جلسه 1404/08/07

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم و تشبیه آن به انسان/فضل علم - باب النوادر /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- خصوصیات علم و تشبیه آن به انسان
1.1- ترجمه روایت
1.2- اسلامی بودن تمام علوم
1.3- فضائل بی نهایت برای علم
1.4- تواضع، رأس علم
1.4.1- سجده، نماد تواضع
1.4.2- تواضع، اولین خصوصیت عباد الرحمن
1.4.3- سلام کردن و سجده کردن، دو راهکار عملی تواضع
1.5- پرهیز از حسد، چشم علم
1.5.1- کلام آیت الله العظمی بهاءالدینی (رحمه الله) و علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد حسد در میان اهل علم
1.5.2- عدم اجتماع بصیرت با حسادت
1.6- فهم، گوش علم
1.7- صدق و راستگویی، زبان علم
1.7.1- اقسام علم
1.8- فحص و جستجو، راهکار حفظ علم
1.9- حسن نیت، قلب و باطن علم
1.10- شناخت اشیاء، معرفت علم

 

 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/فضل علم - باب النوادر /خصوصیات علم و تشبیه آن به انسان
 
کتاب فضل العلم
بابُ النّوادِر (روایات متفرقه در مورد علم)
1- خصوصیات علم و تشبیه آن به انسان
سلسله سند این روایت معتبر است. این روایت را در کنار روایت حلیة رسول الله (صلی الله علیه وآله) ملاحظه کنید. هر دو ترسیم انسان کامل است. اگر بخواهیم «کانَ خُلُقُهُ القُرآنُ»[1]
را بخواهیم پیاده کنیم، باید این دو روایت را ببینیم.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ : «يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَار»ِ.[2]

1.1- ترجمه روایت
از ابی بصیر روایت شده که گفت: شنیدم امام صادق (علیه السلام) به نقل از امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمود: «ای جوینده علم! همانا علم دارای فضیلت های فراوانی است:
    • سرِ آن، فروتنی است؛
    • چشمِ آن، دوری از حسد است؛
    • گوشِ آن، فهم و درک است؛
    • زبانِ آن، صداقت است،
    • حافظه اش، بررسی و تحقیق است؛
    • قلبش، نیت نیکو است؛
    • عقلش، شناخت اشیاء و امور است؛
    • دستش، رحمت است؛
    • پایش، دیدار با علماست؛
    • همتش، سلامت است؛
    • حکمتش، پرهیزکاری است؛
    • جایگاهش، نجات است؛
    • راهبرش، عافیت است؛
    • مرکبش، وفاداری است؛
    • سلاحش، نرم گویی است؛
    • شمشیرش، رضایت است؛
    • کمانش، مدارا کردن است؛
    • لشکرش، گفت وگو با علماست؛
    • مالش، ادب است؛
    • ذخیره اش، دوری از گناهان است؛
    • توشه اش، نیکی و معروف است؛
    • آبش، سازش و صلح است؛
    • راهنمایش، هدایت است؛
    • همراهش، محبت نیکان است».
حدیث از ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) به نقل از امیرالمؤمنین (علیه السلام) است که ترسیم انسان کامل است؛ یعنی اهل علم.
1.2- اسلامی بودن تمام علوم
«يَا طَالِبَ الْعِلْمِ»؛
ای اهل دانش. این دانش، دانش اسلامی است و ما همه ی علوم را اسلامی می دانیم. علم را جناب جبرائیل (علیه السلام) بر رسول الله (صلی الله علیه وآله) آورده است و ایشان، علم را تشریح کرده اند؛ ولو این علوم جدید. اگر علمی ما را به خدا نرساند، عالِمش لنگ می زند، نه علم.
1.3- فضائل بی نهایت برای علم
«إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ»؛
علم دارای فضیلت های زیادی است. علم فضیلت های زیادی دارد. شاید غیر متناهی هم باشد. فضائل کثیره ی غیر متناهی را هم می رساند. علم می خواهد ما را به خدا برساند. علم هم غیر متناهی است و صفت خدای بی نهایت است. حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این حدیث، می خواهند درخت واره ی انسان کامل که عالم است را ترسیم کنند. هر عضوش هم یک پله سیر و سلوک است. این حدیث شریف، هم عالم ربّانی و هم سالک توحیدی را ترسیم می کند.
1.4- تواضع، رأس علم
«فَرَأسُهُ التَّواضُعُ»؛
اولین نکته اینکه رأس علم تواضع است. سر، بالاترین نقطه ی بدن است. پا و دست همه حافظ و حامل این سر هستند. ما مستوی القامة هستیم. تواضع، یعنی فروتنی است. اگر جایگاه سر و قدم عوض شود، عالم حقیقی هستید؛ و الّا، خیر.
1.4.1- سجده، نماد تواضع
قرآن وقتی ما را امر به نماز می کند، نماز که به تعبیر روایات: «الصَّلاةُ مِعراجُ المُؤمِنِ»[3]
است، نقطه ی عروج آن، سجده است. سجده جایی است که سر کنار قدم قرار می گیرد. این تواضع است. عالم اگر مانند درخت باروری شد که هرچه بار می گیرد، پایین می آید، عالم است؛ چون می خواهد به دست مصرف کننده برساند. غرور، پرده حقیقت الهی و حجاب الهی است. رأسش تواضع است. «من تواضع لله رفعه».[4]

1.4.2- تواضع، اولین خصوصیت عباد الرحمن
آیه شریفه این است: ﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾.[5]
عالم، عباد الرحمن می شود؛ چون می خواهد عاقل شود. هر عاقلی، عالم است، ولی هر عالمی، عاقل نیست. عقل چیست؟ «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[6]
«عباد الرحمن»، کسانی هستند که روی زمین سبک راه می روند، نه با تبختر.
1.4.3- سلام کردن و سجده کردن، دو راهکار عملی تواضع
راهکار عملی تواضع این است که همانند رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بر هر کسی که می گذرید، سلام کنید؛ مگر اینکه منع شرعی داشته باشد. اگر زمینه ی ریبه دارد، پرهیز کنید. در سجده می گوییم: «سبحان ربی الأعلی و بحمده»، بحث «أعلی» است. در رکوع می گوییم: «سبحان ربی العظیم و بحمده». رکوع فقط در نماز است. سجده ی تقربی مستقل داریم؛ ولی رکوع، خیر. سجده بر تربت امام حسین (علیه السلام)، هفت حجاب را بر می دارد. کسی گفت: «من از اینکه خاک زیر پای دیگران شدم، به جایی رسیدم».
1.5- پرهیز از حسد، چشم علم
«وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ»؛
چشمش، برائت از حسد است. حسود، دیگران را نمی خواهد ببیند، یا اگر دید، می خواهد او را به زمین بزند. توضیح دادیم. اولین مانع رؤیت خود و حق، حسادت است؛ به خصوص حسادت بر اهل فضل. باید با دیگران رقابت کنیم؛ ولی حسادت، خیر. اینکه بخواهد به دیگری ضربه بزند و به اصطلاح، «چوب، لای چرخ او می کند»، این حسادت است. انبیای الهی هیچ تزاحمی ندارند. به خصوص وقتی به فعلیت رسیدید، این مرحله را کنار بگذارید.
1.5.1- کلام آیت الله العظمی بهاءالدینی (رحمه الله) و علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد حسد در میان اهل علم
مرحوم آیت الله العظمی بهاءالدینی می فرمودند: «اگر علما با هم چای هم بخورند، خوب است». علامه حسن زاده (رحمه الله) فرمودند: «اگر می خواهید ببینید کسی رشد کرده یا خیر، ببینید حسادت دارد یا خیر».
در فرازی از الهی نامه گفتیم: «الهی در قسمت آباد وجود، بیش از این قسمت ما نبود»!
1.5.2- عدم اجتماع بصیرت با حسادت
تا چشم ما غبار حسد را کنار نزند، نمی تواند حقیقت را ببیند. بصیرت با حسادت جمع نمی شود. علم حقیقی با حسادت نمی شود. برای علم حقیقی، باید چشم حقیقی داشت.
چشم این عالِم، برائت از حسد است.
1.6- فهم، گوش علم
«وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ»؛
و گوشش فهم است. فهیم بودن. وقتی انسان گوش داشته باشد، فهیم می شود. فهم، یعنی مراد متکلم از آنچه می گوید، بفهمیم. گاهی شنیدن صدا است که همهمه هم ممکن است باشد.
1.7- صدق و راستگویی، زبان علم
«وَلِسَانُهُ الصِّدْقُ»؛
زبان علم، صدق است. اگر کسی نفهمید، عالم نیست و اگر کسی راستگو نبود، این، علم نیست. علم حقیقی از گوش جان شروع می شود. ﴿إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ﴾.[7]
بعد می فرماید به شهود می رسد.
1.7.1- اقسام علم
آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «الْعِلْمُ عِلْمَانِ عِلْمٌ عَلَى اللِّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةٌ عَلى ابنِ آدَمَ وَعِلَمٌ في القَلبِ فَذَلِكَ العِلمُ النَّافِع».[8]

علم بر دو قسم است: علم به لسان که حجت بر انسان است و علم به قلب که علم نافع است. علم نافع در صدق گفتار است. عالم، مؤمن است و کسی است که حرفش با قلبش یکی باشد. اگر این طور شد، انسان مستجاب الدعوة می شود. زبان و حال یکی می شود.
1.8- فحص و جستجو، راهکار حفظ علم
«وَحِفظُهُ الفَحصُ»؛
حفظ و نگهداری علم به فحص و پژوهش است. علمی که ما را نگه می دارد، تفکر ما است. «فِكرَةُ ساعَةٍ خَيرٌ مِن عِبادَةِ سَنةٍ».[9]
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: «تَذَاكُرُ الْعِلْمِ دِرَاسَةٌ وَ الدِّرَاسَةُ صَلَاةٌ حَسَنَةٌ»؛[10]
مذاکره ی علم با درس است و درس، نماز حسنه است. رسیدن به علم با حفظ آن متفاوت است. حفظ کردن آسان است، ولی نگداری اش سخت است. حضرت علامه حسن زاده (رحمه الله) می فرمودند: «علم خوش نشین است؛ هرجایی نمی نشیند. نگهداری اش نیز همین است».
1.9- حسن نیت، قلب و باطن علم
«وَ قَلبُه ُحسنُ النِّیَّةِ»؛
چنان که سوره یس قلب قرآن است، قلب این علم، حسن نیت است. نیّت این است که ارتباط بین خودمان و خدا را قوی کنیم. حسن نیت این است که این نیت را پالایش کنیم. افرادی مرتب در فلزات محک می زنند.
«خوش بود گر محک تجربه آید به میانتا سیه روی شود هر که در او غش باشد».[11]

همیشه جنس خوب بدل دارد. جنس بی ارزش بدل ندارد. علم با ارزش است. اگر به اخلاص برسیم، به حسن نیت رسیدیم. اگر انسان برای مجادله و مفاخره و ریا و خودنمایی علم بخواند، زمین می خورد. ﴿مخلصین له الدین﴾.[12]

1.10- شناخت اشیاء، معرفت علم
«وَ عَقلُهُ مَعرِفَةُ الأَشیاءِ»؛
تا اینجا صحبت قوای ظاهری بدن بود. از اینجا وارد قوای باطنی بدن می شوند.

 

[1] الدر المنثور في التفسير بالماثور، السيوطي، جلال الدين، ج8، ص243.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[3] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج82، ص303.

[4] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج75، ص122.

[5] سوره فرقان، آيه 63.

[6] شرح الكافي، المازندراني، الملا صالح، ج1، ص80.

[7] سوره ذاریات، آيه 37.

[8] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج1، ص274.

[9] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج71، ص325.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[11] غزلیات حافظ، غزل شماره 159.

[12] سوره اعراف، آيه 29.