يَطْلُبُهُ لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ»؛ یک عده ی دیگر علم را طالبند، تا همین طور علم پرور باشند؛ علم را برای خود علم، برای ختل، زرنگی ها، حیله ها و مکرها می خواهند. استطاله، همان کبر و فخرفروشی است.[3]
بعید نیست بگوییم ریاست هم از همین باشد. علم را طالبند برای اینکه مدرک بگیرند، تا جایی رئیس بشوند. بعید نیست با تشبیهات جدید این حرف را داشته باشیم: استطاله، اندیشه پروری ها و اندیشه ورزی هایی است که جز اندیشه در آن چیزی نیست؛ و ختل، جز مکرها و انگیزه های منتهی به مکر نیست.[4]

0.2.3- صنف سوم: طالبان علم برای فقه و عقل
«وَ صِنف یطلُبُه للْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ»؛ مراد از فقه در اینجا، فقه مطلق یعنی تمام امور دینی و اسلام شناسی (تفقه) است. و مراد از عقل، تعقل است؛ یعنی حالت تعقل و تفکری داشته باشیم که موجودات را از یکدیگر جدا کنیم. با توجه به روایتی که در مورد عقل می فرمایند: «ما عُبِدَ به الرحمن و اکتُسِبَ به الجنان»،[5]
می توانیم این گونه استفاده کنیم که تفقه در اینجا یعنی دانایی هایمان را مدیریت بکنیم؛ و عقل، عقل نظری و عقل عملی ای باشد که مرتبط با حضرت حق هم باشد.
0.3- ویژگی ها و جزای هر کدام از اصناف
0.3.1- ۱- اوصاف و جزای صنف اول
0.3.1.1- ۱.۱- مُوذٍ مُمَارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ فِي أَنْدِيَةِ الرِّجَالِ
بعد حضرت بیان فرمودند: «فَصَاحِبُ الْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ مُوذٍ مُمَارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ فِي أَنْدِيَةِ الرِّجَالِ بِتَذَاكُرِ الْعِلْمِ وَ صِفَةِ الْحِلْمِ»؛ دانشجوها و طلبه هایی که دنبال نادانی و مراء هستند، همیشه دیگران را آزار می دهند: این «موذٍ»[6]
وصف شان شد؛ حالا وارد حالات و اوصافشان شد. این ها اهل ممارات هستند «ممارٍ»؛[7]
یعنی اهل گفتمان ها و گفتگوهای طولانی هستند، ولو اینکه به جدل و مراء منتهی بشود. «مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ»؛ یعنی این ها همیشه خودشان را عرضه می کنند و در نمایشگاه های گفتمان ها قرار می دهند و همیشه دوست دارند حرف زیاد زده بشود. «فِي أَنْدِيَةِ الرِّجَالِ»؛ أندیه جمع نَدی است؛ یعنی در جاهایی که صحبت الرجال می شود، خودشان را در این معرض قرار می دهند؛[8]
«بِتَذَاكُرِ الْعِلْمِ وَ صِفَةِ الْحِلْمِ»، تا اینکه بگویند فلانی عالم است، یا فلانی حلیم و بردبار است. این ها دیگر طالب فقه و عقل نیستند و همیشه متعرّض للمقال هستند. می توانیم بگوییم مصداق ﴿لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾[9]
هستند؛ یعنی همیشه اهل قول هستند، نه اهل فعل و عمل. خدا درجاتشان را متعالی بکند، حضرت علامه حسن زاده آملی (رضوان الله تعالی علیه) گاهی وقت ها مطایبه می فرمودند: «آقا، هر کس ما را اهل علم نامید، رحمت و رضوان الهی بر او باد! از همان اول گفت این ها اهل دانش و قول اند، یعنی اهل عمل نیستند»، ﴿قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ﴾.[10]
(نعوذ بالله من سیئات اعمالنا و شرور انفسنا)
0.3.1.1.1- ۱.۱.۱- حکم تشبّه ظاهری به علما
در پاسخ به سؤال پیرامون تشبه به علما: اینکه کسی تلاش کند شبیه علما باشد بحث دیگری است که آیا جایز است یا گناه است. اگر در آن ریبه، هلاکت و فریب دادن دیگران باشد، به یقین جایز نیست. بدلسازی ها که درست می شود، همین است و ضربه هم می زند. عالم باید از آنچه در درونش است حکایت کند، و به آنچه وظیفه اش است هدایت کند. متأسفانه عالِم نماها یا روحانی نماها گاهی به جای حقایق می نشینند و مردم هم متأسفانه فریب می خورند که این قطعاً حرمت دارد. آخوندی نعلین زردی پوشیده بود و به روستایی رفت؛ بز چوپان هم گمان کرد که این علف زرد پاییزی است، آمد طرف نعلین حاج آقا؛ گفت: ببینید چه معجزه ای! گفتند چه معجزه ای؟! بله، اگر این گونه باشد، شکی در حرمتش نیست. (نعوذ بالله من سیئات اعمالنا و شرور انفسنا). اما اگر تشبّه به علما به جهت هدایت مردم است که مثلاً می خواهند جذب بشوند و آسیبی در آن نباشد، تشبه به خود قیافه های علما هم فیه لطفٌ.
0.3.1.2- ۱.ریاکاری و فقدان ورع
ادامه عبارت خیلی عجیب است؛ این عالمی که ظاهرنماست: «قَدْ تَسَرْبَلَ بِالْخُشُوعِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْوَرَعِ»؛ سربال پیراهن سرتاسری است که عرب ها می پوشند؛[11]
یعنی دشداشه. همان طور که در آیه شریفه دارد: ﴿سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَ سَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ﴾[12]
. تسربل یعنی آمد ظاهر را پوشش باطن قرار داد. «تَسَرْبَلَ بِالْخُشُوعِ»؛ خود را در ظاهر ترسان نشان می دهد، اما در حقیقت ترسی نیست. آن حکیم جمله زیبایی گفت: «بترسید از طبیب لاغر و از آخوند لحیم (چاق)»؛ آن اگر طبیب بود خودش را درمان می کرد، این هم اگر از خدا می ترسید این گونه نبود. «وَ تَخَلَّى مِنَ الْوَرَعِ»؛ یعنی خالی از ورع است. ورع غیر از تقواست؛ تقوا آن است که مواظبت دارد، و ورع آن است که از شبهات و احتیاطات هم مراقبت می کند تا به حرام نیفتد.[13]

0.3.1.3- ۱.فرجام صنف اول
«فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا خَيْشُومَهُ وَ قَطَعَ مِنْهُ حَيْزُومَهُ»؛ خداوند تبارک و تعالی خیشوم او، یعنی بینی او را به خاک می مالد. کسی که این گونه مردم را فریب دهد، خدا جواب او را می دهد. «فدقّ الله خیشومه»، یعنی خداوند او را ذلیل می کند؛ ﴿یَومَ الحَسرَةِ﴾،[14]
برای همین کسانی است که خودشان را تشبه به علما می کنند اما عالم نیستند. عبارت بعدی این است: «وَ قَطَعَ مِنْهُ حَيْزُومَهُ»؛ حیزوم، قفسه سینه است.[15]
خداوند قفسه سینه او را دچار تنگی قرار می دهد؛ یعنی به هلاکت می رساند. ﴿رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي﴾ [16]
دیگر از او گرفته می شود و زمینه شرح صدر از او سلب می گردد. چون وقتی حیزوم یعنی قفسه سینه سالم نباشد، سلامتی هم نیست.
0.3.2- اوصاف و جزای صنف دوم
0.3.2.1- ۱- اهل خدعه و نیرنگ
«وَ صَاحِبُ الِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ ذُو خِبٍّ وَ مَلَقٍ»؛ خِبّ، یعنی خدعه و نیرنگ.[17]
شکارچی ها به مارمولک و سوسمار «ضَبّ» می گویند. عرب ها در بیابان ها سوسمار و مارمولک شکار می کردند و این ها خیلی فرّار بودند و حیله گری می کردند؛ به خصوص آن سوسمارها و مارمولک هایی که همرنگ خار، خاشاک و ریگ و صحرا بودند. من دیده ام بعضی از این ها را که چقدر فرّارند و بعضی هایشان بسیار با سرعت زیاد می روند. عجیب این است که در روایات نسبت به قتل حیوانات موذی، وقتی به مارمولک و سوسمار می رسد، می گوید حتماً وقتی می خواهید بکشید یک ذکری داشته باشید؛ خیلی نکته لطیف و ظریفی است. در مورد مارمولک و سوسمار و ضب خیلی روایات عجیبی داریم؛ یک علتش این است که نسبت به بعضی از موجودات (جن) داریم: «یَتشکّلُ بأشکالٍ مختلفةٍ حتی الکلبِ و الخنزیر».[18]
خدا رحمت کند مرحوم مجلسی را، در بحار نقل می کند که بنده خدایی ماری را کشت -حتماً این را رعایت بکنید در کشتن حشرات، به خصوص مارمولک - یک مرتبه دید محاصره اش کردند، کِتفش را گرفتند که برویم تو را محاکمه کنیم. رفتند محاکمه کردند؛ در اینجا اضطرار پیدا کرد، متوسل شد، آمدند دم گوشش گفتند که تو در محکمه بگو من مار کشتم، او می خواست به مار متبدل نشود و در قیافه مار نیاید. همین حرف را هم گفت و تبرئه اش کردند.[19]
راه حلش همیشه باذکر بودن است؛ همه موجودات کار خودشان را در محضر باری تعالی انجام می دهند. آن ها هم کمالاتی دارند و دنبال کمالاتشان هستند؛ نه به حریم ما می آیند و نه ما به حریم آن ها می رویم. مثل این نظام ملک و ملکوت که روی نظم و انضباط است، اما گاهی وقت ها حرمت شکنی هایی می شود که آن ها یا ما می خواهیم از حریممان دفاع بکنیم و آنجاست که صحبت تصادم پیش می آید. خِبّ، یعنی خدعه و نیرنگ؛ به مارمولک و سوسمار هم، ضَبّ می گویند؛ به خاطر اینکه حیوان مکاری است.
0.3.2.2- تملق در برابر اغنیا
عبارت دیگر: «ذُو خِبٍّ وَ مَلَقٍ»؛ ملق یعنی تملق.[20]
عالمی که اهل ریاست و اهل خدعه است، دنبال خدعه و تملق است. «يَسْتَطِيلُ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ أَشْبَاهِهِ وَ يَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِيَاءِ مِنْ دُونِهِ»؛ اینجاست که تملق می کند و اغنیا را مدح می کند، برای اینکه دنیایش جور باشد. متأسفانه خدا نکند عالمی دنیازده بشود: «إِذَا فَسَدَ العُلَماءُ، فَسَدَتِ الأَرضُ».[21]
این مرضی شایع است که باید از همان اول درمان بکنیم. شیطان از هر راهی وارد می شود؛ دو حربه اساسی دارد: یکی با حربه حسادت وارد حریم علما می شود، و دیگر با حربه ریاست، تملق و ثروت. البته دنیا به قدر مطلوبش، مطلوب است، اما بیش از آن، نامطلوب است. آقا رسول الله با دوستانشان به جمعی در بیابان رسیدند و تشنه شده بودند؛ گفتند بروید از این ها شیر بگیرید، شترداری بود، رفتند دیدند شیر نداد، نه فروخت و نه مجانی داد. حضرت فرمودند: ان شاءالله خدا شترهایت را زیاد بکند. رسیدند به یک جمع گله داری با چند تا بز، گفتند بروید از این ها شیر تهیه کنید؛ رفتند شیر دادند، حضرت دست هایشان را بالا کردند و گفتند: خدا به قدر کفایت به تو بدهد. یاران گفتند: یا رسول الله، آنکه این قدر ثروت داشت و به ما نداد فرمودید خدا ثروتت را زیاد کند، به این گفتید به قدر کفایت؟ فرمودند: ثروت زیاد بشود، غفلت زیاد شده و زیادتر می شود؛ اما اگر کفایت باشد، غفلت در آن نیست و برکت است.[22]

حضرت فرمودند: «يَسْتَطِيلُ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ أَشْبَاهِهِ»؛ همین طور کارش و خواسته هایش را طولانی می کند، چون طالب ریاست است و تمکن از ریاست هم ندارد؛ در نتیجه دائم به تکبر، زیاده خواهی و فخرفروشی، خودش را ارضا می کند. «مِنْ دُونِهِ»؛ حضرت امیرالمؤمنین (علیه الصلاة و السلام) فرمودند: دو گروه در معرض حسادت قرار دارند، «ذو علمٍ و ذو مالٍ»؛ آنکه ثروت دارد و آنکه علم دارد.
0.3.2.3- هضم حلوای دنیا و هدم دین
عبارت دیگر این است: «فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ وَ لِدِينِهِ حَاطِمٌ». این حلوا اگر حلوا باشد، یعنی اموال؛ اگر حُلوان باشد، یعنی اجرت و اجیر بودن،[23]
هر دو هم درست است. یعنی دنبال زیبایی های دنیاست و به عبارت بهتر، چیزی که می گیرد مثل رشوه و چیزهای دیگری است؛ او برای حلوایشان هاضم و هضم کننده است، و برای دینش حاطم است،[24]
یعنی دین را از بین می برد؛ به عبارت بهتر دینش را به دنیایش می فروشد. خدا نکند که عالمی این گونه بشود.
0.3.2.4- ۴- فرجام صنف دوم
«فَأَعْمَى اللَّهُ عَلَى هَذَا خُبْرَهُ»؛ حضرت فرمودند: خداوند او را کور و کر می کند؛ یعنی هلاکش می کند. «وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ»؛ و او را مقطوع الآثار می کند. خیلی تعبیر عجیبی است؛ کسی که دنبال این ظواهر باشد، مقطوع الاثر می شود. ببینید علمایی که این گونه بودند، آثارشان هم باقی نماند. اگر می خواهید آثارتان باقی باشد، اخلاص داشته باشید، صفا داشته باشید، صمیمیت داشته باشید؛ یک کلمه برای خدا بگویید و بشنوید، خدا جبران می کند. امام صادق (علیه الصلاة و السلام) فرمودند: من ضامن روزیِ طالب علم هستم؛ ما ضامنی مثل حضرت امام حقایق، امام صادق (علیه الصلاة و السلام) داریم. عبارت این است: «فَأَعْمَى اللَّهُ عَلَى هَذَا خُبْرَهُ وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ»؛ خیلی تعبیر عجیبی است! خداوند خُبرش را، یعنی خَبرش را برمی دارد[25]
و آثارش را می گیرد. اما اگر برای خدا کار کرد، هم خبرش و هم اثرش باقی می ماند. ان شاءالله اخبار و آثار همه شما باقی باشد. می توانیم بگوییم «فأعمی الله» نفرین اول و «قطع من آثار العلماء» نفرین دوم است؛ دعا یک وقت «لَه» است و یک وقت «عَلَیه» است. اگر «له» باشد، دعای خیر است؛ اگر «علیه» باشد، دعای به ضرر است که همان نفرین است.
0.3.3- ۴.اوصاف و جزای صنف سوم
0.3.3.1- ۴.۱- ذُو كَآبَةٍ وَ حَزَنٍ وَ سَهرٍ
«وَ صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ذُو كَآبَةٍ وَ حَزَنٍ»؛ چقدر تعبیر عجیبی است! اما آن قسمی که صاحب فقه و عقل هستند، همیشه ذو کآبه هستند. کآبه، نگرانی و اضطراب است؛[26]
همیشه در نگرانی انجام وظیفه است؛ اینکه من باید چه بکنم که امت نجات پیدا بکنند، و الا به لحاظ نفسش طمأنینه دارد. کآبه، نگرانی ظاهری است و حزن، اضطراب درونی است؛ یعنی هم درونش و هم ظاهرش ناآرام است. نه ناآرامی ای که اضطراب اشتهاری و مشهوری و روزمرگی باشد؛ بلکه چه کنم چه کنمش برای این است که آیا من وظیفه ام را انجام داده ام یا انجام نداده ام.
«وَ سَهرٍ قَدْ تَحَنَّكَ فِي بُرْنُسِهِ»؛ این عالم صفت دیگرش این است که بیداری ای می کشد که «قَدْ تَحَنَّكَ فِي بُرْنُسِهِ»؛ برنس آن کلاه خودهایی بود که می گذاشتند.[27]
سَهَر، یعنی بیداری، همان طور که سَحَر به معنای بیداری خاص است. «وَ قَامَ اللَّيْلَ فِي حِنْدِسِهِ»؛ حِندِس، یعنی ظلمت شبانه ای که شب را فرا گرفته است.[28]
در ظلمت شب همیشه نگران این است که چه باید بکند.
0.3.3.2- ۴.وَجِلًا دَاعِياً مُشْفِقاً مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ
«وَجِلًا دَاعِياً مُشْفِقاً مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ»؛ همیشه اهل ترس است، دیگران را می خواند و دعا می کند، مشفق و مهربان است. «مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ»؛ از وظیفه اش فرار نمی کند، همیشه به وظیفه اش رو می آورد. «عَارِفاً بِأَهْلِ زَمَانِهِ»؛ ببینید چه خصوصیات عجیبی برای عالم صنف سوم دارد! این عارف به اهل زمانش است، یعنی مخاطب شناس است. ما تا مخاطب شناس نباشیم، نمی توانیم نه خوب درس بخوانیم و نه به درس های خوب برسیم. «مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ» در تفسیر آیه شریفه ﴿عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ﴾[29]
در جلسات گذشته عرض کردیم که یعنی اهل معرفت نفس است؛ اگر عالمی، دانشجویی و طلبه ای اهل معرفت نفس بود، موفق است.
0.3.3.3- ۴.مُسْتَوْحِشاً مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ
«مُسْتَوْحِشاً مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ»؛ آن قدر نگران است که گاهی وقت ها به بهترین دوستانش اعتماد می کند، اما اطمینان نمی کند. من بارها به عزیزان عرض کردم اهل اعتماد باشید، به دیگران بدبین نباشید، اما اطمینان صددرصد هرگز؛ و خیلی فرق است بین اعتماد و اطمینان. «مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ»، یعنی نگران است که آیا بهترین دوستانش، سبب های اخروی اش خواهند بود، یا جزو ﴿فَلَا أَنْسَابَ﴾ هستند. در تفسیر آیه ﴿فَلَا أَنْسَابَ﴾[30]
عرض کردم: ﴿فَلَا أَنْسَابَ لَه﴾ قطع می شود، اما نسبت واحده یعنی نسبت ما مع الله تبارک و تعالی قطع نمی شود؛ یعنی همین اخوت اگر لله باشد، نسبت الهی می شود؛ اما اگر للإخوان، للأخوات و حتی للأنصاب و للأولاد باشد، انساب منقطع می شود و مثل سراب می گردد. خیلی جمله زیبایی است در این انساب، به این معنا نیست که هیچ تعلقی نداشته باشیم؛ تعلق به دیگرانمان منقطع می شود، اما تعلقمان به خدا محکم می شود. وحشت به معنای نگرانی و غیر سنخیت است؛ چون وحش در مقابل اهل است. اهل آن است که سنخیت دارد و وحش آن است که سنخیت ندارد و غیرمناسب است. استوحش هم به همین معناست که از عدم نسبتش دارد وحشت می کند؛ چون کسی اهل وحشت است که بی نسبت باشد، اگر کسی به نسبت برسد اصلاً اهل وحشت نیست. و به عبارت بهتر، از اوثق اخوان و اخواتش نگران است، به خاطر اینکه می داند فردای قیامت کاری از دستشان برنمی آید.
0.3.3.4- ۴.۴- فرجام صنف سوم
عبارت دیگر این است: «فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْكَانَهُ وَ أَعْطَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمَانَهُ»؛ ارکان آن است که انسان را نگه می دارد.[31]
این دعای «لَه» برای این دانشجو و طلبه است. انسان و بنی آدم که عالم می شوند، این ها به قوای ظاهری و باطنی هستند. این دعا برای این است که در دعای کمیل حضرت می فرمایند: «قَوِّ عَلَى خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَ اُشْدُدْ عَلَى اَلْعَزِيمَةِ جَوَانِحِي»؛[32]
خدایا جوارح و جوانح مرا در خدمت خودت قرار بده، «حَتَّى تَكُونَ أَعْمَالِي وَ أَوْرَادِي كُلُّهَا وِرْداً وَاحِدا»؛[33]
تا همه اش یک چیز بشود؛ این حقیقت انسان است. «فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْكَانَهُ وَ أَعْطَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمَانَهُ»؛ خدا این قسم سوم را هم ارکان شان را محکم بکند و هم فردای قیامت در امان باشند. آنی که امیرالمؤمنین (علیه الصلاة و السلام) ظاهراً اگر اشتباه نکنم در مناجاتشان هشت مرتبه تعبیر «الأمان الأمان، أسئلک الأمان، أسئلک الأمان» دارند،[34]
این «أسئلک الأمان»، یعنی جزو این طالبین علوم باشیم. نتیجه اینکه این قسم سوم ناجی هستند. (رزقنا الله ایّانا و ایّاکم)
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص49.

[2] سوره مؤمنون، آيه 3.

[3] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج3، ص77.

[4] مجمع البحرين ت-الحسینی، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج5، ص362.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[6] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج1، ص59.

[7] لسان العرب، ابن منظور، ج15، ص278.

[8] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج4، ص290.

[9] سوره صف، آيه 2.

[10] سوره سبا، آيه 13.

[11] لسان العرب، ابن منظور، ج11، ص335.

[12] سوره نحل، آيه 81.

[13] لسان العرب، ابن منظور، ج8، ص388.

[14] سوره مریم، آيه 39.

[15] لسان العرب، ابن منظور، ج12، ص133.

[16] سوره طه، آيه 25.

[17] لسان العرب، ابن منظور، ج1، ص342.

[18] ترجمه تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ج17، ص13.

[19] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج107، ص123.

[20] لسان العرب، ابن منظور، ج10، ص347.

[21] إبطال الحيل، العكبري، ابن بطة، ج1، ص34.

[22] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج69، ص61.

[23] لسان العرب، ابن منظور، ج14، ص193.

[24] لسان العرب، ابن منظور، ج12، ص137.

[25] لسان العرب، ابن منظور، ج4، ص227.

[26] لسان العرب، ابن منظور، ج1، ص694.

[27] كتاب العين، الخليل بن أحمد الفراهيدي، ج7، ص343.

[28] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج4، ص61.

[29] سوره مائده، آيه 105.

[30] سوره مؤمنون، آيه 101.

[31] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص365.

[32] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص67.

[33] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص66.

[34] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص399.