جلسه 1404/02/24

بسم الله الرحمن الرحیم



آثار عمل به معلومات و تبعات عمل نکردن به معلومات/عمل به معلومات /احادیث اصول کافی (کتاب العلم و الجهل)

محتويات
1- روایات بَابُ اسْتِعْمَالِ الْعِلْمِ
2- روایت اول
2.1- اعتبار سندی این روایت
2.2- دو نوع عالِم
2.3- نوع اول
2.4- کلام حاج آقای قرائتی در مورد عمل به گفتار در حد توان
2.5- تشخص انسان به علم و عمل
2.6- نوع دوم
2.7- تأثیر اعمال علما در اعمال مردم
2.8- تأثیر گناهان در قضا شدن نماز شب
2.9- تبعیت از هوا و امیال، موجب دوری از حق
2.10- تبعات طول اَمَل و آرزوهای طولانی
2.11- کلام مرحوم شیخ بهاء (رحمه الله): حقیقت ریاضیات، اتصال به حضرت حق
3- روایت دوم
3.1- اهمیت علم بعد از عمل
3.2- یکی از اشکالات مراکز علمی
3.3- التزام آیت الله خوانساری (رحمه الله) به مباحث علمی در بیمارستان
3.4- اتحاد بین علم و عمل
3.5- یک بحث اصولی
4- روایت سوم
4.1- اعتبار سندی این روایت
4.2- قلب، جایگاه علم
4.3- نسبت بین علم و عمل
4.4- مطایبه
5- روایت چهارم
5.1- کفر و دوری از خداوند برای عالم بی عمل
5.2- مَثَل علم بی عمل
6- روایت پنجم
6.1- ملاک نجات عالم
6.2- اختلاف در نُسَخ این روایت


 
 
موضوع: احادیث اصول کافی (کتاب العلم و الجهل)/عمل به معلومات /آثار عمل به معلومات و تبعات عمل نکردن به معلومات
 
1- روایات بَابُ اسْتِعْمَالِ الْعِلْمِ
2- روایت اول
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ فِي كَلَامٍ لَهُ : «الْعُلَمَاءُ رَجُلَانِ رَجُلٌ عَالِمٌ آخِذٌ بِعِلْمِهِ فَهَذَا نَاجٍ وَ عَالِمٌ تَارِكٌ لِعِلْمِهِ فَهَذَا هَالِكٌ وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَيَتَأَذَّوْنَ مِنْ رِيحِ الْعَالِمِ التَّارِكِ لِعِلْمِهِ وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَى اللَّهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ فَأَطَاعَ اللَّهَ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ أَدْخَلَ الدَّاعِيَ النَّارَ بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَى وَ طُولِ الْأَمَلِ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ طُولُ الْأَمَلِ يُنْسِي الْآخِرَةَ».[1]

2.1- اعتبار سندی این روایت
این حدیث، ضعف دارد؛ ولی با شهرتش قابل جبران است و مرحوم مجلسی به آن اعتنا کردند. کلام عَلَوی (علیه السلام)، حکایت سخن حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) است.
2.2- دو نوع عالِم
دو عالم داریم:
2.3- نوع اول
یکی عالمی که آخِذ به علم خود است؛ یعنی به آن عمل می کند. علم دارای مراتب است و هر مرتبه اش دارای عمل است.
2.4- کلام حاج آقای قرائتی در مورد عمل به گفتار در حد توان
خدا به آقای قرائتی شفا دهد. ایشان فرمودند که کسی به من گفت: «شما به همه ی آنچه می گویید، عمل می کنید»؟ پرسیدم: «شغلت چیست»؟ گفت: «کفاش». گفتم: «مگر شما همه ی آنچه می دوزی را می پوشی! من هم به قدر نیاز و توانم به سخنانم عمل می کنم».
2.5- تشخص انسان به علم و عمل
انسان باید در مسیر علم و عمل هر دو حرکت کند. تشخص انسان به علم، به یک جهت است و به عمل، جهات مختلف است.
2.6- نوع دوم
قسم دوم، عالمی است که علمش را ترک می کند و عمل نمی کند. یک جهت مُعَذَّبین در آتش از ورود عالم بی عمل در آتش است. از بوی بد بدن او، مرحله ی عذاب دیگران است. فردای قیامت، یوم الحسرة برای علمایی است که مردم را دعوت کردند و مردم نجات یافتند، ولی خودشان نجات نیافتند. برای همه ی ما هشدار است. مراقب دعوت های مان باشیم و مصداق آیه ی: ﴿لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾[2]
نباشیم.
2.7- تأثیر اعمال علما در اعمال مردم
اگر عالم نماز شب بخواند، مردم نماز صبح می خوانند. اگر عالم نماز صبح تنها بخواند، معلوم نیست مردم نماز صبح بخوانند. اگر خدای نخواسته عالمی نماز صبحش هم ترک شود، معلوم نیست مردم نمازهای دیگر را بخوانند. عالم، جلودار مردم است.
2.8- تأثیر گناهان در قضا شدن نماز شب
در حالات خود تأمل کنیم. مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ قَالَ: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام)، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي قَدْ حُرِمْتُ الصَّلَاةَ بِاللَّيْلِ، فَقَالَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام): أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَيَّدَتْكَ ذُنُوبُكَ»؛[3]
کسی نزد امام علی (علیه السلام) آمد و گفت که نماز شبم قضا شد. حضرت فرمودند: گناهان که دنباله ی انسان است، تو را گرفتار کرده است. ببین چه کارهای بیهوده ای داری.
2.9- تبعیت از هوا و امیال، موجب دوری از حق
در ادامه ی روایت اول حضرت می فرماید که علت این که این عالم وارد جهنم می شود، «بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَى وَ طُولِ الْأَمَلِ»؛ به سبب ترک عمل به علم و تبعیت از هوای نفس و آرزوی دراز است. «طولُ الأَمَل»، یعنی آرزوهای دور و درازی که معلوم نیست به آن برسد. اتباع از هوا و از امیال، او را از حق دور می کند.
2.10- تبعات طول اَمَل و آرزوهای طولانی
و طول الامل و آرزوهای طولانی باعث می شود که آخرت را فراموش کند. در سوره ی حشر، خدای متعال می فرماید: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ﴾.[4]
کسی که خدا را فراموش کند، خود را فراموش کرده است. اگر همیشه توجه ما تامّ باشد، در مقام فهم و اجرای معارف هستیم. گاهی انسان، مصداق این جمله ی: «حُبُّ الشَّیءِ یُعمِی وَ یُصِمّ» می شود و زمانی که انسان کر و لال شد، از خدا فاصله می گیرد.
2.11- کلام مرحوم شیخ بهاء (رحمه الله): حقیقت ریاضیات، اتصال به حضرت حق
در کتاب «خلاصة الحساب» شیخ بهائی (رحمه الله) - که سه دوره تدریس کردیم - وقتی صحبت عدد می شود، می فرمایند: «العَدَدُ نِصفُ مَجموعِ حاشیَتَیهِ».[5]
مثلا عدد سه که یک طرف آن، 4 و یک طرف آن، 2 است و جمعش، 6 و نصفش، 3 است. این عدد نسبت به همه ی سلسله ی اعداد، صادق است، جز عدد 1 که فقط یک طرف دارد. [شیخ بهائی (رحمه الله)] می گوید: «ریاضی باید انسان را به صاحب عدد برساند». ما به جایی می رسیم که واحد حقیقی، خارج از صدق عدد است. عدد یک، سرمنشأ اعداد است، ولی عدد نیست. حقیقت ریاضیات، اتصال به حضرت حق است. هرچه هست، از اوست. سررشته ی بی نهایت. حرکت در مسیر بی نهایت؛ یعنی حرکت در مسیر حضرت حق.
3- روایت دوم
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَى الْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ».[6]

3.1- اهمیت علم بعد از عمل
کسی که بداند، انجام می دهد و کسی که انجام دهد، می داند. علم بعد از عمل، مهم است؛ مانند تعلیم و تزکیه. در این روایت اول فرمودند: «علم می رود که همراه عمل بشود. علم و عمل پیش نیاز هم است»؛ بعد می فرمایند: «علم با عمل یکی می شود». ﴿قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ﴾؛[7]
﴿جَزَاء وِفَاقًا﴾.[8]

3.2- یکی از اشکالات مراکز علمی
یکی از آسیب هایی که مراکز علمی می بینند، این است که تا مراحل مقدماتی می آیند؛ ولی وقتی تازه می فهمند باید چه کنند، خود را فارغ التحصیل می کنند. ما فارغ التحصیلی نداریم.
3.3- التزام آیت الله خوانساری (رحمه الله) به مباحث علمی در بیمارستان
مرحوم آیت الله العظمی خوانساری (رحمه الله) - استاد ما که برخی اجازات ما از ایشان است _ مریضی پروستات داشتند. برای انجام کارها به ملاقات ایشان رفتم. هر وقت می رفتم، می فرمودند: «فرع فقهی مطرح کنید». یکی از آن ها، بیماری «سَلَسُ البول» بود که برای ایشان مبتلابه بود.
3.4- اتحاد بین علم و عمل
در تفسیر گفتیم که علم و عالم و معلوم متحد می شوند. حس و حاس و محسوس یکی می شود. عمل و عامل و معمول نیز یکی می شود. وقتی علم و عالم آمد، معلوم در عمل نیز یکی می شود. در این عینیت اگر علم و عمل به شخص عالم و معمول اجابت کردند و نیازمندی های هم را بر طرف کردند، مقارنت و مواظبت را دارد؛ وگرنه کوچ می کند. علم مان را باید با عمل نگه داریم.
3.5- یک بحث اصولی
در اصول بحثی است که آیا جمله های انشائیه همراه انشاء است، یا در ظرف جمله های دیگر هم قابل اجرا است؟ اوامر و نواهی، انشائی است. مبنای اصولی ما این است که باید ببینیم صِباغ و سیاق حدیث و آیه چیست؟ چه بسا انشائی که از جملات اخباریه استفاده کنیم؛ مثلا در یک روایت، راوی می گوید: «چنین مشکلی هست؛ چه کنم»؟ حضرت می فرمایند: «یعید الصلاة». این کلمه ی «یعیدُ»، اِخبار است، ولی انشاء است. در این حدیث گرچه حکایت است، ولی به دیگران امر می کند. همراهی علم و عمل، یعنی بکوشید این گونه باشید.
4- روایت سوم
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا».[9]

4.1- اعتبار سندی این روایت
عبارت «عمن ذکره»، حدیث را دچار تزلزل کرده است؛ ولی اگر رجال قبلی قابل اعتنا باشد، می شود استناد کرد.
4.2- قلب، جایگاه علم
قلوب، اوعیة العلم و جایگاه علم است. قال الإمامُ عليٌّ (عليه السلام): «يَا كُمَيْلُ بْنَ زِيَاد، إِنَّ هذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ، فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا»؛[10]
امام علی (علیه السلام) فرمودند: قلب، جایگاه علم است. عالم اگر به علمش عمل نکند، از این ظرف قلب و ذهنش، علم لغزش و لرزش می یابد. استقرار علم در قلب ما به عمل است. علم اگر به تجربه و مهارت نرسد، فرّار است. حفّاظ می گویند که اگر حفظ به قلب نرسد، هم همین طور است. چون باید مرور بیاید. اگر این عکس را ذخیره نکنید، به آن دسترسی ندارید. علم، با تکرار ذخیره می شود. تکرار، به عمل است. صفا، سنگ های سختی است که در بیابان با باران می غلتد؛ ولی باران در روزی زمین می ماند و تبدیل به سبزه می شود.[11]
بستر نگهداری علوم ما، اعمال ماست.
4.3- نسبت بین علم و عمل
علم، مُشَخِّص روح است و عمل، جسم پرور است. زمانی که روح پروری و تن پروری با هم باشد، ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ﴾[12]
می شود.
4.4- مطایبه
گویا در خزائن نراقی است که ایشان - با عرض معذرت از اطبا و علما – فرمود: «از دو طایفه بترسید: از آخوند چاق و طبیب لاغر. او اگر از خدا ترس داشت، تنومند نمی شد و این اگر طبابت می کرد، خودش را نجات می داد». سخنی که از دل برآید، لا جرم بر دل نشیند.
5- روایت چهارم
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِيدِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ فَأَجَابَ ثُمَّ عَادَ لِيَسْأَلَ عَنْ مِثْلِهَا فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِيلِ لَا تَطْلُبُوا عِلْمَ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَ لَمَّا تَعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ يُعْمَلْ بِهِ لَمْ يَزْدَدْ صَاحِبُهُ إِلَّا كُفْراً وَ لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً».[13]

5.1- کفر و دوری از خداوند برای عالم بی عمل
شخصی از امام سجاد (علیه السلام) سؤالاتی کرد و حضرت پاسخ دادند؛ سپس رفت و دوباره سؤال کرد. حضرت فرمودند: «در انجیل نوشته است که علم چیزی که نمی دانید را طلب نکنید و اگر دانستید، عمل کنید؛ زیرا اگر عمل نکنید، جز کفر و دوری از خدا را زیاد نمی کند.
واو در «و لمّا تعملوا»، حالیه است؛ یعنی چطور به آنچه که دانستید، عمل نکردید.
5.2- مَثَل علم بی عمل
علم بی عمل، مانند گرفتن آدرس دوست و نرفتن سراغ او است. کسی که آدرس نداشت، مذمت زیادی نمی کنند؛ ولی عقلای عالم می گویند که فلانی آدرس داشت و نرفت! همیشه ما معلوم را طلب می کنیم. از معلوم به مجهول می رسیم، تا برسیم به معلومی که مجهول ندارد؛ یعنی حضرت حق تعالی.
6- روایت پنجم
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «قُلْتُ لَهُ بِمَ يُعْرَفُ النَّاجِي قَالَ مَنْ كَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَأَثْبَتَ لَهُ الشَّهَادَةَ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِكَ مُسْتَوْدَعٌ ».[14]

6.1- ملاک نجات عالم
صاحب توحید مفضل می گوید که از امام صادق (علیه السلام) سؤال کردم که ناجی را چطور بشناسیم؟ حضرت فرمودند: «کسی که کارش با سخنش یکی باشد». انسان باید مصداق آیه ی: ﴿لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾[15]
نباشد.
6.2- اختلاف در نُسَخ این روایت
«أثبت»، هم می توان به صیغه ی ماضی و هم مضارع و هم امر خواند. اگر صیغه ی ماضی، یعنی «أثبَتَ» باشد، یعنی برای او شهادت ثابت کرد. اگر «أثبتَ» به صیغه ی مضارع باشد، «أثبُتُ»، یعنی شهادت را برای او به ثبوت می رساند؛ یعنی این کار باعث می شود که ذهنیت او به تشخص برسد. «أثبِت» به صورت امر، یعنی شهادت برای او اثبات کن. در برخی از نسخه ها هم به جای «فَأَثبَتَ»، «فَأَثبَثَ» از «بَثّ» است؛ یعنی شهادت برای او قطعی می شود. کسی که فعلش با سخنش موافق نباشد، علمش مستودع، یعنی فرّار است.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[2] سوره صف، آيه 2.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج3، ص450.

[4] سوره حشر، آيه 19.

[5] اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى)، ذهنی تهرانی، سید محمد جواد، ج1، ص8.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[7] سوره اسراء، آيه 84.

[8] سوره نبا، آيه 26.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[10] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص339، حکمت 147.

[11] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص283.

[12] سوره بقره، آيه 247.

[13] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[14] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[15] سوره صف، آيه 2.