جلسه 1403/12/01

بسم الله الرحمن الرحیم



راهکار رفع جهالت و نجات از هلاکت دنیوی و اخروی_ راهکار بازشدن قفل علوم_ راهکار گشایش و وسعت در زندگی_ برنامه ریزی برای رسیدن به کارهای دینی_ راهکار احیا کننده ی دل های مرده_ شرط احیا کننده ی علم_ جلادهنده ی قلوب و دل ها_ دراست و ممارست در گفتمان علمی/روایات بَابُ سُؤَالِ الْعَالِمِ وَ تَذَاكُرِهِ /شرح کافی

محتويات
1- روایات بَابُ سُؤَالِ الْعَالِمِ وَ تَذَاكُرِهِ
1.0.1- مبنای استاد نسبت به اسناد حدیث
1.0.2- مرگ بیمار مبتلای به آبله در اثر سؤال نکردن
1.0.3- بررسی سند روایت
1.0.4- هلاکت مردم به خاطر عدم پرسش
1.0.5- اهتمام جدی و صبر در پاسخ به پرسش های مردم
1.0.6- بررسی سلسه سند روایت
1.0.7- مشارٌ الیه «هذا العلم» چیست؟
1.0.8- مراد از الف و لام «العلم»
1.0.9- مراتب علم و جهل
1.0.10- موضوع شناسی روایات دارای تقیه و ضرورت بهره گیری از آن ها
1.0.11- خاطره ی استاد از سفرشان به مدینه
1.0.12- بررسی سند روایت
1.0.13- دو تعبیر ذکر شده از عبارت «فِي كُلِّ جُمُعَةٍ» در روایت
1.0.14- تعهّد جدی نسبت به انجام کارهای دینی
1.0.15- بررسی سند حدیث
1.0.16- لسان الحق بودن امام جعفر صادق (علیه السلام)
1.0.17- مراد از عبارت «أَمْرِي» در حدیث
1.0.18- بررسی سند روایت
1.0.19- اهل دین و اهل وَرَع
1.0.20- سفارش استاد به نوآوری طلبه و خواندن حدیث در اجتماعات
1.0.21- بررسی سند حدیث
1.0.22- خاطره ی استاد از علامه حسن زاده (رحمه الله)
1.0.23- اهل ذکر



 
موضوع: شرح کافی/روایات بَابُ سُؤَالِ الْعَالِمِ وَ تَذَاكُرِهِ /راهکار رفع جهالت و نجات از هلاکت دنیوی و اخروی_ راهکار بازشدن قفل علوم_ راهکار گشایش و وسعت در زندگی_ برنامه ریزی برای رسیدن به کارهای دینی_ راهکار احیا کننده ی دل های مرده_ شرط احیا کننده ی علم_ جلادهنده ی قلوب و دل ها_ دراست و ممارست در گفتمان علمی
 
1- روایات بَابُ سُؤَالِ الْعَالِمِ وَ تَذَاكُرِهِ
بحمدالله احادیث را در خدمت کافی بودیم و به باب سؤال عالم رسیدیم که در محضر عالم حالات انسان چگونه باشد؟
1- راهکار رفع جهالت و نجات از هلاکت
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «سَأَلْتُهُ عَنْ مَجْدُورٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَغَسَّلُوهُ فَمَاتَ قَالَ قَتَلُوهُ أَلَّا سَأَلُوا فَإِنَّ دَوَاءَ الْعِيِّ السُّؤَالُ ».[1]

1.0.1- مبنای استاد نسبت به اسناد حدیث
اگر در حدیث به شخصیت های مهمی برسیم، بررسی سند تا همان شخص کافی است. ما مرسلات ابن ابی عمیر را مانند مسندات دیگران می دانیم. طبق آماری که بدست آوردم، حدود 7-8 هزار روایت را به عنوان منبع می توان استفاده نمود. سند تا ابن ابی عمیر عالی است. بعض اصحاب گرچه روایت را مرسله می کند ولی روایت قابل استناد است. ما در مباحث مربوط به کرونا، در مورد این روایت بحث کردیم.
1.0.2- مرگ بیمار مبتلای به آبله در اثر سؤال نکردن
«سَأَلْتُهُ عَنْ مَجْدُورٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَغَسَّلُوهُ فَمَاتَ قَالَ قَتَلُوهُ أَلَّا سَأَلُوا فَإِنَّ دَوَاءَ الْعِيِّ السُّؤَالُ »؛ «مجدور»، بیماری آبله است.[2]
يكي از اصحاب گويد: از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم كه مردي آبله دار جنب شده بود. او را غسل دادند و مرد، حضرت فرمودند: او را كشتند چرا نپرسيدند؟. همانا دواي نفهمي پرسش است. «عَیّ»، نادانی هایی است که نادانی آور است. ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾؛[3]
قدم اول علم، سؤال است. پیامبر اکرم (صلى الله عليه و آله) می فرمایند: «العِلمُ خَزائنُ و مَفاتِيحُهُ السُّؤالُ»؛[4]
دانش گنجينه هايى است و كليدهاى آن ها پرسش است. بزرگ ترین مریضی، مریضی جهل است که دوایش سؤال است. این روایت در بحث سرایت قابل استناد است، مثلا در بحث استفاده آب برای بیمار مبتلای به کرونا استفاده کردیم که سرایت آب برای او مضرّ است یا خیر؟.
2- راهکار نجات از هلاکت دنیوی و اخروی
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ قَالُوا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِحُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ فِي شَيْ ءٍ سَأَلَهُ: «إِنَّمَا يَهْلِكُ النَّاسُ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ».[5]

1.0.3- بررسی سند روایت
حدیثی از این بالاتر نمی شود. صحیح اعلایی دو سه نفر از اصحاب اجماع و خصّصین در این روایت است. سه نفر این روایت را نقل کرده اند.
1.0.4- هلاکت مردم به خاطر عدم پرسش
«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِحُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ فِي شَيْ ءٍ سَأَلَهُ: إِنَّمَا يَهْلِكُ النَّاسُ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ»؛ امام صادق (علیه السلام) به حُمران بن اَعيَن _ که متکلّم و پیشوای منطقه ای بود _، _ و درباره ی مطالبى كه پرسيد _، فرمودند: همانا مردم، نابود مى شوند، چون نمى پرسند. ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾.[6]
این هلاکتی که در این حدیث آمده، هم هلاکتی معنوی _که با جهل و سؤال نکردن، انسان هلاک می شود _ و هم هلاکت اخروی مراد است؛ علی الخصوص که انسان در جهل مرکب باشد. جهل مرکب این است که نمی داند و دنبال علم هم نمی رود.
1.0.5- اهتمام جدی و صبر در پاسخ به پرسش های مردم
سؤالات مردم، به خصوص سؤالات فرزندان و خانواده و بستگان را جدی گرفته و اهمیت دهید. از طریق امام حسن عسکری (علیه السلام) حدیثی از حضرت فاطمه (سلام الله علیها) نقل شده است که در آن، حضرت به چندین سوال شرعی خانمی با خوشرویی پاسخ دادند که شرح آن به صورت ذیل است:
«وَ حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّيقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ (علیها السلام) فَقَالَتْ: إِنَّ لِي وَالِدَةً ضَعِيفَةً- وَ قَدْ لُبِسَ عَلَيْهَا فِي أَمْرِ صَلَاتِهَا شَيْ ءٌ، وَ قَدْ بَعَثَتْنِي إِلَيْكِ أَسْأَلُكِ. فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ (علیها السلام) عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ ثَنَّتْ، فَأَجَابَتْ، ثُمَّ ثَلَّثَتْ [فَأَجَابَتْ ] إِلَى أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ، ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْكَثْرَةِ، فَقَالَتْ: لَا أَشُقُّ عَلَيْكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ. قَالَتْ فَاطِمَةُ (علیها السلام): هَاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ، أَ رَأَيْتِ مَنِ اكْتُرِىَ يَوْماً يَصْعَدُ إِلَى سَطْحٍ بَحَمْلٍ ثَقِيلٍ، وَ كِرَاؤُهُ مِائَةُ أَلْفِ دِينَارٍ، أَ يَثْقُلُ عَلَيْهِ فَقَالَتْ: لَا. فَقَالَتْ: اكْتُرِيتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ- بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْ ءِ مَا بَيْنَ الثَّرَى إِلَى الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَى أَنْ لَا يَثْقُلَ عَلَيَّ، سَمِعْتُ أَبِي [رَسُولَ اللَّهِ ] (صلی الله علیه و آله و سلم) يَقُولُ: إِنَّ عُلَمَاءَ شِيعَتِنَا يُحْشَرُونَ، فَيُخْلَعُ عَلَيْهِمْ مِنْ خِلَعِ الْكَرَامَاتِ- عَلَى قَدْرِ كَثْرَةِ عُلُومِهِمْ، وَ جِدِّهِمْ فِي إِرْشَادِ عِبَادِ اللَّهِ، حَتَّى يُخْلَعَ عَلَى الْوَاحِدِ مِنْهُمْ- أَلْفُ أَلْفِ خِلْعَةٍ مِنْ نُورٍ».[7]

روزى زنى نزد حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) وارد شد و گفت: مادرى دارم ضعیف و ناتوان که براى انجام نماز، مسئله اى برایش پیش آمده و مرا فرستاده است تا پاسخ آن را از شما دریافت نمایم. حضرت زهرا (سلام الله علیها) پس از گوش دادن به سخنان آن زن، جوابش را داد. سپس آن زن سئوال دیگری را مطرح کرد و حضرت دوباره جواب او را داد. به طور مرتب آن زن سئوالات دیگری را مطرح کرد تا آن که به ده مرتبه رسید و حضرت زهرا (سلام الله علیها) بدون هیچ گونه احساس و اظهار ناراحتى و بلکه به عطوفت پاسخ او را بیان مى نمود. پس از آن، زن خجالت زده شد و گفت: شما را خسته و ناراحت کردم، بیش از این مزاحم شما نمى شوم. حضرت زهرا (سلام الله علیها) اظهار نمود: خیر، براى من زحمتى نخواهد بود. سپس حضرت افزود: چنانچه شخصى اجیر شده باشد تا بارى سنگین را به جایى ببرد و در ازاى آن مبلغ صد هزار دینار مزد بگیرد آیا ناراحت مى شود؟! آن زن در جواب حضرت گفت خیر. بعد از آن حضرت فرمود: من براى هر سؤال که جوابش را بگویم اجیر تو هستم و مزد و پاداش آن نزد خداوند متعال به ارزشى بیش از آنچه که در این جهان است مى باشد. پس اکنون آنچه مى خواهى سؤال کن و براى من ناراحت مباش که از پدرم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که فرمود: علما و دانشمندان، شیعیان و پیروان ما در روز قیامت در حالى محشور مى شوند که تاج کرامت بر سر نهاده اند. چون آنان در دنیا بر هدایت بندگان خدا تلاش و کوشش داشته اند، مورد لطف و رحمت خداوند قرار مى گیرند و هدایا و خلعت هاى فراوان و گرانبهاى بهشتى از جنس نور تقدیم شان مى شود.
3- راهکار بازشدن قفل علوم
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ عَلَيْهِ قُفْلٌ وَ مِفْتَاحُهُ الْمَسْأَلَةُ».[8]

1.0.6- بررسی سلسه سند روایت
جناب سهل بن زیاد، مشترک بین ضعیف بودن و خوب بودن است. در عین حال با توجه به روایات دیگر می شود به عنوان تأیید و مؤیّد از آن استفاده کرد. و الامر فی السهل سهل. احتمالا آن سهلی است که در محضر امام صادق (علیه السلام) بود و مورد اعتنا بود. ولی در هر صورت حدیث ضعف پیدا می کند. این روایت، سلسله سند دیگری دارد و آن این است: «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ»؛ که این هم خیلی معتبر نیست.
1.0.7- مشارٌ الیه «هذا العلم» چیست؟
این علم اگر در مجلس فقاهت بودند، منظورشان از آن، علم فقاهت است. اگر در مجلس کلام بودند، منظورشان از آن، علم کلام است؛ ولی به نظر می رسد این علم، عام است و تمام علوم را شامل می شود؛ یعنی هر علمی که بر آن قفل است، کلید بازگشایی آن، سؤال است.
1.0.8- مراد از الف و لام «العلم»
هذا العلم اگر الف و لام عهد ذهنی یا ذکری بگیریم خاص می شود ولی الف و لام جنس است، یعنی کلیه ی علوم و هر علمی دارای قفل است و کلید آن ها سوال نمودن است.
1.0.9- مراتب علم و جهل
جهل و علم هر دو دارای مراتب است. ممکن است جهل نسبت به یک مرحله ای جهل باشد و نسبت به مرحله ای دیگر علم باشد. و علم نیز همین طور. تمام گناه به جهل بر می گردد.
4- راهکار گشایش و وسعت در زندگی
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «لَا يَسَعُ النَّاسَ حَتَّى يَسْأَلُوا وَ يَتَفَقَّهُوا وَ يَعْرِفُوا إِمَامَهُمْ وَ يَسَعُهُمْ أَنْ يَأْخُذُوا بِمَا يَقُولُ وَ إِنْ كَانَ تَقِيَّةً».[9]

حدیث، حدیث خوبی است. مردم به وسعت و خوب بودن و گشایش زندگی نمی رسند مگر اینکه سؤال کنند و تفقه داشته باشند. تفقه، اعم از فقاهت اصطلاحی و فقاهت عام، یعنی کل اسلام شناسی است. امامشان را بشناسند. در یک گشایشی باشند که آنچه امام می گوید به آن اخذ کنند، هرچند تقیه باشد.
1.0.10- موضوع شناسی روایات دارای تقیه و ضرورت بهره گیری از آن ها
برخی آقایان با روایات معامله ای دارند که چون تقیه ای است باید رها کنیم. ما روایات تقیه را نیاز داریم. تقیه از وقوی است یعنی روایاتی که صدورش برای حفظ امام یا امت اسلامی است. به صرف تقیه نباید رها کنیم و باید موضوع شناسی کنیم. در مکه سجده بر فرش وقتی جایز است که در حال تقیه باشیم یا موضوع منتفی باشد و همه فرش است و سنگ نیست و باید به فقه آنها عمل کنیم. روایاتی که از تقیه صادر می شود حکم تا زمانی در تقیه هست حکم حجت است نه در غیر آن.
1.0.11- خاطره ی استاد از سفرشان به مدینه
کنار منبر حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) مشغول نماز بودم. در حال سجده، یک شیخ عربی از جیب خود برای بنده تربت کربلا گذاشت. من مهر را کنار زدم و بر فرش سجده کردم. آن زمان در آن جا تربت کم بود. بعد نماز از من سؤال کرد که چرا بر مهر سجده نکردی؟ مگر شیعه نیستی؟ گفتم که اینجا فقه شما حاکم است و من نظرم این است. اگر در هتل بودم بر مهر سجده می کردم. آن شیخ عرب از جواب من خوشش آمد و آن یک هفته هر روز برای من در مکان روضة النبی جا نگه می داشت. مهر را از او گرفتم. نمی دانم او مرا امتحان می کرد یا شیعه ی در تقیه بود.
5- برنامه ریزی برای رسیدن به کارهای دینی
عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): «أُفٍّ لِرَجُلٍ لَا يُفَرِّغُ نَفْسَهُ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ لِأَمْرِ دِينِهِ فَيَتَعَاهَدُهُ وَ يَسْأَلُ عَنْ دِينِهِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى لِكُلِّ مُسْلِمٍ».[10]

1.0.12- بررسی سند روایت
مراد از «علیٌّ» در روایت، جناب علی بن ابراهیم هاشمی قمی می باشد که مورد اعتماد است. به جهت ذکر «عمن ذکره» در روایت، موجب مرسله بودن روایت شده است؛ ولی با این حال، مرسلات جناب یونس مانند مسندات است و ضعف آن جبران می شود.
1.0.13- دو تعبیر ذکر شده از عبارت «فِي كُلِّ جُمُعَةٍ» در روایت
«أُفٍّ لِرَجُلٍ لَا يُفَرِّغُ نَفْسَهُ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ لِأَمْرِ دِينِهِ»؛ وای بر انسانی که فرصتی در روز جمعه برای امر دینش قرار ندهد. «يُفَرِّغُ» از «فرغ»، یعنی وقتش را خالی کند. دو تعبیر برای عبارت «فِي كُلِّ جُمُعَةٍ» _ که از نظر ما تعبیر به هر دو مانعی ندارد، هر چند اسم بودن آن وجه عرفی اش بیشتر است _ بیان شده است:
_ وصف می تواند باشد؛ یعنی هر لحظه و زمانی که انسان برنامه ریزی برای خودش داشته باشد و به کارهایش برسد، احساس راحتی و آسایش به او دست می دهد و می تواند از کارها راحت شود.
_ اسم می تواند باشد؛ یعنی اختصاص به روز جمعه دارد، نه هر زمان و وقتی.
1.0.14- تعهّد جدی نسبت به انجام کارهای دینی
«فَيَتَعَاهَدُهُ وَ يَسْأَلُ عَنْ دِينِهِ»؛ یعنی در هر روز جمعه ای که فرا رسد وقتش را خالی کند و با خودش قراردادی بگذارد و از دینش سؤال کند و به کارهای دینی اش برسد.
6- راهکار إحیا کننده ی دل های مرده
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ تَذَاكُرُ الْعِلْمِ بَيْنَ عِبَادِي مِمَّا تَحْيَا عَلَيْهِ الْقُلُوبُ الْمَيْتَةُ إِذَا هُمُ انْتَهَوْا فِيهِ إِلَى أَمْرِي».[11]

1.0.15- بررسی سند حدیث
این حدیث، از احادیث قدسی است. بیشترین احادیث قدسی از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) ذکر شده است.
1.0.16- لسان الحق بودن امام جعفر صادق (علیه السلام)
{سالم بن ابي حفصه داستاني را در مورد امام صادق (علیه السلام) نقل مي كند كه حاكي از مقام لسان الحق بودن آن حضرت است.}
الأمالي للشيخ الطوسي: اَلْمُفِيدُ عَنِ اَلْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْخَزَّازِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ قَالَ: «لَمَّا هَلَكَ أَبُو جَعْفَرٍ اَلْبَاقِرُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قُلْتُ لِأَصْحَابِيَ اِنْتَظِرُونِي حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ فَأُعَزِّيَهُ بِهِ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَعَزَّيْتُهُ ثُمَّ قُلْتُ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ ذَهَبَ وَ اَللَّهِ مَنْ كَانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَلاَ يُسْأَلُ عَمَّنْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ) لاَ وَ اَللَّهِ لاَ يُرَى مِثْلُهُ أَبَداً قَالَ فَسَكَتَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) سَاعَةً ثُمَّ قَالَ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى إِنَّ مِنْ عِبَادِي مَنْ يَتَصَدَّقُ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَأُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ حَتَّى أَجْعَلَهَا مِثْلَ جَبَلِ أُحُدٍ فَخَرَجْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَقُلْتُ مَا رَأَيْتُ أَعْجَبَ مِنْ هَذَا كُنَّا نَسْتَعْظِمُ قَوْلَ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِلاَ وَاسِطَةٍ فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى بِلاَ وَاسِطَةٍ».[12]

جناب سالم روايت مي كند هنگامي كه امام باقر (علیه السلام) از دار دنيا رفتند، من به همراهان خود گفتم: منتظر من بمانيد تا من به نزد جعفر بن محمد (علیهما السلام) وارد شده و بخاطر وفات محمد بن علي (علیهما السلام) به او تسليت بگويم؛ سپس بر جعفر بن محمد (علیهما السلام) وارد شدم و ابتدا به او تسليت گفتم؛ سپس به آن حضرت گفتم:«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ»، كسي از بين ما رفت كه بدون هر واسطه اي مي گفت: رسول خدا چنين و چنان گفت و پرسشي نمي شد كه واسطه وصول اين سخن از پيامبر به او كيست (يعني همه مطمئن بودند كه او اين سخن را بدون واسطه از پيامبر دريافت مي كند) به خدا قسم هرگز كسي چون او ديده نشد. سالم مي گويد: در اينجا امام صادق براي مدتي ساكت ماندند؛ سپس گفتند خدا مي گويد: هر كس از بندگان من پاره اي از خرما را صدقه دهد، من همان گونه كه كسي كرّه اسبش را مي پرورد، آن صدقه را مي پرورم تا آن را به بزرگي كوه اُحد كنم. سپس سالم از نزد امام بيرون مي آيد و به همراهانش مي گويد: من از امام صادق (علیه السلام) عجيب تر نديدم؛ ما از اين كه ابي جعفر محمد بن علي (علیهما السلام) بدون واسطه مي گفت: پيامبر چنين مي گويد تعجب مي كرديم، اينك امام صادق بدون هر واسطه اي مي گويد: خدا چنين مي گويد!
1.0.17- مراد از عبارت «أَمْرِي» در حدیث
حضرت فرمودند: خدا می فرماید که گفتمان علمی بین بندگان من دل های مرده را زنده می کند اگر به امر من منتهی شود. فاسئلوا اهل الذکر هستند که این اهل ذکر امر الهی دارند؛ یعنی هر تذاکر علمی، وقتی نتیجه می دهد که منتهی به علوم اسلامی شود. مبنای ما این است که همه ی علوم اسلامی هستند، چرا که مبدأ همه ی علوم به جبرائیل بر می گردد که ایشان واسطه ی فیض الهی است و نظر ما این است که علم به پیغمبر منتهی می شود﴿؛ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾.[13]
بعد از اینکه حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مناجات شان هشت مورد از اسماء قیامت را بیان می کنند و در ابتدای هر هشت مورد، «اسئلک الأمان یومَ...» می گویند،[14]
می گویند: «مَوْلايَ يا مَوْلايَ أَنْتَ الخالِقُ وَأَنا المَخْلُوقُ»؛[15]
این، نشان دهنده ی ارتباط خلقی و مخلوقی است و نشان دهنده ی اسلامیّت همه ی علوم است. اگر جناب جبرائیل (علیه السلام) نبود، هیچ علمی نبود. یادگیری همه ی علوم خوب است. مراد از این امر الهی در روایت این است که:
_ برخی می گویند که این امر الهی، یعنی همان امر اصطلاحی باب اوامر و نواهی است.
_ ولی ما امر الهی را مطلق از اوامر و نواهی اصطلاحی و غیر اصطلاحی می دانیم؛ یعنی آنچه که مورد پسند الهی است و آنچه که از خدای متعال صادر شود.
_ برخی می گویند که «امری» می تواند این باشد؛ ﴿وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ۖ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي﴾.[16]
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «أوَّلُ ما خَلَقَ اللّه ُالعقَلُ»؛[17]
و حضرت در روایت دیگری می فرمایند: «أوَّلُ ما خَلقَ اللّه ُنُوري»؛[18]
و همین طور حضرت در روایت دیگری می فرمایند: «أَوَلُّ مَا خَلَقَ اَللَّهُ رُوحِی»[19]
. امری یا امرالله؛ یعنی به امری که «امرالله» است و «امرالله» هم یکی بیشتر نداریم و آن، امر ولایی باری تعالی، یعنی ولایت است. در ولایت، نبوت و رسالت و امامت و شعور مرموز را هم درون خودش دارد. اسم ولایت، بعد از اسم «الله» است؛ ﴿اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ﴾.[20]

7- شرط إحیا و زنده نمودن علم
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) يَقُولُ : «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْيَا الْعِلْمَ قَالَ قُلْتُ وَ مَا إِحْيَاؤُهُ قَالَ أَنْ يُذَاكِرَ بِهِ أَهْلَ الدِّينِ وَ أَهْلَ الْوَرَعِ».[21]

1.0.18- بررسی سند روایت
این روایت به خاطر شخص ابی جارود، دچار مشکل می شود، ولی قابل اعتنا است. حدیث مسموع است.
1.0.19- اهل دین و اهل وَرَع
خدا رحمت کند عبدی را که علم را زنده کند. سؤال کردند چطور زنده کند؟ حضرت فرمودند: دو طایفه با هم گفت و گو کنند؛ یکی دین شناسان و دیگری اهل وَرَع (اهل تقوا). زیربنای علم، تقوا است؛ ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ﴾.[22]

8- جلا دهنده ی قلوب و دل ها
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): «تَذَاكَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَحَدَّثُوا فَإِنَّ الْحَدِيثَ جِلَاءٌ لِلْقُلُوبِ إِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرِينُ كَمَا يَرِينُ السَّيْفُ جِلَاؤُهَا الْحَدِيثُ ».[23]

حدیث، مرفوعه است. از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که فرمودند: با يكديگر مذاكره [علمى ]و ملاقات كنيد و حديث بگوييد؛ زيرا حديث صيقل دلهاست. همانا دلها همچون شمشير که کار می کند و زنگار مى گيرد و صيقل آنها به حديث است. «حدیث»، یعنی نوآوری[24]
و «جِلاء»، یعنی صیقل دهنده و روشن کننده ی چیزی است.[25]

1.0.20- سفارش استاد به نوآوری طلبه و خواندن حدیث در اجتماعات
طلبه ای که نوآوری نداشته باشد، ایستا و ثابت است. روزی بر شما نگذرد که حدیث نخوانید. سالیانی است که هر روز قبل از درس حدیث می خوانم. در جلسه ای از اساتید قم با یکی از مسئولان کشوری به رسم خودم حدیثی خواندم. آن مسئول گفت من از این جلسه و این حدیث فضای دیگری رفتم. رسم داشته باشید در جلسه های خودمانی تان حدیث بخوانید. در ماه مبارک و در عید که به دیدار خویشان می روید و در تدریس روایت بخوانید.
9- دراست و ممارست در گفتمان علمی
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مَنْصُورٍ الصَّيْقَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) يَقُولُ: «تَذَاكُرُ الْعِلْمِ دِرَاسَةٌ وَ الدِّرَاسَةُ صَلَاةٌ حَسَنَةٌ».[26]

«تَذَاكُرُ الْعِلْمِ دِرَاسَةٌ»؛ تذاکر و گفتمان علمی به دراست است و ممارست. به دراست است، چون انسان نمی گذارد مندرس و کهنه شود. «وَ الدِّرَاسَةُ صَلَاةٌ حَسَنَةٌ»؛ صلات حسنه برخی گفتند، یعنی دعای خوب؛ برخی گفتند ثواب نماز دارد. «حسنه»، تفهیم و تفهم است.[27]
﴿وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾؛[28]
این ذکر است. تا نخوانیم، نمی دانیم. تا ندانستیم، نمی فهمیم و تا نفهمیدیم، نمی رسیم.
1.0.21- بررسی سند حدیث
حدیث، خیلی قابل اعتنا نیست. مجهول نیست. ولی چون مسائلش در روایات دیگر است آن را رد نمی کنیم.
1.0.22- خاطره ی استاد از علامه حسن زاده (رحمه الله)
در واژه ها دقیق بشوید. علامه حسن زاده (رحمه الله) وقتی وارد لغت می شدند مانند یک لغوی بودند. کتاب مجمع البیان را خدمت ایشان بودیم. به ایشان عرض کردم که این کتاب لغت، جامع خیلی خوب است. در ادامه به ایشان عرض کردم که مؤلف این کتاب را می شناسید؟ ایشان سرشان را پایین انداختند و فرمودند: «بله، همین که مقابل شماست و استادش». جلد اول را آقای شعرانی نوشتند و جلد دوم را به من موکل کردند. چاپخانه به نام خودش چاپ کرد و مرحوم شد. مقدمه ی ما در جلدهای اول بود که بعدا حذف کرده بودند.
1.0.23- اهل ذکر
الهی شکرت که دانستم فهمیدم و رسیدم. هرچه هست در ذکر است. همه ی سؤال ها به یک سؤال بر می گردد که باید از اهل ذکر باشد. علم، فقط دانستن است و ذکر، عمل کردن هم هست. به ما هم اهل علم می گویند، تأمل است. ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾.[29]

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص40.

[2] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج1، ص350.

[3] سوره نحل، آيه 43.

[4] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص41.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص40.

[6] سوره ضحى، آيه 10.

[7] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص3.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص40.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص40.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص40.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[12] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج93، ص122.

[13] سوره بقره، آيه 31.

[14] مفاتيح الجنان، القمي، الشيخ عباس، ج1، ص495.

[15] مفاتيح الجنان، القمي، الشيخ عباس، ج1، ص496.

[16] سوره اسراء، آيه 85.

[17] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص97.

[18] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص97.

[19] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج54، ص309.

[20] سوره بقره، آيه 257.

[21] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[22] سوره بقره، آيه 282.

[23] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[24] كتاب العين، الخليل بن أحمد الفراهيدي، ج3، ص177.

[25] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج1، ص391.

[26] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[27] القاموس المحيط، الفيروز آبادي، مجد الدين، ج4، ص214.

[28] سوره طه، آيه 14.

[29] سوره نحل، آيه 43.