جلسه 1404/02/10

بسم الله الرحمن الرحیم



عامل بی بصیرت_ قبولی معرفت و عمل، در گرو یکدیگر_ افساد عامل بدون علم/روایات باب مَنْ عَمِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ /شرح کافی

محتويات
1- روایات بَابُ مَنْ عَمِلَ بِغَيْرِ عِلْمٍ
2- عامل بی بصیرت
3- بررسی سند حدیث
4- علم، عمل، عقل و بصیرت، چراغ راه انسان
5- راه و حرکت در مسیر درست، در گرو داشتن معرفت و راهنما
6- «اسماء الله»، هندسه ی عالم و آدم
7- کثرت هندسه ی وجودی انسان بر طبق دریافت و شهود
8- قبولی معرفت و عمل، در گرو یکدیگر
9- افساد عامل بدون علم
9.1- بررسی سند حدیث
9.2- علم، اعم از علم اصطلاحی و غیر اصطلاحی (معرفت)



 
موضوع: شرح کافی/روایات باب مَنْ عَمِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ /عامل بی بصیرت_ قبولی معرفت و عمل، در گرو یکدیگر_ افساد عامل بدون علم
 
1- روایات بَابُ مَنْ عَمِلَ بِغَيْرِ عِلْمٍ
2- عامل بی بصیرت
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ: «الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً».[1]

3- بررسی سند حدیث
حدیث را می توان پذیرفت، هرچند شخص طلحه، قابل تأمل است.
4- علم، عمل، عقل و بصیرت، چراغ راه انسان
گام اول، علم است. کارهای عملی ما، همیشه، نتیجه ی کارهای علمی ما است. هیچ کاری بدون علم نمی شود. گام دومی که عمل باشد، بدون بصیرت نمی شود؛ چرا که رونده در یک راه، نیاز به چراغ راه دارد. تا چراغی نباشد راه روشن نمی شود که بتواند راه را از چاه تشخیص دهد. در مبانی معرفتی مان، عقل را چراغ می دانیم. برخی عقل را بالاتر از چراغ می دانند. عقل به نظر ما چراغ است. عقل، اسیر وحی است. اگر عقل ما در خدمت وحی باشد، آن موقع ما را به سر منزل مقصود می رساند.
5- راه و حرکت در مسیر درست، در گرو داشتن معرفت و راهنما
هر چیزی نیاز به معرفت دارد. امیر المؤمنین (علیه السلام) در سفارش به جناب کمیل فرمودند: «يا كُميلُ، ما مِن حَرَكةٍ إلاّ و أنتَ مُحتاجٌ فيها إلى مَعرِفَةٍ»؛[2]
اى كميل! هيچ حركت و رفتارى نيست، مگر اين كه تو در آن به شناخت نيازمندى. انسان بی حرکت و موجود بی حرکت نداریم. از لحظه ای که وارد این اتاق و کلاس شدیم تا موقعی که بیرون می رویم، در همه ی چیزها تغییر و تحول رخ می دهد، چون زمان منصرم است. در وجود ما توانایی هایی هست که همه ی منصرمات، متصرمات و همه ی امور گذرا را تجمیع می کنیم. این، حرکت است. «الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ»؛ کسی که راهنما ندارد مانند کسی است که مسیر را عوضی می رود. من و شماهایی که در این خیابان ها راه می رویم اگر راه را بلد نباشیم که به هدف مان برسیم، «لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً» هر لحظه که برویم، دورتر می شویم. اگر سرعت نگیریم، به نتیجه نمی رسیم. هرچه تندتر برود، دورتر می شود، چون راهنما ندارد.
6- «اسماء الله»، هندسه ی عالم و آدم
عالم و آدم، هندسه ای دارد که باید بر اساس آن حرکت کنیم که اگر چنین نکنیم، فاصله می گیریم. هندسه ی عالم، «اسماء الله» است. در جلسات شرح اسماء الهی گفتیم که هیچ موجودی بی اسم نیست. در سیر و سلوکتان اسم اسمی تان را بگردید و پیدا کنید. ما در حال نقاشی اسم هستیم. اینکه چطور بروز می دهیم، خودش بحثی است.
7- کثرت هندسه ی وجودی انسان بر طبق دریافت و شهود
زمانی که ما درس نهایه مرحوم علامه طباطبایی (رحمه الله) را تدریس می نمودیم، در جاهایی از آن با دیدگاه ایشان اختلاف نظر پیدا می کردیم. طبق نظر ما هر کس به اندازه ی دریافت و شهود ش، هندسه ی وجودی اش تکثیر می شود. به جای عبارت «سرعة السیر»، در برخی نسخه های روایت، عبارت «کثرة السیر» ذکر شده است.[3]
معرفت ها هم دارای تعدد است. معرفت، شامل دین و علم می شود. از این معرفت ها بگذریم تا به معرفت تامه برسیم؛ که به جایی می رسد که راه های مختلفی را به شما پیشنهاد می کنند. این معرفت، هم «کثرة السیر» و هم «کثرة الطرق» است. «الطرق الی الله بعدد انفاس الخلائق»؛[4]
تا که همه به صراط برسد. راه میان بر هر کسی فرق دارد. راه میان بر هر کسی شاید برای دیگری دور باشد و هر کس باید راه میان بر خودش را پیدا کند.
8- قبولی معرفت و عمل، در گرو یکدیگر
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ حُسَيْنٍ الصَّيْقَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ: «لَا يَقْبَلُ اللَّهُ عَمَلًا إِلَّا بِمَعْرِفَةٍ وَ لَا مَعْرِفَةَ إِلَّا بِعَمَلٍ فَمَنْ عَرَفَ دَلَّتْهُ الْمَعْرِفَةُ عَلَى الْعَمَلِ وَ مَنْ لَمْ يَعْمَلْ فَلَا مَعْرِفَةَ لَهُ أَلَا إِنَّ الْإِيمَانَ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ».[5]

هر کاری معرفت می خواهد و معرفت بدون عمل نمی شود. کسی که معرفت بیابد، خود معرفت او را به عمل می کشاند. اگر کسی کاری را انجام نداد، معرفتی ندارد. متوجه باشید که ایمان بعضی از بعض است. معرفت در اینجا، اصول عقائد و افکار است. تا معرفت به مبدأ و معاد نیابیم، اول و آخر کار را نمی توانیم تشخیص دهیم. تا اول راه تشخیص ندهیم، نمی توانیم سیری داشته باشیم و سنجشی برای زمان سیر داشته باشیم. عبارت «فَمَنْ عَرَفَ» در روایت فوق، علم و علم العلم و حق الیقین و عین الیقین و علم الیقین را شامل می شود؛ و به جایی می رسد که اصلا معرفت او، نفس معرفت می شود. ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ﴾؛[6]
برخی گفته اند که این ایمان، تحصیل حاصل است، ولی اینطور نیست؛ ایمان اولی غیر از ایمان دومی است؛ اولی تقلیدی است و دومی تحقیقی و یقینی است. اگر اولی یقینی است، دومی شهودی است. علامه حسن زاده (رحمه الله) فرمودند: «برای من شکی حاصل شد که این شک من، منشأ هزاران یقین شد».
9- افساد عامل بدون علم
عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله ): «مَنْ عَمِلَ عَلَى غَيْرِ عِلْمٍ كَانَ مَا يُفْسِدُ أَكْثَرَ مِمَّا يُصْلِحُ».[7]

9.1- بررسی سند حدیث
عبارت «عمن رواه» در حدیث، حدیث را مرسل کرده است. در مبانی رجالی ما هست که اگر قبل از «عمن رواه» شخصیت معتنا به و قابل توجهی باشد، می توانیم به روایت اعتنا کنیم.
9.2- علم، اعم از علم اصطلاحی و غیر اصطلاحی (معرفت)
اگر کسی بدون علم عمل کند افسادش از اصلاحش بیشتر است. در روایت قبلی، عبارت «بدون بصیرت» داشت، ولی در اینجا «بدون علم» دارد. علم، اینجا اصطلاحی نیست. علم، معرفتی است. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: «إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ».[8]
همه ی این علوم برای ظهور معرفت این انسان، زمینه می شود. این علم، معرفت را دارد و اعم از علم اصطلاحی است. علوم اصطلاحی، مقدمه است. همه ی علوم «من الله» است. گاهی انسان آن قدر در علوم بالعرض گرفتار می شود که از علم اصیل غفلت می کند. خود علم، حجاب اکبر می شود.

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص43.

[2] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج74، ص267.

[3] التحفة السنية في شرح النخبة المحسنية، الجزائري، السيد عبد الله، ج1، ص147.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج64، ص137.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[6] سوره نساء، آيه 136.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص44.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص32.