جلسه 1404/02/03

بسم الله الرحمن الرحیم



تکلیف عالِم در پاسخ به سؤال سائل_ تکلیف مردم در پاسخ به سؤال سائل_ حق خداوند بر بندگانش_ اختصاص و توجه دادن بندگان خداوند به دو آیه از قرآن کریم_ هلاکت دو گروه/ادامه ی روایات باب نهی از قول به غیر علم /شرح کافی

محتويات
1- ادامه ی روایات باب نهی از قول به غیر علم
2- تکلیف عالِم در پاسخ به سؤال سائل
2.1- بررسی سند حدیث
2.2- سیره ی رفتاری یک عالِم
2.3- مسئله ای در مورد عالِم و أعْلَم
2.4- داستان مسافرت تجاری یک جوان و راهزنان
3- تکلیف مردم در پاسخ به سؤال سائل
4- حقّ خداوند بر بندگانش
4.1- بررسی سند حدیث
5- اختصاص و توجه دادن بندگان خداوند به دو آیه از قرآن کریم
5.1- بررسی سند حدیث
6- هلاکت دو گروه
6.1- بررسی سند حدیث
7- لسان الحق بودن امام جعفر صادق (علیه السلام)



 
موضوع: شرح کافی/ادامه ی روایات باب نهی از قول به غیر علم /تکلیف عالِم در پاسخ به سؤال سائل_ تکلیف مردم در پاسخ به سؤال سائل_ حق خداوند بر بندگانش_ اختصاص و توجه دادن بندگان خداوند به دو آیه از قرآن کریم_ هلاکت دو گروه
 
1- ادامه ی روایات باب نهی از قول به غیر علم
2- تکلیف عالِم در پاسخ به سؤال سائل
مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «لِلْعَالِمِ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَيْ ءٍ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُهُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ لَيْسَ لِغَيْرِ الْعَالِمِ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ».[1]

2.1- بررسی سند حدیث
حدیث خوبی است و مبنای رجالی ما این است که اگر روایتی به یک شخص ثقه و مورد توجه برسد، آن روایت قابل توجه و قابل اعتنا است.
2.2- سیره ی رفتاری یک عالِم
حضرت، یک سیره ی رفتاری برای شخص عالم بیان کردند. به عالم مراجعه و از ایشان سؤال می شود. ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾؛[2]
سؤال کننده را از خود مران. سائل فکری و اعتقادی، مهم تر و قوی تر از سائل مالی و دنیوی است. سؤال از شیء، همه ی معقولات و محسوسات و متخیلات را در بر می گیرد. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: شايسته ی دانشمند است كه چون از او چيزى پرسند كه نداند، بگويد: خدا داناتر است؛ و سزاوار هيچ غير دانشمندى نيست كه چنين گويد.
2.3- مسئله ای در مورد عالِم و أعْلَم
به لحاظ سیر و سلوکی، در مناجات حضرت امیر المؤمنین علی (علیه السلام) عبارتی هست که حضرت فرمودند: «مولای یا مولای انت العالم و انا الجاهل»؛ لذا نباید بگوییم ما عالمیم و خدا اعلم است، به عبارت بهتر؛ اینجا به لحاظ اینکه یک جاهلی است و به لحاظ موضوعی، یک عالمی را تشخیص داده است و به لحاظ رجوع جاهل به عالم، شخص جاهل می داند که شخص عالم، می تواند سؤالش را جواب دهد؛ ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾،[3]
ولی الآن نمی تواند جواب دهد، حال در اینجا شخص عالم «الله اعلم» بگوید. اعتقاد مردم را نباید به هم بزنید. اگر سیره های متدوال بین مردم سیّئه نیست، کاری نداشته باشید.
2.4- داستان مسافرت تجاری یک جوان و راهزنان
جوانی می خواست به سفر تجاری برود. نزد مادر آمد و برای سفرش، پول زیادی از مادرش درخواست نمود. مادرش به او گفت که این سفر با این همه پول زیاد، خطرناک است. آن جوان اصرار کرد و مادرش به ناچار پول زیاد و نوشته ای هم جهت حفظ و نگه داری، به پسرش داد. در بین راه، دزدها آن را گرفتند. پسر به دزدها گفت که این پول ها را بردارید، ولی این نوشته را برندارید. برای مادر من است. دزدها همه را بردند و گفتند نمی شود. قصه به رئیس دزدها رسید و ماجرا را به رئیس شان گفتند. رئیس شان وقتی نگاهش به آن نوشته افتاد، قدری تأمل کرد و با مقداری مکث گفت: همه ی وسایل از جمله آن نوشته را به آن جوان برگردانید. رئیس شان در ادامه گفت که ما دزد مال هستیم ، ولی دزد عقیده نیستیم. نباید غیر عالم بگوید خدا اعلم است، باید بگوید خدا عالم است. به لحاظ سیر و سلوک نفسانی، همه جاهل و خدا عالم است، ولی به لحاظ مراجعات، خدا اعلم است.
3- تکلیف مردم در پاسخ به سؤال سائل
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «إِذَا سُئِلَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ عَمَّا لَا يَعْلَمُ فَلْيَقُلْ لَا أَدْرِي وَ لَا يَقُلْ اللَّهُ أَعْلَمُ فَيُوقِعَ فِي قَلْبِ صَاحِبِهِ شَكّاً وَ إِذَا قَالَ الْمَسْئُولُ لَا أَدْرِي فَلَا يَتَّهِمُهُ السَّائِلُ».[4]

وقتی مردی از شما سؤال کرد از آنچه که نمی داند، بگوید: نمی دانم، و نگويد: خدا داناتر است؛ زيرا با اين جمله، در دل دوست خود شك و ترديد مى افكند؛ امّا هر گاه كسى كه از او سؤال شده بگويد: نمى دانم، پرسنده به او بد گمان نمى شود.
4- حقّ خداوند بر بندگانش
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام): «مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ قَالَ أَنْ يَقُولُوا مَا يَعْلَمُونَ وَ يَقِفُوا عِنْدَ مَا لَا يَعْلَمُونَ».[5]

حق خداوند بر بندگانش چیست؟ این است که آنچه می دانند حرف بزنند و آنچه نمی دانند، ساکت باشند و توقف کنند.
4.1- بررسی سند حدیث
عبارت «غیر واحد» در اسناد حدیث، یعنی سلسله سندهای مختلفی وجود دارد و باعث متشتت شدن حدیث می شود.
5- اختصاص و توجه دادن بندگان خداوند به دو آیه از قرآن کریم
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي يَعْقُوبَ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَصَّ عِبَادَهُ بِآيَتَيْنِ مِنْ كِتَابِهِ أَنْ لَا يَقُولُوا حَتَّى يَعْلَمُوا وَ لَا يَرُدُّوا مَا لَمْ يَعْلَمُوا وَ قَالَ عَزَّ وَجَلَ : ﴿أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ ﴾؛[6]
﴿وَ قَالَ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ﴾[7]
».[8]

امام صادق (عليه السلام) فرمودند: خدا بندگان خود را به دو آيه از كتابش تخصيص داده است درباره ی اينكه تا ندانند نگويند و تا آنجا كه مي دانند، پرسنده را رد نكنند. خداي عزوجل می فرمايد: آیا پیمان کتاب (خدا) از آنها گرفته نشده که بر خدا (دروغ نبندند، و) جز حق نگویند؟ در آیه ی دیگر می فرمایند: (ولی آنها از روی علم و دانش قرآن را انکار نکردند؛) بلکه چیزی را تکذیب کردند که آگاهی از آن نداشتند، و هنوز واقعیتش بر آنان روشن نشده است!. هیچ سؤالی بی جواب نیست؛ اگر می داند بگوید و گرنه بگوید نمی دانم.
5.1- بررسی سند حدیث
روایت خیلی دچار ضعف نیست، ولی صحیح اعلایی نیست.
6- هلاکت دو گروه
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ قَالَ: مَا ذَكَرْتُ حَدِيثاً سَمِعْتُهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (علیهما السلام) إِلَّا كَادَ أَنْ يَتَصَدَّعَ قَلْبِي قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ مَا كَذَبَ أَبُوهُ عَلَى جَدِّهِ وَ لَا جَدُّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): «مَنْ عَمِلَ بِالْمَقَايِيسِ فَقَدْ هَلَكَ وَ أَهْلَكَ وَ مَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ وَ الْمُحْكَمَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ فَقَدْ هَلَكَ وَ أَهْلَكَ».[9]

ابن شبرمه می گويد: حديثي از امام صادق (عليه السلام) شنيده ام كه هر گاه يادم می آيد نزديک است که دلم شكافته شود. حضرت فرمودند: خبر داد مرا پدرم از جدم تا برسد به رسول خدا _ ابن شبرمه می گويد بخدا سوگند كه نه پدرش بر جدش دروغ بست و نه جدش به رسول خدا _ كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: هر كه بقياس ها عمل كند، خودش سخت هلاک شده و مردم را هم هلاک كرده است و كسی كه ندانسته فتوي دهد و او ناسخ را از منسوخ و محكم را از متشابه تشخيص ندهد، سخت هلاک شده و هلاک كرده است. باید مجموع آیات و روایات را ببینیم بعد فتوا دهیم. آیات قرآن مقدم است. ما به سه دلیل استنباطی قائل هستیم. کتاب، سنت و عقل. اجماع، دلیل مستقل نیست.
6.1- بررسی سند حدیث
عمن حدّثه روایت را دچار مشکل می کند.
7- لسان الحق بودن امام جعفر صادق (علیه السلام)
امشب شب شهادت امام صادق (علیه السلام) است.{سالم بن ابي حفصه داستاني را در مورد امام صادق (علیه السلام) نقل مي كند كه حاكي از مقام لسان الحق بودن آن حضرت است.}
الأمالي للشيخ الطوسي: اَلْمُفِيدُ عَنِ اَلْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْخَزَّازِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ قَالَ: «لَمَّا هَلَكَ أَبُو جَعْفَرٍ اَلْبَاقِرُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قُلْتُ لِأَصْحَابِيَ اِنْتَظِرُونِي حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ فَأُعَزِّيَهُ بِهِ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَعَزَّيْتُهُ ثُمَّ قُلْتُ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ ذَهَبَ وَ اَللَّهِ مَنْ كَانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَلاَ يُسْأَلُ عَمَّنْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ) لاَ وَ اَللَّهِ لاَ يُرَى مِثْلُهُ أَبَداً قَالَ فَسَكَتَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) سَاعَةً ثُمَّ قَالَ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى إِنَّ مِنْ عِبَادِي مَنْ يَتَصَدَّقُ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَأُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ حَتَّى أَجْعَلَهَا مِثْلَ جَبَلِ أُحُدٍ فَخَرَجْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَقُلْتُ مَا رَأَيْتُ أَعْجَبَ مِنْ هَذَا كُنَّا نَسْتَعْظِمُ قَوْلَ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِلاَ وَاسِطَةٍ فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى بِلاَ وَاسِطَةٍ».[10]

جناب سالم روايت مي كند هنگامي كه امام باقر (علیه السلام) از دار دنيا رفتند، من به همراهان خود گفتم: منتظر من بمانيد تا من به نزد جعفر بن محمد (علیهما السلام) وارد شده و بخاطر وفات محمد بن علي (علیهما السلام) به او تسليت بگويم؛ سپس بر جعفر بن محمد (علیهما السلام) وارد شدم و ابتدا به او تسليت گفتم؛ سپس به آن حضرت گفتم:«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ»، كسي از بين ما رفت كه بدون هر واسطه اي مي گفت: رسول خدا چنين و چنان گفت و پرسشي نمي شد كه واسطه وصول اين سخن از پيامبر به او كيست (يعني همه مطمئن بودند كه او اين سخن را بدون واسطه از پيامبر دريافت مي كند) به خدا قسم هرگز كسي چون او ديده نشد. سالم مي گويد: در اينجا امام صادق براي مدتي ساكت ماندند؛ سپس گفتند خدا مي گويد: هر كس از بندگان من پاره اي از خرما را صدقه دهد، من همان گونه كه كسي كرّه اسبش را مي پرورد، آن صدقه را مي پرورم تا آن را به بزرگي كوه اُحد كنم. سپس سالم از نزد امام بيرون مي آيد و به همراهانش مي گويد: من از امام صادق (علیه السلام) عجيب تر نديدم؛ ما از اين كه ابي جعفر محمد بن علي (علیهما السلام) بدون واسطه مي گفت: پيامبر چنين مي گويد تعجب مي كرديم، اينك امام صادق بدون هر واسطه اي مي گويد: خدا چنين مي گويد!

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص42.

[2] سوره ضحى، آيه 10.

[3] سوره نحل، آيه 43.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص42.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص43.

[6] سوره اعراف، آيه 169.

[7] سوره یونس، آيه 39.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص43.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص43.

[10] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج93، ص122.