جلسه 1404/07/16

بسم الله الرحمن الرحیم



شدت عمل نسبت به عالم بی عمل در لحظه مرگ و بعد از مرگ/مفاسد عالم بی عمل /علم

محتويات
1- بَابُ لُزُومِ الْحُجَّةِ عَلَى الْعَالِمِ وَ تَشْدِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِ
1.1- روایت اول
1.1.1- بررسی سند روایت
1.1.2- ترجمه روایت
1.1.3- تبیین و توضیح روایت
1.1.3.1- خطر جهل مرکب
1.1.3.2- لزوم پیشگیری از گناه به جهت پرهیز از عادت نسبت به گناه
1.1.3.3- علم و شهود عالم غیب، لذات باطنی
1.1.3.4- معنای غفران و علت عدم بخشش سریع عالم
1.1.3.5- وجه بیان عدد 70
1.2- روایت دوم
1.2.1- نقل مستقیم این روایت از امام صادق (علیه السلام) از حضرت عیسی (علیه السلام)
1.2.2- خاطره از یکی از شاگردان علامه حسن زاده (رحمه الله)
1.2.3- تبیین و توضیح روایت
1.2.3.1- جایگاه ادبی «سوء» در این روایت
1.2.3.2- یکی از مصادیق علماء سوء در روایات
1.3- روایت سوم
1.3.1- بررسی سند روایت
1.3.2- توضیح و تبیین روایت
1.3.2.1- علت قبول نشدن توبه ی عالم
1.3.2.2- توبه ی عبد، همراه با دو توبه ی خدا
1.4- روایت چهارم
1.4.1- بررسی سند روایت
1.4.2- توضیح و تبیین روایت



 
 
موضوع: علم/مفاسد عالم بی عمل /شدت عمل نسبت به عالم بی عمل در لحظه مرگ و بعد از مرگ
 
1- بَابُ لُزُومِ الْحُجَّةِ عَلَى الْعَالِمِ وَ تَشْدِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِ
در روایات کافی شریف به باب لزوم الحجّة علی العالم رسیدیم.
1.1- روایت اول
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ: «يَا حَفْصُ يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ».[1]

1.1.1- بررسی سند روایت
برخی گفته اند که این حدیث، ضعیف است؛ ولی به نظر ما شهرت آن، ضعف سندش را جبران می کند. در مبنای رجالی ما شهرت گاهی جبران ضعف را می کند. گاهی متن در احادیث، گواه صحت است.
1.1.2- ترجمه روایت
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «جناب حفص! از جاهل هفتاد گناه آمرزیده می شود، قبل از اینکه برای عالم یک گناه بخشیده شود»!
1.1.3- تبیین و توضیح روایت
1.1.3.1- خطر جهل مرکب
عالم و جاهل مقابل هم هستند. علم دارای مراتب است. علم یقینی و غیر یقینی، علم اجتهادی و تقلیدی. جهل هم دارای مراتب است. بدترین نوع جهل، جهل مرکب است. جهل مرکب، یعنی نمی داند که نمی داند. اگر انسان نداند که مریض است، به دکتر مراجعه نمی کند. جاهل به جهل مرکب همیشه در مریضی باقی می ماند. اطبا می گویند که دولت ها باید مردم را نسبت به مریضی ها آگاه کنند. پیشگیری نسبت به درمان، هزینه اش کمتر است.
1.1.3.2- لزوم پیشگیری از گناه به جهت پرهیز از عادت نسبت به گناه
در سیروسلوک هم باید پیشگیری کرد. می گویند در چنین گناهی هستیم و نمی توانیم ترک کنیم. عادت کرده است به عادت. نعوذ بالله. باید عادت مان مسائل الهی شود.
1.1.3.3- علم و شهود عالم غیب، لذات باطنی
مطلب مهم: چنانچه غذا برای هاضمه ما لذت دارد، علم هم برای قوای باطنی و الهی ما لذت دارد.
اگر لذت ترک لذت بدانیدگر لذت نفس لذت ندانی[2]

هرچه عالم ادراک و شهودش قوی تر باشد، لذت قوی تر است. هرچه ادراک کمتر باشد، لذت کمتر است.
1.1.3.4- معنای غفران و علت عدم بخشش سریع عالم
70 گناه از جاهل بخشیده می شود، قبل از اینکه یک گناه از عالم بخشیده شود. غفران، یعنی پوشش بر آن گذاشته می شود. ولی از عالم این گونه نیست؛ چرا که عالم می داند. مغفرت و غفران، یعنی پوشش گذاشتن روی کارها. از خصلت های باری تعالی این است که خیلی چیزها را نادیده می گیرند. باید بکوشیم گناهی از ما صادر نشود. از انسان فهمیده توقع بالا است. انتظار مردم از ما بالاتر است. انتظار دیانت دارند. دنیا داشتن غیر از تعلق به دنیا است.
1.1.3.5- وجه بیان عدد 70
70 هم عدد تخصیصی نیست. عدد تغلیبی تکثیری است. معمولا هر موقع استغفار می شود، می گویند 70 مرتبه. کسی که در گناه قرار می گیرد، از مرحله استغفار هم افتاده است.
1.2- روایت دوم
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَى نَبِيِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «وَيْلٌ لِلْعُلَمَاءِ السَّوْءِ كَيْفَ تَلَظَّى عَلَيْهِمُ النَّارُ».[3]

1.2.1- نقل مستقیم این روایت از امام صادق (علیه السلام) از حضرت عیسی (علیه السلام)
در برخی روایات، ائمه (علیهم السلام)، مستقیم از یکی از پیامبران (علیهم السلام) نقل می کنند. امام صادق (علیه السلام) مستقیم از عیسی بن مریم (علیه السلام) نقل می کنند. امام به یک وضعیتی می رسد که هم می تواند از امام و هم از نبی و هم از ولی و هم از خدا نقل حدیث کند. یک عنوانی تحت عنوان «احادیث برزخیه» داریم که باید در آینده توضیح داده شود. بعید نیست مکالمه ای بین حضرت امام صادق (علیه السلام) و حضرت عیسی (علیه السلام) صورت گرفته باشد.
1.2.2- خاطره از یکی از شاگردان علامه حسن زاده (رحمه الله)
محضر علامه حسن زاده (قدس الله نفسه الزکیة) بودیم، عزیزی از شاگردان ایشان آمدند. فرمودند: «چند روزی نبودید»! گفتند: «چند روزی مهمان حضرت ابراهیم (علیه السلام) بودم»!
1.2.3- تبیین و توضیح روایت
حضرت عیسی (علیه السلام) فرمودند: «وای بر علمایی که سوء هستند و بد هستند. چگونه آتش بر این ها احاطه می کند»! هر بدی که از انسان صادر می شود، آتشی بر ما احاطه می کند. خدا انسان را آفرید و انسان، گاهی جهنم را می آفریند.
1.2.3.1- جایگاه ادبی «سوء» در این روایت
«سوء» به ضم (سُوء) یا فتح (سَوء) می تواند باشد. صفت و موضوف (العلماء السوء)، یا مضاف و مضاف الیه (علماء السوء) می تواند باشد. اضافه، تشخص می آورد. سوء، مطلق است و تشخص این افراد می شود.
1.2.3.2- یکی از مصادیق علماء سوء در روایات
در برخی روایات داریم که علماء سوء یا عالم بدکار، کسانی که با سلاطین نشست و برخاست داشته باشند؛ نه اینکه آن ها را تغییر دهند؛ بلکه خودشان تغییر می کنند.[4]

1.3- روایت سوم
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: «إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى حَلْقِهِ لَمْ يَكُنْ لِلْعَالِمِ تَوْبَةٌ ثُمَّ قَرَأَ [5]
﴿إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ﴾».[6]

1.3.1- بررسی سند روایت
اگر حدیثی به اصحاب اجماع برسد، سندش خوب است.
1.3.2- توضیح و تبیین روایت
1.3.2.1- علت قبول نشدن توبه ی عالم
امام صادق (علیه السلام) به گلوی خود اشاره کردند و فرمودند که اگر نفس به گلو برسد، برای عالم توبه نیست. این عالم با جاهل در مراتب دیگر قابل جمع است. اینکه انسان یک کلمه بداند، نسبت به کس دیگری که آن را نمی داند، عالم است. همین که می دانیم غیبت گناه است، نباید غیبت کنیم. خداوند توبه را از کسی می پذیرد که کاری را از روی جهالت انجام دهند، نه از روی عمد و علم. عالم بودن به گناه، برای او دو گناه می نویسند؛ یکی فعل گناه و دیگری علم به گناه. عالم به علوم آخرت است.
1.3.2.2- توبه ی عبد، همراه با دو توبه ی خدا
توبه، بازگشت به حضرت حق است. توبه ی عبد هم همراه دو توبه ی خدا است. خدا تائب است؛ به این معنا که قبل از توبه ی عبد، او رو می کند و توفیق توبه می دهد. توبه ی لاحقه هم پذیرش توبه است. خداوند هم زود راضی می شود. ﴿وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ﴾.[7]
نفس همان است که در برهان گفتیم همان روح است. توبه را خداوند بر خود ضروری کرده است. ﴿إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ﴾.[8]

1.4- روایت چهارم
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي (هشام بن حیان کوفی است) عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع: «فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- ﴿فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ ﴾.[9]
قَالَ: «هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا بِأَلْسِنَتِهِمْ ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَى غَيْرِهِ».[10]

1.4.1- بررسی سند روایت
برخی گفته اند ضعیف است؛ ولی روایت خوبی است.
1.4.2- توضیح و تبیین روایت
امام باقر (علیه السلام) در مصداق این آیه که خدای متعال می فرماید که این ها که در آتش انداخته می شوند، حضرت فرمودند: «این ها کسانی هستند که قومی را به عدالت وصف می کنند و بعد با آن ها مخالفت می کنند». «کبّه علی وجهه»، یعنی به صورت زمین خورد. عده ای در صحبت، بَه بَه و چَه چَه می کنند، ولی در مقام عمل مخالفت می کنند. این ها عُجب زده هستند و از معارف فاصله گرفتند. در مقام حرف، سخن از رهبری می گوید، ولی در عمل مخالفت می کند. صحبت از مراجع و علما می کند، ولی در عمل، تبعیت نمی کند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص47.

[2] سعدی مواعظ غزلیات غزل شماره 62.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص47.

[4] كشف الغمة، ابن أبي الفتح الإربلي، ج2، ص399.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص47.

[6] سوره نساء، آيه 17.

[7] سوره بقره، آيه 160.

[8] سوره نساء، آيه 17.

[9] سوره شعراء، آيه 94.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص47.